# فصل ۰۱ — شمردن، قبل از احتمال

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — شمردن، قبل از احتمال

## در این فصل چه یاد می‌گیری

احتمال از یک کسر ساخته می‌شود: تعدادِ حالت‌های مطلوب، تقسیم بر تعدادِ کلِ حالت‌ها.

پس قبل از هر چیز باید بتوانی **بشماری** — و همین‌جاست که اکثرِ آدم‌ها اشتباه می‌کنند، نه در تقسیم.

سه غذا، دو نوشیدنی: چند منویِ متفاوت؟ اگر گفتی پنج، این فصل دقیقاً برای توست. جوابش شش است، و دلیلش یک قاعده است که تا آخرِ ترم همراهت می‌ماند.

![یک درخت انتخاب که از دو شاخهٔ اول به سه شاخه در هر کدام تقسیم شده](/lesson-assets/t6-s01-counting/prompt/01-image-counting-tree.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- تعدادِ حالت‌های یک انتخابِ چندمرحله‌ای را حساب کنی
- بگویی کِی ترتیب مهم است و کِی نه
- جایگشت و ترکیب را از هم تشخیص بدهی

## قبل از شروع

- **از ترم ۱ فصل ۴:** ضرب به‌عنوان «چند دسته، هر دسته چند تا».
- **از ترم ۲ فصل ۱:** کسر — احتمال در فصل بعد یک کسر می‌شود.
- **از ترم ۱ فصل ۸:** توان، به‌عنوان ضربِ تکراری.

## ۱. اصلِ ضرب

سه غذا و دو نوشیدنی داری. یک منو یعنی یک غذا **و** یک نوشیدنی.

> 🤔 **اول حدس بزن:** چند منویِ متفاوت ممکن است؟

برای **هر** غذا، دو انتخابِ نوشیدنی داری. سه غذا، هر کدام دو حالت: شش.

</div>

$$
3 \times 2 = 6
$$

<div dir="rtl">

**اصلِ ضرب:** اگر کاری در چند مرحله انجام شود و هر مرحله تعدادِ مشخصی حالت داشته باشد، تعدادِ کلِ حالت‌ها **حاصل‌ضربِ** آن‌هاست.

> ⚠️ **دامِ رایج:** جمع‌کردن به‌جای ضرب. «سه به‌اضافهٔ دو می‌شود پنج» جوابِ سؤالِ دیگری است: «چند چیزِ متفاوت روی میز است؟» **معیارِ تشخیص: اگر انتخاب‌ها با «و» به‌هم وصل می‌شوند ضرب کن؛ اگر با «یا» جمع کن.** یک منو غذا **و** نوشیدنی دارد.

> ✅ **چک کن:** یک رمزِ سه‌رقمی که هر رقمش از ۰ تا ۹ است، چند حالت دارد؟ — $10 \times 10 \times 10 = 1000$. یا از ترم ۱ فصل ۸: $10^3$.

> 💡 **نکته:** به آن مثال دقت کن: **وقتی همهٔ مراحل تعدادِ حالتِ یکسانی دارند، اصلِ ضرب به توان تبدیل می‌شود.** و از ترم ۴ فصل ۷ می‌دانی توان چقدر سریع بزرگ می‌شود — به همین دلیل رمزِ چهاررقمی ده برابرِ سه‌رقمی امن است، نه کمی امن‌تر.

## ۲. وقتی انتخاب‌ها کم می‌شوند

پنج نفر در یک صف. چند ترتیبِ متفاوت ممکن است؟

نفرِ اول: پنج انتخاب. نفرِ دوم: چهار (یکی رفته). سوم: سه. و همین‌طور:

</div>

$$
5 \times 4 \times 3 \times 2 \times 1 = 120
$$

<div dir="rtl">

به این ضربِ نزولی می‌گویند **فاکتوریل** و با علامتِ تعجب می‌نویسند: $5! = 120$.

> ✅ **چک کن:** چهار کتاب را به چند ترتیب می‌شود در قفسه چید؟ — $4! = 24$.

> 💡 **نکته:** فاکتوریل **بسیار** سریع بزرگ می‌شود — سریع‌تر از هر تابعِ نمایی. $10!$ بیش از سه میلیون است و $20!$ از دو میلیارد میلیارد می‌گذرد. **هر وقت در مسئله‌ای فاکتوریلِ عددِ بزرگی دیدی، بدان که شمردنِ تک‌تکِ حالت‌ها ممکن نیست و باید فرمول به‌کار ببری.**

## ۳. جایگشت: وقتی ترتیب مهم است

از ۸ نفر، سه نفر را برای مقامِ اول و دوم و سوم انتخاب می‌کنی.

اینجا **ترتیب مهم است**: اینکه علی اول باشد و مریم دوم، با برعکسش فرق دارد.

</div>

$$
8 \times 7 \times 6 = 336
$$

<div dir="rtl">

به این می‌گویند **جایگشت**: انتخابِ چند تا از میانِ چند تا، **با اهمیتِ ترتیب**.

## ۴. ترکیب: وقتی ترتیب مهم نیست

حالا از همان ۸ نفر، سه نفر را برای یک **کمیته** انتخاب می‌کنی — بدونِ مقام.

> 🤔 **اول حدس بزن:** جواب از ۳۳۶ بیشتر است یا کمتر؟

کمتر. چون حالا «علی، مریم، رضا» و «رضا، علی، مریم» **یک کمیته**اند، در حالی که در حالتِ قبل دو نتیجهٔ متفاوت بودند.

**چقدر کمتر؟** هر کمیتهٔ سه‌نفره را در حالتِ قبل $3! = 6$ بار شمرده‌ایم — یک بار برای هر ترتیبِ ممکنِ همان سه نفر. پس:

</div>

$$
\frac{336}{6} = 56
$$

<div dir="rtl">

به این می‌گویند **ترکیب**: انتخاب، **بدونِ اهمیتِ ترتیب**.

**قاعدهٔ عملی:** اول مثلِ جایگشت بشمار، بعد بر فاکتوریلِ تعدادِ انتخاب‌شده‌ها تقسیم کن تا شمارشِ تکراری حذف شود.

> ⚠️ **دامِ رایج:** اشتباه گرفتنِ این دو. **تنها سؤالی که باید بپرسی این است: اگر جای دو نفر را عوض کنم، نتیجه فرق می‌کند؟** اگر بله، جایگشت؛ اگر نه، ترکیب. برای مقام‌ها بله، برای کمیته نه، برای رمزِ عبور بله، برای دستِ کارت نه.

> ✅ **چک کن:** از ۱۰ نفر، دو نفر برای یک تیم انتخاب می‌کنی. چند حالت؟ — $\frac{10 \times 9}{2} = 45$. (تقسیم بر $2! = 2$.)

> ✅ **چک کن:** و اگر یکی کاپیتان باشد و دیگری معاون؟ — حالا ترتیب مهم است: $10 \times 9 = 90$. دقیقاً دو برابر.

## ۵. شمردن، ریشهٔ احتمال

چرا این فصل قبل از احتمال آمده؟

چون در فصل بعد احتمال را این‌طور تعریف می‌کنیم:

</div>

$$
P = \frac{\text{favourable outcomes}}{\text{total outcomes}}
$$

<div dir="rtl">

**هر دو طرفِ این کسر یک مسئلهٔ شمارش است.** اگر نتوانی درست بشماری، احتمال را هم درست حساب نمی‌کنی — و تجربه نشان داده خطاهای احتمال تقریباً همیشه خطاهای شمارش‌اند، نه خطاهای تقسیم.

مثال: در یک بستهٔ ۵۲ کارتی، احتمالِ اینکه دستِ پنج‌کارتی‌ات هر پنج کارت خشت باشد چقدر است؟

- **کل:** انتخابِ ۵ کارت از ۵۲، بدونِ اهمیتِ ترتیب.
- **مطلوب:** انتخابِ ۵ کارت از ۱۳ کارتِ خشت.

هر دو ترکیب‌اند، و تا اینجا هیچ چیزی دربارهٔ احتمال لازم نبود.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** همین شمردن در ترم ۸ برمی‌گردد، آنجا که تعدادِ راه‌های ممکنِ یک شبکهٔ عصبی برای رسیدن به یک جواب مطرح می‌شود — و در یادگیری ماشین، «فضای جست‌وجو» چیزی جز همین شمارش نیست. **بزرگ‌بودنِ آن فضا دقیقاً همان چیزی است که یادگیری را سخت می‌کند.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [درختِ انتخاب](/lab/embed/risheh/term-6-probability-statistics/session-01-counting) — تعدادِ مراحل و حالت‌های هر مرحله را عوض می‌کنی و درخت زنده شاخه می‌زند. اول حدس بزن با سه مرحلهٔ سه‌حالته چند برگ می‌شود، بعد بشمار.

## تمرین‌ها

1. کافه‌ای ۴ نوع نان، ۳ نوع پنیر و ۲ نوع سس دارد. چند ساندویچِ متفاوت؟
2. شش نفر را به چند ترتیب می‌شود در یک صف چید؟
3. از ۹ کتاب، ۴ تا را برای بردن انتخاب می‌کنی. چند حالت؟
4. از ۹ کتاب، ۴ تا را برای چیدن در یک قفسهٔ چهارتایی انتخاب می‌کنی. چند حالت؟ چرا با قبلی فرق دارد؟
5. مثلثی ساق‌هایش ۹ و ۱۲ است. وترش چند؟
6. $\log_2 64$ چند است؟

⭐ رمزی چهاررقمی می‌سازی. اگر ارقام بتوانند تکرار شوند چند حالت دارد، و اگر نتوانند چند؟ اختلافشان را حساب کن و بگو کدام‌یک امن‌تر است — و چرا جوابت ممکن است شهودت را غافلگیر کند.

## در فصل بعد

حالا که شمردن را بلدی، احتمال فقط یک تقسیم است. فصل بعد آن تقسیم را می‌سازد و یک سؤالِ بنیادی را جواب می‌دهد: وقتی می‌گوییم «احتمالش ۵۰ درصد است»، دقیقاً چه ادعایی کرده‌ایم؟

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t6/s01-counting (یادستان, Yaadestan)
