# فصل ۰۷ — مثلثات: نسبت‌های یک مثلثِ قائم

<div dir="rtl">

# فصل ۰۷ — مثلثات: نسبت‌های یک مثلثِ قائم

## در این فصل چه یاد می‌گیری

می‌خواهی ارتفاعِ یک ساختمان را بدانی، بدونِ اینکه از آن بالا بروی.

پنجاه متر از پایه‌اش دور می‌شوی و زاویهٔ نگاهت به نوکِ ساختمان را می‌سنجی: ۳۰ درجه. همین دو عدد کافی است.

مثلثات ابزارِ این کار است، و برخلافِ شهرتش، هیچ چیزِ جدیدی در آن نیست: **همان تشابهِ مثلث‌ها از ترم ۲ فصل ۷، فقط با اسم‌های تازه.**

![یک مثلث قائم‌الزاویه با زاویهٔ مشخص، و سه نسخهٔ بزرگ‌شده‌اش که همان نسبت‌ها را دارند](/lesson-assets/t5-s07-trig-intro/prompt/01-image-trig-ratios.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- سه نسبتِ مثلثاتی را از روی یک مثلثِ قائم بنویسی
- ضلعِ مجهول را با استفاده از یک زاویه پیدا کنی
- بگویی چرا این نسبت‌ها فقط به زاویه بستگی دارند نه به اندازه

## قبل از شروع

- **از فصل ۲:** مثلث‌های متشابه — زاویه‌های یکسان، نسبت‌های ضلعیِ یکسان.
- **از فصل ۳:** فیثاغورس؛ نامِ ساق و وتر.
- **از فصل ۶:** دایره، شعاع، رادیان.

## ۱. چرا نسبت، نه طول

از فصل ۲ می‌دانی دو مثلث با زاویه‌های یکسان **متشابه**اند: شکلشان یکی است و فقط اندازه فرق دارد.

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر یک مثلثِ قائم‌الزاویه را دو برابر بزرگ کنی، **نسبتِ** ضلعِ روبه‌رو به وتر عوض می‌شود؟

نمی‌شود — چون هر دو ضلع دو برابر شده‌اند و از ترم ۲ فصل ۱ می‌دانی ضربِ صورت و مخرج در یک عدد، کسر را عوض نمی‌کند.

**و همین کلِ بنیادِ مثلثات است:** در یک مثلثِ قائم‌الزاویه، **نسبتِ ضلع‌ها فقط به زاویه بستگی دارد، نه به اندازهٔ مثلث.**

پس می‌شود برای هر زاویه، آن نسبت‌ها را یک بار حساب کرد و در جدولی نگه داشت. کاری که هزاران سال پیش کردند.

## ۲. سه نسبت، سه نام

یک مثلثِ قائم‌الزاویه بکش و یکی از دو زاویهٔ حاده را انتخاب کن. حالا سه ضلع را نسبت به **همان زاویه** نام‌گذاری کن:

- **وتر:** روبه‌روی زاویهٔ قائمه (همیشه بلندترین).
- **مقابل:** ضلعِ روبه‌روی زاویه‌ای که انتخاب کردی.
- **مجاور:** ضلعِ سومی، که کنارِ زاویه‌ات است.

و سه نسبت:

</div>

$$
\sin\theta = \frac{\text{opposite}}{\text{hypotenuse}} \qquad
\cos\theta = \frac{\text{adjacent}}{\text{hypotenuse}} \qquad
\tan\theta = \frac{\text{opposite}}{\text{adjacent}}
$$

<div dir="rtl">

> ⚠️ **دامِ رایج:** فراموش‌کردنِ اینکه «مقابل» و «مجاور» به **کدام زاویه** بستگی دارند. اگر زاویهٔ دیگر را انتخاب کنی، مقابل و مجاور جایشان عوض می‌شوند — ولی وتر همان می‌ماند. **همیشه اول زاویه‌ات را روی شکل علامت بزن، بعد ضلع‌ها را نام‌گذاری کن.**

> ✅ **چک کن:** در مثلثی با ساق‌های ۳ و ۴ و وترِ ۵، سینوسِ زاویه‌ای که روبه‌روی ضلعِ ۳ است چند است؟ — $\frac{3}{5} = 0.6$.

> 💡 **نکته:** به رابطهٔ سوم دقت کن: $\tan\theta = \frac{\sin\theta}{\cos\theta}$، چون وتر در تقسیم حذف می‌شود. **یک رابطهٔ رایگان، فقط از نگاه‌کردن به تعریف‌ها.**

## ۳. حلِ مسئلهٔ ساختمان

حالا به سؤالِ اول فصل برگرد. فاصله ۵۰ متر (مجاور)، زاویه ۳۰ درجه، و ارتفاع مجهول (مقابل).

کدام نسبت مقابل و مجاور را به‌هم وصل می‌کند؟ تانژانت.

</div>

$$
\tan 30° = \frac{h}{50} \quad \Rightarrow \quad h = 50 \times \tan 30° \approx 50 \times 0.577 \approx 28.9
$$

<div dir="rtl">

حدودِ ۲۹ متر — و اگر قدِ خودت را هم اضافه کنی، دقیق‌تر می‌شود.

آن ۰٫۵۷۷ از کجا آمد؟ از همان جدولی که بخش ۱ گفت هزاران سال پیش ساختند. سه زاویه آن‌قدر تکرار می‌شوند که ارزشِ داشتنشان را دارند:

| زاویه | $\sin$ | $\cos$ | $\tan$ |
|---|---|---|---|
| ۳۰° | ۰٫۵۰۰ | ۰٫۸۶۶ | ۰٫۵۷۷ |
| ۴۵° | ۰٫۷۰۷ | ۰٫۷۰۷ | ۱٫۰۰۰ |
| ۶۰° | ۰٫۸۶۶ | ۰٫۵۰۰ | ۱٫۷۳۲ |

برای هر زاویهٔ دیگری، ماشین‌حساب سه دکمهٔ `sin` و `cos` و `tan` دارد و همان جدول را برایت می‌خواند.

> ⚠️ **دامِ رایج:** ماشین‌حسابی که روی **رادیان** تنظیم شده. از فصل ۶ می‌دانی رادیان واحدِ پیش‌فرضِ ریاضیِ پیشرفته است، پس بسیاری از ماشین‌حساب‌ها و همهٔ زبان‌های برنامه‌نویسی همان را می‌گیرند. **قبل از هر محاسبه‌ای یک آزمایش بکن: $\sin 30°$ باید دقیقاً ۰٫۵ بدهد.** اگر چیزِ دیگری داد، دستگاهت روی رادیان است و باید حالتش را به درجه ببری.

**روشِ عمومی:** ببین کدام دو ضلع در مسئله دخیل‌اند (یکی معلوم، یکی مجهول)، و نسبتی را انتخاب کن که **همان دو** را به‌هم وصل می‌کند.

> ✅ **چک کن:** نردبانی ۶ متری با زاویهٔ ۶۰ درجه نسبت به زمین به دیوار تکیه داده. تا چه ارتفاعی می‌رسد؟ — وتر معلوم و مقابل مجهول، پس سینوس: $6 \times \sin 60° \approx 5.2$ متر.

> 💡 **نکته:** از ترم ۲ فصل ۸ عادتِ خوبی داری که اینجا هم کار می‌کند: **قبل از حساب، جهتِ جواب را حدس بزن.** ارتفاع باید از نردبان کوتاه‌تر باشد؛ اگر عددی بزرگ‌تر از ۶ در آمد، نسبت را اشتباه انتخاب کرده‌ای.

## ۴. دایرهٔ واحد

تا اینجا این نسبت‌ها فقط برای زاویه‌های حاده تعریف شده‌اند — چون مثلثِ قائم‌الزاویه زاویهٔ بزرگ‌تر از ۹۰ ندارد.

راهِ گسترشش زیباست. دایره‌ای با شعاعِ ۱ بکش (**دایرهٔ واحد**) و از مرکز شعاعی با زاویهٔ $\theta$ بکش. نقطه‌ای که آن شعاع روی دایره می‌رسد، مختصاتی دارد.

اگر از آن نقطه خطی عمود به محورِ افقی بکشی، مثلثِ قائم‌الزاویه‌ای می‌سازی که **وترش ۱ است**. پس:

</div>

$$
\sin\theta = \frac{y}{1} = y \qquad \cos\theta = \frac{x}{1} = x
$$

<div dir="rtl">

**سینوس و کسینوس دقیقاً مختصاتِ آن نقطه‌اند.** و حالا هیچ محدودیتی نمانده: شعاع را می‌توانی تا هر زاویه‌ای بچرخانی — ۱۲۰ درجه، ۲۷۰، حتی بیشتر از یک دور.

> ✅ **چک کن:** $\cos 90°$ چند است؟ — در ۹۰ درجه، نقطه روی بالای دایره است، یعنی $(0, 1)$. پس کسینوس صفر و سینوس ۱.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** حالا معلوم می‌شود چرا فیثاغورس رابطهٔ $\sin^2\theta + \cos^2\theta = 1$ را می‌دهد: آن دو ساقِ مثلثِ داخلِ دایرهٔ واحدند و وتر ۱ است. **یک رابطهٔ مشهورِ مثلثات، که چیزی جز فصل ۳ نیست.**

## ۵. تابعِ متناوب

وقتی شعاع را دور می‌چرخانی، سینوس چه می‌کند؟

از صفر شروع می‌شود، تا ۱ بالا می‌رود (در ۹۰ درجه)، برمی‌گردد به صفر (۱۸۰)، می‌رود به $-1$ (۲۷۰)، و به صفر برمی‌گردد (۳۶۰).

و بعد **دقیقاً همان الگو از نو شروع می‌شود** — چون یک دورِ کامل زده‌ای و به همان‌جا رسیده‌ای.

اگر این را به‌صورتِ تابعِ ترم ۴ بکشی، **یک موجِ تکرارشونده** می‌گیری. به چنین تابعی می‌گویند **متناوب**.

> 💡 **نکته:** هر چیزی که در طبیعت تکرار می‌شود با همین توابع مدل می‌شود: صوت، جریانِ برق، جزر و مد، فصل‌ها. **هر جا چیزی دوره‌ای است، سینوس و کسینوس آنجایند** — و به همین دلیل است که این دو تابع از مثلث فراتر رفتند و به همه‌جای فیزیک و مهندسی راه پیدا کردند.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [شعاع را بچرخان](/lab/embed/risheh/term-5-geometry/session-07-trig-intro) — روی دایرهٔ واحد شعاع را می‌چرخانی و هم‌زمان مختصاتِ نقطه و نمودارِ سینوس ساخته می‌شود. اول حدس بزن نمودار کجا بیشترین و کجا صفر می‌شود.

## تمرین‌ها

1. در مثلثی با ساق‌های ۶ و ۸ و وترِ ۱۰، هر سه نسبت را برای زاویهٔ روبه‌روی ضلعِ ۶ بنویس.
2. مثلثی وترش ۱۲ و یکی از زاویه‌هایش ۴۰ درجه است. ضلعِ مقابلِ آن زاویه تقریباً چند است؟
3. سایهٔ درختی ۱۵ متر است و زاویهٔ خورشید ۳۵ درجه. ارتفاعِ درخت تقریباً چقدر است؟
4. $\sin 0°$ و $\cos 0°$ چند است؟ از دایرهٔ واحد جواب بده.
5. مساحتِ دایره‌ای با شعاعِ ۷ تقریباً چقدر است؟
6. مثلثی ضلع‌های ۹، ۱۲ و ۱۵ دارد. قائم‌الزاویه است؟

⭐ در یک مثلثِ قائم‌الزاویه با دو زاویهٔ حادهٔ $\alpha$ و $\beta$، ثابت کن $\sin\alpha = \cos\beta$. راهنمایی: به تعریفِ مقابل و مجاور برای هر کدام نگاه کن، و به‌یاد بیاور آن دو زاویه متمم‌اند.

## در فصل بعد

فصلِ آخرِ ترم پروژه است: هیچ ابزارِ تازه‌ای، فقط بیرون رفتن و اندازه‌گیریِ چیزی واقعی که نمی‌توانی مستقیم بسنجی‌اش — ارتفاعِ یک ساختمان، عرضِ یک رودخانه، فاصلهٔ یک نقطهٔ دور.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t5/s07-trig-intro (یادستان, Yaadestan)
