# فصل ۰۶ — دایره و `π`

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — دایره و `π`

## در این فصل چه یاد می‌گیری

یک بشقاب، یک قوطی، یک چرخ. دورِ هر کدام را با نخ اندازه بگیر و بعد قطرشان را.

هر بار، محیط تقریباً **۳٫۱۴ برابرِ قطر** در می‌آید. بشقابِ کوچک، چرخِ بزرگ، فرقی نمی‌کند.

`π` همین است: **نه یک عددِ اسرارآمیز، بلکه یک نسبت** — و همان نسبت برای هر دایره‌ای در جهان یکسان است. این فصل نشان می‌دهد از کجا می‌آید و چرا از دلش دو فرمولِ مشهور بیرون می‌آیند.

![یک دایره با نخی که دور آن پیچیده و سه بار و کمی بیشتر روی قطرش باز شده](/lesson-assets/t5-s06-circle/prompt/01-image-pi-ratio.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- محیط و مساحتِ دایره را حساب کنی و بگویی هر فرمول از کجا آمده
- بگویی `π` چه چیزی را می‌سنجد
- زاویه را با رادیان بیان کنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۵:** مساحت، و اینکه با مربعِ طول رشد می‌کند.
- **از ترم ۲ فصل ۷:** نسبت — دو چیز که با هم سنجیده می‌شوند.
- **از ترم ۲ فصل ۴:** عددِ گنگ.

## ۱. دایره، با دو کلمه

**شعاع:** فاصلهٔ مرکز تا هر نقطه از دایره.

**قطر:** خطی که از مرکز می‌گذرد و دو سرش روی دایره است. همیشه دو برابرِ شعاع: $d = 2r$.

و در واقع تعریفِ دقیقِ دایره همین است: **همهٔ نقطه‌هایی که از یک نقطهٔ ثابت به فاصلهٔ ثابت‌اند.**

> 💡 **نکته:** به آن تعریف دقت کن — کلمهٔ کلیدی‌اش «فاصله» است، و فاصله را در فصل ۴ ساختی. **دایره یعنی مجموعهٔ نقطه‌هایی که فرمولِ فاصلهٔ فصل ۴ برایشان عددِ ثابتی می‌دهد.** پس دایره هم در نهایت از فیثاغورس می‌آید.

## ۲. `π` چیست

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر دایره‌ای دو برابرِ بزرگ‌تر باشد، نسبتِ محیط به قطرش عوض می‌شود؟

نمی‌شود. و دلیلش از ترم ۲ فصل ۷ می‌آید: **همهٔ دایره‌ها متشابه‌اند.** یک دایره فقط نسخهٔ بزرگ‌شده یا کوچک‌شدهٔ دایرهٔ دیگر است، و در مقیاس‌کردن، نسبت‌ها دست‌نخورده می‌مانند.

پس آن نسبت یک **عددِ ثابتِ جهانی** است:

</div>

$$
\pi = \frac{C}{d} \approx 3.14159\ldots
$$

<div dir="rtl">

و از آن، فرمولِ محیط مستقیم در می‌آید:

</div>

$$
C = \pi d = 2\pi r
$$

<div dir="rtl">

**این فرمول کشف نشد؛ فقط بازنویسیِ تعریفِ `π` است.**

و آن عدد از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی **گنگ** است: نه تمام می‌شود، نه تکرار می‌شود، و هیچ کسری برابرش نیست. ۳٫۱۴ و $\frac{22}{7}$ هر دو **تقریب**اند، نه خودِ عدد.

> ⚠️ **دامِ رایج:** نوشتنِ $\pi = \frac{22}{7}$ به‌عنوان تساوی. $\frac{22}{7}$ برابرِ $3.142857\ldots$ است که از رقمِ سوم با `π` اختلاف پیدا می‌کند. **برای محاسبهٔ سرسری خوب است، برای هر کارِ دقیقی نه** — و از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گِردکردن در مراحلِ میانی خطا جمع می‌کند.

## ۳. مساحتِ دایره، با دلیل

</div>

$$
A = \pi r^2
$$

<div dir="rtl">

از کجا؟ دایره را مثلِ یک پیتزا به تکه‌های خیلی باریک ببُر. حالا آن تکه‌ها را باز کن و یکی‌درمیان بالا و پایین کنارِ هم بچین.

هرچه تکه‌ها باریک‌تر باشند، شکلی که می‌سازند بیشتر شبیهِ یک **مستطیل** می‌شود:

- **ارتفاعش** شعاع است ($r$).
- **عرضش** نصفِ محیط است ($\pi r$) — چون نصفِ تکه‌ها بالا رفته‌اند و نصف پایین.

پس مساحت:

</div>

$$
A = r \times \pi r = \pi r^2
$$

<div dir="rtl">

> 💡 **نکته:** آن «هرچه باریک‌تر، بیشتر شبیه» دقیقاً همان ایده‌ای است که در ترم ۴ فصل ۷ برای زوالِ نمایی دیدی: بی‌نهایت نزدیک‌شدن. در ترم ۸ فصل ۲ نامش را می‌گیرد — **حد** — و همین‌جا دومین باری است که به آن برخوردی.

> ✅ **چک کن:** دایره‌ای شعاعش ۵ است. محیط و مساحتش تقریباً چقدر است؟ — محیط $10\pi \approx 31.4$، مساحت $25\pi \approx 78.5$.

> ⚠️ **دامِ رایج:** استفاده از **قطر** به‌جای شعاع در فرمولِ مساحت. اگر قطر ۱۰ است و $\pi \times 10^2$ حساب کنی، جوابت چهار برابرِ درست می‌شود. **فرمولِ محیط با قطر هم نوشته می‌شود ولی فرمولِ مساحت فقط با شعاع** — و از فصل ۵ می‌دانی چرا خطایش دقیقاً چهار برابر است.

## ۴. مساحت هم با مربعِ طول می‌رود

پیتزای فصل ۵ را به‌یاد بیاور. حالا با فرمول ببینش: چون $r$ به توانِ ۲ است، دو برابر کردنِ شعاع مساحت را **چهار** برابر می‌کند.

**همان قاعدهٔ فصل ۵، بدونِ هیچ استثنایی برای دایره.** شکل فرقی نمی‌کند؛ بُعد فرق می‌کند.

## ۵. رادیان: زاویه، به زبانِ دایره

درجه از فصل ۱ یک قرارداد بود. یک واحدِ دیگر هم هست که **قرارداد نیست** و از خودِ هندسه می‌آید.

روی یک دایره، از مرکز دو شعاع بکش. کمانی که بینشان می‌افتد یک طول دارد.

**یک رادیان** یعنی زاویه‌ای که کمانش دقیقاً **به اندازهٔ شعاع** باشد.

> 🤔 **اول حدس بزن:** یک دورِ کامل چند رادیان است؟

کلِ محیط $2\pi r$ است و هر رادیان یک $r$ می‌خورد، پس:

</div>

$$
2\pi \text{ radians} = 360°
$$

<div dir="rtl">

یعنی $\pi$ رادیان همان ۱۸۰ درجه است، و $\frac{\pi}{2}$ رادیان همان ۹۰ درجه.

> 💡 **نکته:** چرا زحمتِ یک واحدِ دوم؟ چون رادیان **به هیچ قراردادی وابسته نیست** — از نسبتِ کمان به شعاع می‌آید، که خاصیتِ خودِ دایره است. برای همین در ریاضیِ پیشرفته و در برنامه‌نویسی، رادیان واحدِ پیش‌فرض است. **اگر روزی در کد نوشتی `sin(90)` و جوابِ عجیبی گرفتی، احتمالاً آن تابع رادیان می‌خواسته.**

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در ترم ۸ وقتی مشتقِ سینوس را ببینی، جوابش فقط با رادیان تمیز در می‌آید. با درجه یک ضریبِ زشت اضافه می‌شود. **این تنها دلیلی است که ریاضیِ پیشرفته درجه را کنار گذاشت.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [نخ را باز کن](/lab/embed/risheh/term-5-geometry/session-06-circle) — شعاع را عوض می‌کنی و می‌بینی محیط چند برابرِ قطر می‌ماند؛ و پیتزای بریده‌شده را می‌توانی باز کنی و مستطیل‌شدنش را ببینی. اول حدس بزن با تکه‌های باریک‌تر شکل چقدر به مستطیل نزدیک می‌شود.

## تمرین‌ها

1. دایره‌ای قطرش ۱۴ است. محیط و مساحتش را تقریبی حساب کن.
2. محیطِ دایره‌ای ۳۱٫۴ است. شعاعش چند است؟
3. مساحتِ دایره‌ای $36\pi$ است. شعاعش چند؟
4. ۹۰ و ۴۵ و ۳۰ درجه را به رادیان بنویس.
5. چرخِ یک دوچرخه قطرش ۷۰ سانتی‌متر است. در یک کیلومتر راه، تقریباً چند دور می‌چرخد؟
6. دو پیتزا: یکی قطرِ ۳۰ به قیمتِ ۲۰۰ هزار، یکی قطرِ ۴۰ به قیمتِ ۳۲۰ هزار. کدام به‌ازای پولی که می‌دهی غذای بیشتری می‌دهد؟
7. مثلثی ساق‌هایش ۵ و ۱۲ است. وترش چند؟
8. مستطیلی ۴ در ۹ است. اگر هر دو بُعد را ۲٫۵ برابر کنی، مساحت چند برابر می‌شود؟

⭐ دو دایره داری، یکی با شعاعِ ۳ و یکی با شعاعِ ۴. آیا دایره‌ای هست که مساحتش دقیقاً برابرِ جمعِ مساحتِ آن دو باشد؟ شعاعش را پیدا کن و ببین چه چیزِ آشنایی در محاسبه‌ات ظاهر می‌شود.

## در فصل بعد

در فصل ۲ دیدی مثلث‌های هم‌زاویه، نسبت‌های ضلعیِ یکسان دارند. فصل بعد از همان یک حقیقت، کلِ مثلثات را می‌سازد: سه نسبت که اسم می‌گیرند، و ابزاری که با آن می‌شود ارتفاعِ یک ساختمان را بدونِ بالا رفتن از آن اندازه گرفت.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t5/s06-circle (یادستان, Yaadestan)
