# فصل ۰۵ — مساحت و محیط

<div dir="rtl">

# فصل ۰۵ — مساحت و محیط

## در این فصل چه یاد می‌گیری

پیتزای بزرگ دو برابرِ قطرِ پیتزای کوچک است و قیمتش سه برابر. کدام به‌صرفه‌تر است؟

جوابِ شهودی «کوچک» است. جوابِ درست «بزرگ» است، و **خیلی** — چون پیتزای بزرگ نه دو برابر بلکه **چهار برابر** غذا دارد.

این فصل دربارهٔ همان تفاوت است: طول یک‌بُعدی است و مساحت دوبُعدی، و همین باعث می‌شود بزرگ‌کردنِ یک شکل با شهودِ آدم جور در نیاید.

![یک مربع و همان مربع با ضلع دو برابر، که چهار نسخه از اولی در آن جا شده](/lesson-assets/t5-s05-area-perimeter/prompt/01-image-area-scaling.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- مساحت و محیطِ شکل‌های پایه را حساب کنی
- بگویی چرا فرمولِ مثلث نصفِ فرمولِ مستطیل است
- پیش‌بینی کنی بزرگ‌کردنِ یک شکل، مساحتش را چند برابر می‌کند

## قبل از شروع

- **از ترم ۱ فصل ۴:** ضرب به‌عنوان مساحت.
- **از فصل ۳:** فیثاغورس — برای پیدا کردنِ ارتفاعِ مجهول.
- **از ترم ۲ فصل ۷:** مقیاس، و اینکه ضربی است نه جمعی.

## ۱. دو سؤالِ متفاوت

**محیط:** طولِ خطی که دورِ شکل می‌کشی. یک‌بُعدی است، واحدش متر.

**مساحت:** مقدارِ سطحِ داخلِ شکل. دوبُعدی است، واحدش مترمربع.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فکرکردن به اینکه محیطِ بیشتر یعنی مساحتِ بیشتر. **هیچ رابطهٔ ثابتی بینشان نیست.** یک مستطیلِ ۱ در ۹ محیطش ۲۰ و مساحتش ۹ است؛ یک مربعِ ۵ در ۵ محیطش هم ۲۰ ولی مساحتش ۲۵. **با همان مقدار حصار، مساحت‌های خیلی متفاوتی می‌شود گرفت** — و همین سؤالِ جالبی می‌سازد که در تمرینِ ستاره‌دار می‌آید.

## ۲. مستطیل و مربع

از ترم ۱ فصل ۴ این را داری:

</div>

$$
A = l \times w \qquad P = 2(l + w)
$$

<div dir="rtl">

مساحت یعنی «چند ردیف، هر ردیف چند خانه» — همان تصویرِ آرایه‌ایِ ضرب.

مربع حالتِ خاصِ آن است: $A = s^2$. **و همین‌جاست که توانِ دو نامش را گرفت** — از ترم ۱ فصل ۸ می‌دانی «به توانِ دو رساندن» یعنی مربع‌کردن، به‌معنیِ واقعیِ کلمه.

## ۳. مثلث: نصفِ یک مستطیل

> 🤔 **اول حدس بزن:** چرا در فرمولِ مساحتِ مثلث یک تقسیم بر ۲ هست؟

یک مثلثِ قائم‌الزاویه بردار. یک نسخهٔ دیگر از آن بساز، ۱۸۰ درجه بچرخانش، و کنارِ اولی بگذار.

**یک مستطیلِ کامل می‌شود.** پس مساحتِ مثلث نصفِ آن مستطیل است:

</div>

$$
A = \frac{b \times h}{2}
$$

<div dir="rtl">

و این برای **هر** مثلثی کار می‌کند، نه فقط قائم‌الزاویه — یک مثلثِ دلخواه را از ارتفاعش به دو مثلثِ قائم‌الزاویه بشکن و همین استدلال را روی هر کدام اجرا کن.

> ⚠️ **دامِ رایج:** استفاده از یک **ضلع** به‌جای **ارتفاع**. ارتفاع باید بر قاعده **عمود** باشد. در یک مثلثِ منفرجه، ارتفاع حتی ممکن است بیرونِ خودِ مثلث بیفتد. **معیارِ درست: از رأس یک خط بکش که با زاویهٔ قائمه به قاعده (یا امتدادش) برسد.**

> ✅ **چک کن:** مثلثی قاعده‌اش ۱۰ و ارتفاعش ۶ است. مساحتش چند است؟ — ۳۰.

> 💡 **نکته:** اگر ارتفاع را ندهند ولی ضلع‌ها را بدهند، اغلب با فیثاغورسِ فصل ۳ می‌شود پیدایش کرد. برای مثلثِ متساوی‌الساقین، ارتفاع دقیقاً وسطِ قاعده فرود می‌آید و دو مثلثِ قائم‌الزاویه می‌سازد.

## ۴. متوازی‌الاضلاع و ذوزنقه

**متوازی‌الاضلاع:** یک مثلث از یک سرش ببُر و به سرِ دیگر بچسبان — مستطیل می‌شود. پس $A = b \times h$، بدونِ تقسیم بر ۲.

**ذوزنقه:** دو ضلعِ موازی دارد با طول‌های $a$ و $b$.

</div>

$$
A = \frac{(a + b)}{2} \times h
$$

<div dir="rtl">

این هم از همان ترفندِ بخش قبل در می‌آید: یک نسخهٔ دیگر از ذوزنقه بساز، ۱۸۰ درجه بچرخانش و کنارِ اولی بگذار. آنچه می‌سازند یک **متوازی‌الاضلاع** است که قاعده‌اش $a + b$ و ارتفاعش همان $h$ است، پس مساحتش $(a+b) \times h$. و چون آن شکل از **دو** ذوزنقه ساخته شده، مساحتِ یک ذوزنقه نصفِ آن است.

آن $\frac{a+b}{2}$ را هم می‌شود جورِ دیگری خواند: **میانگینِ** دو ضلعِ موازی — یعنی ذوزنقه همان‌قدر مساحت دارد که مستطیلی با همان ارتفاع و با عرضی برابرِ میانگینِ آن دو.

> 💡 **نکته:** به الگو دقت کن: **هر فرمولِ مساحت در این فصل از مستطیل ساخته شد.** هیچ‌کدام را جدا حفظ نکن؛ بدان از کجا آمده و اگر لازم شد از نو بسازش.

## ۵. چرا مساحت با مربعِ طول می‌رود

حالا سؤالِ پیتزا.

مربعی با ضلعِ ۳ داری، مساحتش ۹. ضلعش را دو برابر کن: ۶، و مساحت می‌شود ۳۶.

> 🤔 **اول حدس بزن:** ۳۶ چند برابرِ ۹ است؟

چهار برابر، نه دو برابر.

**چرا؟** چون مساحت **دو** بُعد دارد و هر دو بزرگ شدند. اگر هر بُعد $k$ برابر شود، مساحت $k^2$ برابر می‌شود.

| ضریبِ طول | ضریبِ محیط | ضریبِ مساحت |
|---|---|---|
| ۲ | ۲ | ۴ |
| ۳ | ۳ | ۹ |
| ۱۰ | ۱۰ | ۱۰۰ |

**محیط خطی رشد می‌کند، مساحت درجه دو.** و این دقیقاً همان تفاوتی است که در ترم ۴ فصل ۳ و ۶ بینِ دو نمودار دیدی.

> ✅ **چک کن:** پیتزای ۴۰ سانتی چند برابرِ پیتزای ۲۰ سانتی غذا دارد؟ — چهار برابر. اگر قیمتش کمتر از چهار برابر باشد، به‌صرفه‌تر است.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** همین قاعده در سه بُعد به توانِ ۳ می‌رسد — حجم با مکعبِ طول می‌رود. و از همین‌جاست که چرا حیوانِ بزرگ‌تر نسبت به حجمش سطحِ کمتری دارد، و چرا نمی‌شود یک مورچه را صد برابر بزرگ کرد و انتظار داشت روی پاهایش بایستد. **یک قاعدهٔ ریاضیِ ساده که مرزهای زیست‌شناسی و مهندسی را تعیین می‌کند.**

> ⚠️ **دامِ رایج:** به‌کاربردنِ همین برای **محیط**. محیط با همان ضریبِ ساده رشد می‌کند، نه با مربعش. **قبل از هر محاسبه بپرس: این کمیت چند بُعد دارد؟** یک، دو، یا سه — و توان همان است.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [شکل را بزرگ کن](/lab/embed/risheh/term-5-geometry/session-05-area-perimeter) — ضریبِ مقیاس را عوض می‌کنی و محیط و مساحت هم‌زمان نشان داده می‌شوند. اول حدس بزن با ضریبِ ۱٫۵ هر کدام چند برابر می‌شوند.

## تمرین‌ها

1. مستطیلی ۷ در ۱۲ است. مساحت و محیطش را حساب کن.
2. مثلثی قاعده‌اش ۹ و ارتفاعش ۴ است. مساحتش چند است؟
3. ذوزنقه‌ای ضلع‌های موازی‌اش ۵ و ۱۱ و ارتفاعش ۶ است. مساحتش؟
4. مربعی را ۳ برابر بزرگ می‌کنی. محیط و مساحت هر کدام چند برابر می‌شوند؟
5. فاصلهٔ $(3, -2)$ تا $(-1, 1)$ چقدر است؟
6. مثلثی دو زاویه‌اش ۴۵ و ۶۰ است. سومی چند؟

⭐ ۲۴ متر حصار داری و می‌خواهی بیشترین مساحتِ ممکن را محصور کنی (شکلش مستطیل باشد). ابعادش را پیدا کن. راهنمایی: مساحت را به‌صورتِ تابعی از یک ضلع بنویس و از ترم ۴ فصل ۶ استفاده کن.

## در فصل بعد

تا اینجا همه‌چیز از خط‌های راست ساخته شده بود. فصل بعد سراغِ دایره می‌رود — و به یک عدد می‌رسد که هیچ کسری نمی‌تواند بنویسدش و در ترم ۲ به تو بدهکار ماندیم: `π`. و همان‌جا معلوم می‌شود `π` یک عددِ اسرارآمیز نیست، **یک نسبت است**.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t5/s05-area-perimeter (یادستان, Yaadestan)
