# فصل ۰۴ — فاصله در صفحه

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — فاصله در صفحه

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دو نقطه روی صفحهٔ مختصاتِ ترم ۴ داری. فاصله‌شان چقدر است؟

اگر روی یک خطِ افقی باشند، آسان است: تفاضلِ `x`ها. اگر روی یک خطِ عمودی، تفاضلِ `y`ها. ولی اگر مورّب باشند؟

این فصل جوابش را می‌دهد، و نکته‌اش این است که **جواب یک فرمولِ تازه نیست** — دقیقاً همان فیثاغورسِ فصل قبل است که روی صفحهٔ مختصات نشسته. یاد گرفتنِ آن به‌عنوان فرمولی جدا، دقیقاً همان حفظِ پنهانی است که این دوره ممنوعش کرده.

![دو نقطه روی صفحهٔ مختصات با یک مثلث قائم‌الزاویه که پاره‌خط بینشان وتر آن است](/lesson-assets/t5-s04-distance/prompt/01-image-distance.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- فاصلهٔ دو نقطه را روی صفحه حساب کنی
- نقطهٔ وسطِ دو نقطه را پیدا کنی
- بگویی چرا این فرمول همان فیثاغورس است

## قبل از شروع

- **از فصل ۳:** فیثاغورس، و اینکه توانِ دو یعنی مساحت.
- **از ترم ۴ فصل ۲:** صفحهٔ مختصات، مختصاتِ نقطه.
- **از ترم ۱ فصل ۶:** تفریقِ اعدادِ منفی و قدرِ مطلق.

## ۱. یک مثلث بساز

نقطه‌های $A = (1, 2)$ و $B = (5, 5)$.

از هر کدام یک خط بکش: از $A$ افقی به راست و از $B$ عمودی به پایین. آن دو در نقطهٔ $(5, 2)$ به‌هم می‌رسند.

**یک مثلثِ قائم‌الزاویه ساختی** که پاره‌خطِ $AB$ وترش است.

> 🤔 **اول حدس بزن:** طولِ آن دو ساق چقدر است؟

**ساقِ افقی:** فاصلهٔ `x`ها، یعنی $5 - 1 = 4$.

**ساقِ عمودی:** فاصلهٔ `y`ها، یعنی $5 - 2 = 3$.

حالا فیثاغورس:

</div>

$$
d^2 = 4^2 + 3^2 = 25 \quad \Rightarrow \quad d = 5
$$

<div dir="rtl">

**تمام.** هیچ ابزارِ تازه‌ای به‌کار نبردی.

## ۲. همان کار، به‌شکلِ فرمول

اگر همین را با حرف بنویسی، فرمولِ فاصله در می‌آید:

</div>

$$
d = \sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2}
$$

<div dir="rtl">

اینجا $(x_1, y_1)$ و $(x_2, y_2)$ همان دو نقطه‌اند، و آن عددهای کوچکِ پایین فقط **شماره** هستند — نه ضرب و نه توان. یعنی $x_1$ را بخوان «ایکسِ نقطهٔ اول». آن دو پرانتز همان دو ساق‌اند، و رادیکال همان کاری است که در فصل قبل در قدمِ آخر می‌کردی.

> ⚠️ **دامِ رایج:** حفظ‌کردنِ این فرمول به‌عنوان چیزی مستقل. اگر روزی فراموشش کردی، **دو نقطه را روی کاغذ بگذار و مثلث را بکش** — فرمول را در سی ثانیه از نو می‌سازی. حفظ‌کردنش تنها کاری است که ممکن است بعداً به دردسر بیندازدت، چون یادت نمی‌ماند از کجا آمده.

> 💡 **نکته:** ترتیبِ تفریق مهم نیست. از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی $(-4)^2$ و $4^2$ هر دو ۱۶ می‌شوند، پس توانِ دو علامت را می‌بلعد. **برای همین است که فرمولِ فاصله به قدرِ مطلق نیازی ندارد** — توانِ دو کارش را انجام می‌دهد.

> ✅ **چک کن:** فاصلهٔ $(-2, 1)$ تا $(1, 5)$ چقدر است؟ — ساق‌ها ۳ و ۴، پس ۵.

## ۳. وقتی جواب تمیز در نمی‌آید

نقطه‌های $(0,0)$ و $(2,3)$:

</div>

$$
d = \sqrt{4 + 9} = \sqrt{13} \approx 3.6
$$

<div dir="rtl">

$\sqrt{13}$ از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گنگ است. **جوابِ دقیق همان $\sqrt{13}$ است**؛ ۳٫۶ یک تقریب است.

> 💡 **نکته:** کِی گِرد کن و کِی نه؟ اگر جوابت قرار است در محاسبهٔ بعدی به‌کار برود، شکلِ دقیق را نگه دار — از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گِردکردن در مراحلِ میانی خطا جمع می‌کند. اگر جوابِ نهایی است و باید به کسی بگویی، گِرد کن و بگو تقریبی است.

## ۴. نقطهٔ وسط

سؤالِ نزدیک: نقطهٔ دقیقاً وسطِ دو نقطه کجاست؟

> 🤔 **اول حدس بزن:** برای پیدا کردنِ وسطِ دو عدد چه می‌کنی؟

میانگین می‌گیری. و روی صفحه، **همان کار را برای هر محور جداگانه انجام می‌دهی**:

</div>

$$
M = \left( \frac{x_1 + x_2}{2}, \; \frac{y_1 + y_2}{2} \right)
$$

<div dir="rtl">

برای $(1,2)$ و $(5,5)$: وسط در $(3, 3.5)$ است.

> ✅ **چک کن:** وسطِ $(-4, 6)$ و $(2, -2)$ کجاست؟ — $(-1, 2)$.

> 💡 **نکته:** یک وارسیِ سریع: نقطهٔ وسط باید **بینِ** دو نقطه بیفتد، هم افقی هم عمودی. اگر عددی بیرون از آن بازه در آمد، جایی را جمع نکرده‌ای یا بر ۲ تقسیم نکرده‌ای.

## ۵. چرا این فصل مهم است

در نگاهِ اول این فصل فقط یک محاسبهٔ ساده است. ولی **درِ ورودیِ چیزی خیلی بزرگ‌تر است.**

فاصله همان چیزی است که به «شباهت» معنا می‌دهد. اگر دو چیز را با چند عدد توصیف کنی — قد و وزنِ یک نفر، یا رنگِ یک عکس، یا هر ویژگیِ دیگری — آن‌وقت هر چیز یک **نقطه** می‌شود، و **شبیه‌بودنشان یعنی نزدیک‌بودنِ آن نقطه‌ها.**

و همین که فاصله را تعریف کردی، می‌توانی بپرسی: «نزدیک‌ترین چیز به این کدام است؟» — سؤالی که پایهٔ بخش بزرگی از یادگیری ماشین است.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در ترم ۷ فصل ۲ همین فرمول با نامِ `norm` برمی‌گردد و طولِ یک بردار را می‌دهد. تفاوت فقط این است که آنجا به‌جای دو مؤلفه، ممکن است صدها داشته باشی — و فرمول عیناً همان می‌ماند، فقط جمله‌های زیرِ رادیکال بیشتر می‌شوند. **فیثاغورس در هر تعداد بُعد کار می‌کند، و هیچ‌کس مجبور نبود قاعدهٔ تازه‌ای اختراع کند.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [نقطه‌ها را بکش](/lab/embed/risheh/term-5-geometry/session-04-distance) — دو نقطه را روی صفحه جابه‌جا می‌کنی و مثلثِ قائم‌الزاویه و فاصله زنده حساب می‌شوند. اول سعی کن دو نقطه پیدا کنی که فاصله‌شان دقیقاً عددِ صحیح باشد.

## تمرین‌ها

1. فاصلهٔ $(2, 3)$ تا $(10, 9)$ چقدر است؟
2. فاصلهٔ $(-3, -1)$ تا $(1, 2)$ چقدر است؟
3. نقطهٔ وسطِ $(7, -2)$ و $(-1, 8)$ کجاست؟
4. نقطه‌ای روی محورِ افقی پیدا کن که از $(0, 4)$ به فاصلهٔ ۵ باشد.
5. مثلثی ضلع‌های ۸، ۱۵ و ۱۷ دارد. قائم‌الزاویه است؟
6. دو خط عمودند و یکی شیبِ $-\frac{3}{4}$ دارد. دیگری چه شیبی دارد؟

⭐ سه نقطهٔ $(0,0)$، $(4,0)$ و $(0,3)$ را در نظر بگیر. محیطِ مثلثی که می‌سازند چقدر است؟ حالا بگو آیا قائم‌الزاویه است — و دلیلت را از روی خودِ مختصات بیاور، نه از روی اینکه شکل چطور به‌نظر می‌رسد.

## در فصل بعد

فاصله را داری، پس محیط را هم می‌توانی حساب کنی. فصل بعد سراغِ **مساحت** می‌رود — و به یک سؤال جواب می‌دهد که شهودِ اکثرِ آدم‌ها را می‌شکند: چرا وقتی طولِ یک شکل را دو برابر می‌کنی، مساحتش چهار برابر می‌شود و نه دو برابر.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t5/s04-distance (یادستان, Yaadestan)
