# فصل ۰۳ — فیثاغورس، با اثبات

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — فیثاغورس، با اثبات

## در این فصل چه یاد می‌گیری

احتمالاً این رابطه را شنیده‌ای: $a^2 + b^2 = c^2$. شاید حتی حفظش کرده‌ای.

ولی سؤالِ درست این نیست که چه می‌گوید — این است که **چرا راست است**. و جوابش یکی از زیباترین چیزهای کلِ ریاضی است: می‌توانی با بریدن و جابه‌جا کردنِ چند تکه، خودت ببینی‌اش. بدونِ جبر، بدونِ حفظ.

این رابطه، مهم‌ترین ابزارِ کلِ ترم است. فرمولِ فاصله در فصل ۴ از آن می‌آید، طولِ بردار در ترم ۷ از فرمولِ فاصله، و آنچه در هوش مصنوعی `norm` نامیده می‌شود از همان طول.

![یک مثلث قائم‌الزاویه با سه مربع روی سه ضلعش، که مساحت دو مربع کوچک با هم برابر مربع بزرگ است](/lesson-assets/t5-s03-pythagoras/prompt/01-image-pythagoras.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- ضلعِ مجهولِ یک مثلثِ قائم‌الزاویه را حساب کنی
- بگویی چرا این رابطه درست است، بدونِ گفتنِ «قاعده است»
- تشخیص بدهی یک مثلث قائم‌الزاویه هست یا نه، فقط از روی سه ضلعش

## قبل از شروع

- **از فصل ۲:** مثلثِ قائم‌الزاویه؛ نامساویِ مثلثی.
- **از ترم ۱ فصل ۸:** توانِ دو و ریشهٔ دوم، و پیوندشان با مساحت.
- **از ترم ۳ فصل ۷:** حلِ $x^2 = k$ و اینکه دو جواب دارد.

## ۱. مربع‌ها روی ضلع‌ها

مثلثی قائم‌الزاویه بکش. دو ضلعی که زاویهٔ قائمه را می‌سازند **ساق** نامیده می‌شوند و ضلعِ روبه‌روی زاویهٔ قائمه — که همیشه بلندترین است — **وتر**.

حالا روی هر سه ضلع، یک مربع بکش که ضلعش همان ضلعِ مثلث باشد.

> 🤔 **اول حدس بزن:** مساحتِ آن دو مربعِ کوچک، با مساحتِ مربعِ بزرگ چه رابطه‌ای دارد؟

مساحتشان با هم **دقیقاً** برابرِ مربعِ بزرگ است:

</div>

$$
a^2 + b^2 = c^2
$$

<div dir="rtl">

و توجه کن که $a^2$ اینجا واقعاً یک **مساحت** است، نه یک عملیاتِ جبری. از ترم ۱ فصل ۸ می‌دانی توانِ دو از مساحتِ مربع می‌آید — و این رابطه دقیقاً همان‌جا زندگی می‌کند.

## ۲. اثبات، بدونِ جبر

یک مربعِ بزرگ بکش که ضلعش $a + b$ باشد.

**چیدمانِ اول:** چهار نسخه از مثلثِ قائم‌الزاویه‌مان را در چهار گوشهٔ آن بچین، طوری که هر کدام یک گوشه را پر کند و ساق‌هایشان روی ضلع‌های مربعِ بزرگ بیفتد. فضایی که در وسط می‌ماند، یک مربع است که ضلعش $c$ است — یعنی مساحتش $c^2$.

**چیدمانِ دوم:** همان چهار مثلث را در همان مربعِ بزرگ جور دیگری بچین — دو تا در یک گوشه و دو تا در گوشهٔ مقابل. حالا فضای خالی **دو** مربع است: یکی با ضلعِ $a$ و یکی با ضلعِ $b$.

> 🤔 **اول حدس بزن:** در دو چیدمان، فضای خالی چه رابطه‌ای دارد؟

مربعِ بزرگ در هر دو یکی است. مثلث‌ها هم در هر دو همان چهارتایند و مساحتشان عوض نشده. **پس فضای خالی هم باید در هر دو برابر باشد.**

</div>

$$
c^2 = a^2 + b^2
$$

<div dir="rtl">

**تمام.** هیچ فرمولی، هیچ جبری. فقط این حقیقت که جابه‌جا کردنِ تکه‌ها مساحت را عوض نمی‌کند.

> 💡 **نکته:** این اثبات را روی کاغذ خودت انجام بده — چهار مثلثِ کاغذی ببُر و هر دو چیدمان را بساز. **پنج دقیقه وقت می‌برد و بعد از آن دیگر هیچ‌وقت این رابطه را «حفظی» حس نمی‌کنی.**

## ۳. به‌کار بردنش

**پیدا کردنِ وتر:** ساق‌ها ۳ و ۴ هستند.

</div>

$$
c^2 = 9 + 16 = 25 \quad \Rightarrow \quad c = 5
$$

<div dir="rtl">

**پیدا کردنِ یک ساق:** وتر ۱۳ است و یک ساق ۵.

</div>

$$
5^2 + b^2 = 13^2 \quad \Rightarrow \quad b^2 = 169 - 25 = 144 \quad \Rightarrow \quad b = 12
$$

<div dir="rtl">

> ⚠️ **دامِ رایج:** جمع‌زدنِ دو ضلع وقتی یکی از آن‌ها وتر است. در مثالِ دوم اگر $5^2 + 13^2$ را حساب کنی به عددی بزرگ‌تر از هر دو می‌رسی، در حالی که ساقِ مجهول باید **کوچک‌تر** از وتر باشد. **همیشه اول مشخص کن کدام ضلع روبه‌روی زاویهٔ قائمه است؛ آن تنها ضلعی است که تنها می‌ماند.**

> ⚠️ **دامِ رایج:** فراموش‌کردنِ ریشهٔ دوم در قدمِ آخر. $c^2 = 25$ یعنی $c = 5$، نه ۲۵. و از ترم ۳ فصل ۷ می‌دانی معادلهٔ $c^2=25$ دو جواب دارد، ولی اینجا جوابِ منفی را کنار می‌گذاری چون طول منفی نمی‌شود — **در قدمِ آخر، نه وسطِ راه.**

> ✅ **چک کن:** نردبانی ۵ متری به دیوار تکیه داده و پایینش ۳ متر از دیوار فاصله دارد. تا چه ارتفاعی می‌رسد؟ — $b^2 = 25 - 9 = 16$، پس ۴ متر.

## ۴. جهتِ معکوس: آیا قائم‌الزاویه است؟

این رابطه در جهتِ عکس هم کار می‌کند و کاربردِ عملیِ بزرگی دارد.

اگر سه ضلعِ مثلثی در $a^2 + b^2 = c^2$ صدق کنند، آن مثلث **حتماً** قائم‌الزاویه است.

مثال: ۶، ۸ و ۱۰. آیا $36 + 64 = 100$؟ بله. پس قائم‌الزاویه است.

> 💡 **نکته:** بنّاها از همین استفاده می‌کنند تا گوشهٔ دیوار را راست بگیرند: روی یک ضلع ۳ واحد و روی دیگری ۴ واحد علامت می‌زنند و فاصلهٔ دو علامت را ۵ می‌کنند. **بدونِ نقاله، یک زاویهٔ ۹۰ درجهٔ دقیق.** به این سه‌تایی‌های عددی می‌گویند سه‌تاییِ فیثاغورسی؛ ۳-۴-۵، ۵-۱۲-۱۳ و ۸-۱۵-۱۷ رایج‌ترین‌هایشان‌اند.

> ✅ **چک کن:** مثلثی با ضلع‌های ۷، ۹ و ۱۲ قائم‌الزاویه است؟ — $49 + 81 = 130$ ولی $12^2 = 144$. نه، نیست.

## ۵. وقتی جواب گنگ در می‌آید

مربعی با ضلعِ ۱ داری. قطرش چقدر است؟

</div>

$$
c^2 = 1 + 1 = 2 \quad \Rightarrow \quad c = \sqrt{2}
$$

<div dir="rtl">

و از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی $\sqrt{2}$ **گنگ** است — نه تمام می‌شود و نه تکرار.

**این همان لحظه‌ای است که در ترم ۲ وعده‌اش را دادیم.** آن عددِ گنگ یک انتزاعِ ریاضی نبود؛ **قطرِ یک مربعِ ساده است**، چیزی که می‌توانی با خط‌کش بکشی و با انگشت لمس کنی. وجود دارد، جای دقیقی روی محور دارد، و هیچ کسری نمی‌تواند بنویسدش.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در ترم ۷ فصل ۲ طولِ یک بردار را با همین فرمول حساب می‌کنی، فقط با نامِ `norm`. و در فضای چندبُعدیِ یادگیری ماشین، فاصلهٔ بینِ دو داده باز هم همین است — فقط به‌جای دو ساق، صدها. **فیثاغورس در هر بُعدی کار می‌کند، و همین است که این فصل را ستونِ ترم می‌کند.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مربع‌ها را جابه‌جا کن](/lab/embed/risheh/term-5-geometry/session-03-pythagoras) — همان اثباتِ بخش ۲ به‌صورتِ تعاملی: چهار مثلث را خودت بینِ دو چیدمان جابه‌جا می‌کنی و مساحتِ خالی زنده حساب می‌شود. اول حدس بزن مساحتِ خالی عوض می‌شود یا نه.

## تمرین‌ها

1. ساق‌های مثلثی ۹ و ۱۲ هستند. وتر چند است؟
2. وتری ۲۵ است و یک ساق ۷. ساقِ دیگر چند؟
3. آیا ۱۰، ۲۴ و ۲۶ یک سه‌تاییِ فیثاغورسی است؟
4. مستطیلی ۶ در ۸ است. قطرش چقدر است؟
5. سه زاویهٔ مثلثی نسبتِ $2:3:4$ دارند. هر کدام چند درجه است؟
6. دامنهٔ $f(x) = \log_3(x+1)$ چیست؟

⭐ مکعبی با ضلعِ ۱ داری. طولِ قطرِ فضاییِ آن (از یک گوشه به گوشهٔ کاملاً مقابل) چقدر است؟ راهنمایی: فیثاغورس را **دو بار** به‌کار ببر.

## در فصل بعد

فیثاغورس دربارهٔ ضلع‌های یک مثلث بود. فصل بعد همان را روی صفحهٔ مختصاتِ ترم ۴ می‌گذارد و از دلش فرمولِ **فاصلهٔ بینِ دو نقطه** بیرون می‌آید — نه به‌عنوان فرمولی برای حفظ‌کردن، بلکه به‌عنوان همین فصل با لباسِ دیگر.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t5/s03-pythagoras (یادستان, Yaadestan)
