# فصل ۰۱ — زاویه و خط

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — زاویه و خط

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا اینجا ریاضیِ **مقدار** بود: چند تا، چقدر، چه نرخی. حالا وارد ریاضیِ **فضا** می‌شویم.

و اولین چیزی که در فضا لازم داری، راهی برای اندازه‌گیریِ **چرخش** است. طول را با خط‌کش می‌سنجی، ولی «چقدر چرخیده» را با چه؟

این ترم در نگاهِ اول موضوعِ جداگانه‌ای به‌نظر می‌رسد. نیست: **فاصله در صفحهٔ مختصات از فیثاغورس می‌آید، و طولِ برداری که در ترم ۷ می‌بینی از همان فاصله.** آنچه در هوش مصنوعی `norm` نامیده می‌شود، ریشه‌اش یک مثلثِ قائم‌الزاویه است.

![دو خط متقاطع که چهار زاویه ساخته‌اند، و یک جفت خط موازی که خطی سوم قطعشان کرده](/lesson-assets/t5-s01-angle-line/prompt/01-image-angles.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- زاویه‌ها را با درجه بسنجی و نوعشان را بگویی
- زاویه‌های ساخته‌شده از دو خطِ متقاطع را بدونِ اندازه‌گیری حساب کنی
- روابطِ زاویه‌ای در خطوطِ موازی را به‌کار ببری

## قبل از شروع

- **از ترم ۴ فصل ۲:** صفحهٔ مختصات و دو محورِ عمود بر هم.
- **از ترم ۳ فصل ۲:** حلِ معادلهٔ ساده — اینجا برای پیدا کردنِ زاویهٔ مجهول لازم می‌شود.

کاغذ، مداد، و اگر داری یک نقاله.

## ۱. چرا ۳۶۰؟

یک چرخشِ کامل را به ۳۶۰ قسمت تقسیم کرده‌اند و هر قسمت را **یک درجه** نامیده‌اند.

> 🤔 **اول حدس بزن:** چرا ۳۶۰؟ چرا مثلاً ۱۰۰ نه، که با دستگاهِ ده‌دهی جور باشد؟

جوابِ صادقانه این است که **قرارداد است، نه کشف** — دقیقاً مثلِ مبنای ده در ترم ۱ فصل ۲. ولی قراردادِ بی‌دلیلی نیست: ۳۶۰ بر ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۸، ۹، ۱۰، ۱۲ و خیلی عددهای دیگر بخش‌پذیر است. یعنی کسرهای رایجِ یک دایره همه عددِ صحیح می‌شوند: نصف ۱۸۰، یک‌سوم ۱۲۰، یک‌چهارم ۹۰.

اگر ۱۰۰ بود، یک‌سومِ دایره می‌شد ۳۳٫۳۳… — و از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی چرا آن اعشار تمام نمی‌شود.

**چهار زاویهٔ پایه:**

- **قائمه:** ۹۰ درجه — یک‌چهارمِ چرخش. همان زاویهٔ بینِ دو محورِ ترم ۴.
- **حاده:** کمتر از ۹۰.
- **منفرجه:** بینِ ۹۰ و ۱۸۰.
- **نیم‌صفحه:** دقیقاً ۱۸۰ — یعنی یک خطِ راست.

> 💡 **نکته:** آن آخری عجیب به‌نظر می‌رسد ولی مهم است: **یک خطِ راست، یک زاویهٔ ۱۸۰ درجه است.** بدونِ این، محاسبه‌های بخشِ بعد کار نمی‌کنند.

## ۲. دو زاویه که کامل می‌کنند

دو نامِ ساده که مدام به کارت می‌آیند:

- دو زاویه **متمم**اند اگر جمعشان ۹۰ شود.
- دو زاویه **مکمل**اند اگر جمعشان ۱۸۰ شود.

</div>

$$
\alpha + \beta = 90 \qquad \alpha + \beta = 180
$$

<div dir="rtl">

حالا خودت این را حساب کن: اگر زاویه‌ای ۳۵ درجه باشد، متممش چند است و مکملش چند؟ جواب: ۵۵ و ۱۴۵.

> ✅ **چک کن:** زاویه‌ای دو برابرِ مکملش است. چند درجه است؟ — این یک معادلهٔ ترم ۳ است: $x + \frac{x}{2} = 180$، یا ساده‌تر $x = 2y$ و $x+y=180$، پس $x = 120$.

## ۳. دو خطِ متقاطع

دو خط که همدیگر را قطع کنند، چهار زاویه می‌سازند.

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر یکی از آن چهار زاویه را بدانی، بقیه را می‌توانی حساب کنی؟

می‌توانی — و برای هر چهارتا فقط **یک عدد** لازم است.

فرض کن یکی از آن‌ها ۷۰ درجه است. زاویهٔ **کنارِ** آن با آن روی یک خطِ راست است، پس مکمل‌اند: ۱۱۰ درجه. زاویهٔ بعدی هم با ۱۱۰ روی یک خط است: ۷۰ درجه.

**پس زاویه‌های روبه‌رو برابرند.** به آن‌ها می‌گویند **متقابل به رأس**، و برابری‌شان یک قاعدهٔ حفظی نیست — همین‌الان از دو بار «مکمل» ساختی‌اش.

> 💡 **نکته:** این استدلال را نگه دار، نه نتیجه‌اش را. **در هندسه تقریباً همیشه می‌شود قاعده را از نو ساخت، به شرطی که بدانی خطِ راست ۱۸۰ درجه است و مثلث ۱۸۰ درجه** (که فصل بعد است). آن دو، تقریباً تمامِ چیزی است که لازم داری.

## ۴. خطوطِ موازی

دو خطِ موازی هیچ‌وقت به‌هم نمی‌رسند — همان تصویری که در ترم ۳ فصل ۶ برای دستگاهِ بی‌جواب داشتی. حالا خطِ سومی بکش که هر دو را قطع کند.

هشت زاویه ساخته می‌شود، ولی باز هم **فقط دو مقدارِ متفاوت** بینشان هست — و باز هم دانستنِ یکی کافی است.

دلیلش ساده است: چون دو خط موازی‌اند، خطِ سوم با هر دو **دقیقاً همان زاویه** را می‌سازد. پس الگوی چهار زاویهٔ بالا، عیناً پایین هم تکرار می‌شود.

> ✅ **چک کن:** خطِ سومی دو خطِ موازی را قطع کرده و یکی از زاویه‌های بالایی ۶۵ درجه است. زاویهٔ متناظرش در پایین چند است؟ — ۶۵. و زاویهٔ کنارش ۱۱۵.

> ⚠️ **دامِ رایج:** به‌کاربردنِ این روابط وقتی خط‌ها **موازی نیستند**. اگر دو خط کمی به‌هم نزدیک می‌شوند، هیچ‌کدام از این تساوی‌ها برقرار نیست. **در هر مسئلهٔ هندسی، اول بررسی کن فرضِ موازی‌بودن واقعاً داده شده یا فقط شکل این‌طور به‌نظر می‌رسد.** شکل‌ها تقریبی کشیده می‌شوند؛ فرض‌ها نوشته می‌شوند.

## ۵. عمود، و پیوند با ترم ۴

دو خط **عمود**ند اگر زاویه‌شان ۹۰ درجه باشد. دو محورِ ترم ۴ عمود بودند.

و اینجا یک اتصالِ زیبا هست: از ترم ۴ فصل ۳ شیب را داری.

> 🤔 **اول حدس بزن:** دو خطِ عمود چه رابطه‌ای بینِ شیب‌هایشان دارند؟

اگر یکی شیبِ $m$ داشته باشد، دیگری شیبِ $-\frac{1}{m}$ دارد. یعنی حاصل‌ضربِ شیب‌هایشان $-1$ است. تنها استثنا خطِ افقی و خطِ عمودی است، چون شیبِ خطِ عمودی تعریف نشده.

مثال: خطی با شیبِ ۲ عمود است بر خطی با شیبِ $-\frac{1}{2}$.

**چرا؟** شیبِ ۲ یعنی «یک به راست، دو به بالا». برای ساختنِ یک زاویهٔ قائمه، همان حرکت را ۹۰ درجه بچرخان: «دو به راست، یک به **پایین**» — که شیبش $-\frac{1}{2}$ است. صورت و مخرج جابه‌جا شدند و علامت عوض شد.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** این «عمود بودن» در ترم ۷ فصل ۳ به یک آزمونِ عددیِ بسیار ساده تبدیل می‌شود: `dot product` دو بردار وقتی صفر است که بر هم عمود باشند. و همان `dot product` در هوش مصنوعی معیارِ شباهت است — یعنی **عمود بودن آنجا یعنی «هیچ شباهتی ندارند»**. ریشه‌اش همین زاویهٔ ۹۰ درجه است.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [زاویه‌ها را بچرخان](/lab/embed/risheh/term-5-geometry/session-01-angle-line) — دو خطِ متقاطع داری و می‌توانی یکی را بچرخانی؛ هر چهار زاویه زنده عوض می‌شوند. اول حدس بزن وقتی یکی را زیاد می‌کنی کدام‌ها زیاد و کدام‌ها کم می‌شوند.

## تمرین‌ها

1. متمم و مکملِ زاویهٔ ۲۸ درجه را بگو.
2. دو خط متقاطع‌اند و یکی از زاویه‌ها ۱۲۵ درجه است. هر سه زاویهٔ دیگر را بگو.
3. زاویه‌ای با متممش ۴۰ درجه اختلاف دارد. چند درجه است؟
4. عقربه‌های ساعت در ساعتِ ۳:۰۰ چه زاویه‌ای می‌سازند؟ در ساعتِ ۴:۰۰ چطور؟ (راهنمایی: صفحهٔ ساعت ۱۲ بخش دارد و کلِ دور ۳۶۰ درجه است.)
5. خطی شیبِ $-3$ دارد. شیبِ خطِ عمود بر آن چند است؟
6. آیا داده‌های $(0,3), (1,6), (2,12), (3,24)$ خطی است یا نمایی؟
7. $\log_2 128$ چند است؟

⭐ سه خط بکش که همدیگر را در سه نقطهٔ متفاوت قطع کنند. چند زاویه ساخته می‌شود؟ اگر دو زاویه را بدانی، آیا می‌توانی همه را حساب کنی؟

## در فصل بعد

با سه خط که به‌هم برسند، ساده‌ترین شکلِ بسته ساخته می‌شود: مثلث. فصل بعد نشان می‌دهد چرا مجموعِ زاویه‌هایش **همیشه** ۱۸۰ است — با دلیل، نه با اندازه‌گیری — و چرا مثلث تنها شکلِ صُلبِ هندسه است.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t5/s01-angle-line (یادستان, Yaadestan)
