# فصل ۰۸ — لگاریتم: توانِ وارونه

<div dir="rtl">

# فصل ۰۸ — لگاریتم: توانِ وارونه

## در این فصل چه یاد می‌گیری

فصل قبل با یک سؤالِ بی‌جواب تمام شد: **چند سال طول می‌کشد تا دو برابر شود؟**

اگر بدانی هر سال ۵٪ رشد می‌کند، مقدار در هر سالی را می‌توانی حساب کنی. ولی سؤالِ معکوس — «در کدام سال به این مقدار می‌رسد؟» — یعنی باید نما را پیدا کنی، نه نتیجه را:

</div>

$$
1.05^x = 2
$$

<div dir="rtl">

هیچ‌کدام از ابزارهای ترم ۳ اینجا کار نمی‌کند، چون `x` در **نما** نشسته. ابزارش لگاریتم است — و برخلافِ شهرتش، هیچ چیزِ مرموزی ندارد: **همان‌قدر معکوسِ توان است که تقسیم معکوسِ ضرب.**

![یک ترازوی نمادین که یک طرفش رشد نمایی و طرف دیگرش لگاریتم است، به‌عنوان دو عمل وارونه](/lesson-assets/t4-s08-log/prompt/01-image-log-inverse.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک عبارتِ لگاریتمی را به توانی بنویسی و برعکس
- معادلهٔ نمایی را با لگاریتم حل کنی
- بگویی چرا در نمودارهای واقعی این‌قدر مقیاسِ لگاریتمی می‌بینی

## قبل از شروع

- **از فصل ۷:** تابعِ نمایی، ضریبِ رشد، زمانِ دوبرابرشدن.
- **از ترم ۱ فصل ۸:** توان، پایه و نما.
- **از فصل ۱:** تابع و اینکه «معکوس» یعنی چه.

## ۱. سه سؤال از یک رابطه

از رابطهٔ $2^3 = 8$ سه سؤالِ متفاوت می‌شود پرسید، و ابزارِ هر کدام فرق دارد:

**۱. نتیجه چند است؟** $2^3 = ?$ → توان می‌گیری. جواب ۸.

**۲. پایه چند است؟** $?^3 = 8$ → ریشه می‌گیری. جواب ۲.

**۳. نما چند است؟** $2^? = 8$ → **لگاریتم** می‌گیری. جواب ۳.

> 🤔 **اول حدس بزن:** چرا برای سؤالِ سوم ابزارِ جداگانه‌ای لازم است؟ نمی‌شود از ریشه استفاده کرد؟

نه — ریشه پایه را پیدا می‌کند، نه نما. **دو جای متفاوتِ یک رابطه، دو ابزارِ متفاوت می‌خواهند.** و همین است که لگاریتم را ضروری می‌کند.

نمادش این است:

</div>

$$
\log_2 8 = 3
$$

<div dir="rtl">

و این را باید همیشه بتوانی به فارسی بخوانی: **«۲ را به چه توانی برسانم تا ۸ شود؟»**

> 💡 **نکته:** هر وقت لگاریتمی دیدی، همان جمله را بگو. $\log_{10} 1000$ یعنی «۱۰ را به چه توانی برسانم تا ۱۰۰۰ شود؟» جواب ۳. **این ترجمه تمامِ چیزی است که برای فهمیدنِ لگاریتم لازم داری.**

> ✅ **چک کن:** $\log_5 25$ چند است؟ — ۲، چون $5^2 = 25$.

> ✅ **چک کن:** $\log_2 1$ چند است؟ — صفر، چون از ترم ۱ فصل ۸ می‌دانی $2^0 = 1$. **لگاریتمِ ۱ در هر پایه‌ای صفر است.**

## ۲. دو شکل، یک حرف

این دو جمله دقیقاً یک چیز می‌گویند:

</div>

$$
b^y = x \qquad \Longleftrightarrow \qquad \log_b x = y
$$

<div dir="rtl">

**هر عبارتِ توانی را می‌شود لگاریتمی نوشت و برعکس.** توانایی رفت‌وبرگشتِ بینِ این دو شکل، مهارتِ اصلیِ فصل است.

حالا خودت این را انجام بده: $3^4 = 81$ را لگاریتمی بنویس. جوابش $\log_3 81 = 4$.

و $\log_{10} 100 = 2$ را توانی بنویس: $10^2 = 100$.

> ⚠️ **دامِ رایج:** جابه‌جا نوشتنِ پایه و عدد. $\log_2 8$ یعنی ۳، چون $2^3 = 8$. ولی $\log_8 2$ سؤالِ کاملاً دیگری است: «۸ را به چه توانی برسانم تا ۲ شود؟» — و جوابش قطعاً ۳ نیست. حتی بدونِ حساب‌کردن می‌دانی کجاست: $8^0 = 1$ و $8^1 = 8$، و ۲ بینِ ۱ و ۸ نشسته، پس آن توان عددی بینِ صفر و یک است. (عددِ دقیقش $\frac{1}{3}$ است — یک توانِ کسری، که اینجا لازمش نداری.) **پایه همیشه عددِ کوچکِ پایین است، و همان عددی است که «به توان می‌رسد».**

## ۳. چه چیزهایی لگاریتم ندارند

</div>

$$
\log_2 0 = ? \qquad \log_2 (-4) = ?
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** آیا عددی هست که ۲ را به آن توان برسانی و صفر شود؟

نه. از فصل ۷ می‌دانی تابعِ نمایی به صفر **نزدیک** می‌شود ولی هیچ‌وقت نمی‌رسد، و هیچ‌وقت منفی نمی‌شود.

پس **دامنهٔ لگاریتم فقط اعدادِ مثبت است.** این سومین محدودیتِ دامنه است که در این ترم دیدی — کنارِ تقسیم بر صفر و ریشهٔ عددِ منفی از فصل ۱.

> ✅ **چک کن:** دامنهٔ $f(x) = \log_2(x - 3)$ چیست؟ — داخلِ لگاریتم باید مثبت باشد، پس $x > 3$. (یک نامساویِ ترم ۳ فصل ۵.)

## ۴. حلِ معادلهٔ نمایی

حالا به سؤالِ اول فصل برگرد:

</div>

$$
1.05^x = 2
$$

<div dir="rtl">

هیچ محاسبهٔ تازه‌ای لازم نیست؛ فقط همان تبدیلِ بخش ۲ را انجام بده. $1.05^x = 2$ دقیقاً می‌پرسد «۱٫۰۵ را به چه توانی برسانم تا ۲ شود؟» — و نوشتنِ همین سؤال به شکلِ لگاریتمی، جواب را جلوی چشمت می‌گذارد:

</div>

$$
x = \log_{1.05} 2 \approx 14.2
$$

<div dir="rtl">

حدودِ ۱۴ سال. و **حالا آن قاعدهٔ «۷۰ تقسیم بر درصد» از فصل ۷ توضیح دارد**: $\frac{70}{5} = 14$. آن یک تخمینِ ساده‌شده از همین محاسبه بود، نه یک ترفندِ من‌درآوردی.

> 💡 **نکته:** ماشین‌حساب‌ها معمولاً فقط دو لگاریتم دارند: پایهٔ ۱۰ (دکمهٔ `log`) و پایهٔ عددِ خاصی به نامِ `e` (دکمهٔ `ln`). برای پایه‌های دیگر یک تبدیل لازم است. لازم نیست الان یادش بگیری — کافی است بدانی محدودیتِ ماشین‌حساب است، نه محدودیتِ ریاضی.

## ۵. چرا مقیاسِ لگاریتمی همه‌جا هست

نمودارِ چیزی را تصور کن که از ۱ شروع می‌شود و به یک میلیون می‌رسد. اگر محورِ عمودی معمولی باشد، همهٔ مقادیرِ کوچک روی خطِ پایین له می‌شوند و هیچ‌چیز از آن‌ها پیدا نیست.

راهِ حل: **به‌جای خودِ عدد، لگاریتمش را روی محور بگذار.** آن‌وقت هر پله روی محور یعنی «ده برابر»، نه «ده تا بیشتر»:

</div>

$$
1 \quad 10 \quad 100 \quad 1000 \quad 10000
$$

<div dir="rtl">

این‌ها روی مقیاسِ لگاریتمی **هم‌فاصله** می‌نشینند.

دو خاصیتِ مفید دارد:

**۱. بازهٔ بزرگ در یک تصویر جا می‌شود.** از یک تا یک میلیون، بدونِ اینکه ابتدایش دیده نشود.

**۲. رشدِ نمایی به یک خطِ راست تبدیل می‌شود.** و این مهم‌ترینشان است: چشمِ آدم خط را خوب می‌بیند ولی منحنی را بد. **اگر داده‌ای روی مقیاسِ لگاریتمی خط شد، رشدش نمایی است.**

> ⚠️ **دامِ رایج:** خواندنِ نمودارِ لگاریتمی مثلِ نمودارِ معمولی. روی چنین نموداری یک شیبِ ملایم می‌تواند یعنی ده‌برابرشدن در هر قدم. **همیشه اول به برچسبِ محور نگاه کن** — همان عادتی که در فصل ۲ گرفتی. اگر عددهای محور ۱، ۱۰، ۱۰۰ بودند نه ۱، ۲، ۳، مقیاس لگاریتمی است.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** لگاریتم در ترم ۶ دوباره پیدایش می‌شود، و در یادگیری ماشین یکی از پرکاربردترین ابزارهاست — چون احتمال‌ها اعدادِ خیلی کوچکی‌اند که ضرب‌شدنشان به عددهای غیرقابلِ‌کار می‌رسد، و لگاریتم آن ضرب‌ها را به جمع تبدیل می‌کند. **هر جا کاری با ضربِ تکراری سخت شد، لگاریتم آن را به جمع برمی‌گرداند.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [محور را عوض کن](/lab/embed/risheh/term-4-functions/session-08-log) — همان داده را یک بار روی محورِ معمولی و یک بار روی لگاریتمی می‌بینی. اول حدس بزن کدام مجموعه‌داده روی محورِ لگاریتمی خط می‌شود، بعد امتحان کن.

## تمرین‌ها

1. $\log_3 27$ و $\log_4 1$ و $\log_{10} 0.1$ را حساب کن.
2. $2^x = 32$ را حل کن.
3. $5^4 = 625$ را لگاریتمی بنویس، و $\log_2 64 = 6$ را توانی.
4. دامنهٔ $f(x) = \log_5(2x + 4)$ چیست؟
5. سرمایه‌ای سالانه ۱۰٪ رشد می‌کند. تقریباً چند سال طول می‌کشد تا دو برابر شود؟ (از قاعدهٔ فصل ۷ استفاده کن.)
6. رأسِ $y = -(x-2)^2 + 6$ کجاست و رو به بالاست یا پایین؟

⭐ چرا $\log_b b = 1$ برای هر پایه‌ای درست است؟ و چرا $\log_b 0$ هیچ‌وقت جواب ندارد؟ هر دو را با همان جملهٔ «چه توانی» توضیح بده.

## در فصل بعد

فصلِ آخرِ ترم پروژه است: یک دادهٔ واقعی برمی‌داری و تصمیم می‌گیری کدام خانوادهٔ تابع — خطی، درجه دو، یا نمایی — بهتر توصیفش می‌کند. و مهم‌تر از انتخاب، **توجیهِ** انتخابت.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t4/s08-log (یادستان, Yaadestan)
