# فصل ۰۶ — سهمی

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — سهمی

## در این فصل چه یاد می‌گیری

آن کاسه‌ای که در فصل قبل کشیدی اسم دارد: **سهمی**. و شکلی است که در دنیای واقعی مدام می‌بینی‌اش — مسیرِ توپی که پرت می‌کنی، مقطعِ آنتنِ بشقابی، و سطحِ آبِ داخلِ یک لیوانِ در حالِ چرخش.

ولی مهم‌تر از آن، سهمی جایی است که دو چیزی که جدا یاد گرفتی به‌هم می‌رسند: **معادلهٔ درجه دویِ ترم ۳ فصل ۷** و **نمودارِ این ترم**. آن جواب‌هایی که با فاکتورگیری پیدا می‌کردی، دقیقاً نقطه‌هایی روی این منحنی‌اند — و حالا می‌فهمی چرا گاهی دو تا بودند، گاهی یکی، و گاهی هیچ.

![یک سهمی با محور تقارن، رأس، و دو نقطهٔ برخوردش با محور افقی](/lesson-assets/t4-s06-quadratic-graph/prompt/01-image-parabola.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- رأس و محورِ تقارنِ یک سهمی را پیدا کنی
- بگویی جواب‌های معادلهٔ درجه دو کجای نمودارند
- از روی شکلِ نمودار بگویی معادله چند جواب دارد

## قبل از شروع

- **از فصل ۵:** تبدیل‌ها، به‌ویژه فرمِ $y = a(x-h)^2 + k$ و اینکه ورودی برعکس عمل می‌کند.
- **از ترم ۳ فصل ۷:** حلِ معادلهٔ درجه دو با فاکتورگیری و با فرمولِ ریشه؛ عددِ زیرِ رادیکال.
- **از فصل ۲:** خواندنِ نمودار و آزمونِ خطِ عمودی.

## ۱. رأس و محورِ تقارن

سهمیِ $y = x^2$ یک نقطهٔ خاص دارد: پایین‌ترین نقطه‌اش، روی مبدأ. به آن می‌گویند **رأس**.

و یک خطِ عمودی از رأس می‌گذرد که سهمی نسبت به آن کاملاً قرینه است: **محورِ تقارن**.

> 🤔 **اول حدس بزن:** چرا سهمی متقارن است؟ چه چیزی در $x^2$ این را تضمین می‌کند؟

چون از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی $(-3)^2$ و $3^2$ هر دو ۹ می‌شوند. **هر دو ورودیِ قرینه، خروجیِ یکسان می‌دهند** — و همین تقارن است. تقارن یک خاصیتِ تصادفی نیست؛ مستقیماً از قاعدهٔ علامت‌ها می‌آید.

از فصل ۵ می‌دانی در فرمِ زیر رأس کجاست:

</div>

$$
y = a(x - h)^2 + k
$$

<div dir="rtl">

رأس روی $(h, k)$ است و محورِ تقارن خطِ عمودیِ $x = h$. **این فرم به همین دلیل مفید است: رأس را مستقیم نشان می‌دهد.**

> ✅ **چک کن:** رأسِ $y = 2(x+3)^2 - 7$ کجاست؟ — داخلِ پرانتز وقتی $x = -3$ صفر می‌شود، پس رأس روی $(-3, -7)$.

## ۲. جهت و پهنا

علامتِ `a` جهت را می‌گوید و اندازه‌اش پهنا را — هر دو از فصل ۵:

- $a > 0$ → کاسه، رو به بالا، و رأس **کمینه** است.
- $a < 0$ → کلاه، رو به پایین، و رأس **بیشینه** است.
- $|a|$ بزرگ‌تر → باریک‌تر.

> 💡 **نکته:** آن کلمهٔ «کمینه» و «بیشینه» را نگه دار. **رأسِ سهمی اولین باری است که یک تابع را بهینه می‌کنی** — پیدا کردنِ بهترین نقطه. در ترم ۸ فصل ۶ همین کار را برای هر تابعی با ابزارِ عمومی‌تری انجام می‌دهی، ولی ایده همین است.

## ۳. جواب‌های معادله کجایند

حالا اتصالی که این فصل به‌خاطرش نوشته شده.

در ترم ۳ فصل ۷ معادلهٔ $x^2 + 5x - 36 = 0$ را حل کردی و به $-9$ و $4$ رسیدی.

> 🤔 **اول حدس بزن:** حالا تابعِ $y = x^2 + 5x - 36$ را در نظر بگیر. آن دو عدد چه ربطی به نمودارش دارند؟

آن معادله می‌پرسید «کجا $y$ صفر می‌شود؟» و $y = 0$ یعنی **روی محورِ افقی**.

**پس جواب‌های معادلهٔ درجه دو دقیقاً همان جاهایی هستند که سهمی محورِ افقی را قطع می‌کند.**

و حالا آن سه حالتِ ترم ۳ فصل ۷ تصویر پیدا می‌کنند:

- **دو جواب** → سهمی محور را در دو نقطه قطع می‌کند.
- **یک جواب** → سهمی فقط محور را **لمس** می‌کند؛ رأسش دقیقاً روی محور نشسته.
- **هیچ جواب** → سهمی محور را اصلاً قطع نمی‌کند؛ کاملاً بالای آن است یا کاملاً پایینش.

> ✅ **چک کن:** اگر سهمی‌ای رو به بالا باشد و رأسش در $(2, 3)$، معادله‌اش چند جواب دارد؟ — هیچ. رأس بالای محور است و کاسه رو به بالا، پس هیچ‌وقت به محور نمی‌رسد.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** حالا آن $b^2 - 4ac$ زیرِ رادیکال معنیِ تصویری دارد: **می‌گوید رأس نسبت به محورِ افقی کجاست.** مثبت یعنی سهمی از محور رد شده، صفر یعنی لمسش کرده، منفی یعنی نرسیده. یک عدد، و کلِ وضعیت را می‌گوید.

## ۴. پیدا کردنِ رأس از فرمِ معمولی

مسئله این است که فرمول‌ها معمولاً به شکلِ $y = ax^2 + bx + c$ می‌آیند، نه فرمِ رأسی. رأس را چطور پیدا کنی؟

از تقارن استفاده کن. اگر سهمی دو نقطهٔ برخورد داشته باشد، **رأس دقیقاً وسطِ آن دو است** — چون منحنی متقارن است.

و از فرمولِ ریشهٔ ترم ۳ فصل ۷ می‌دانی آن دو نقطه چه بودند: یکی $\frac{-b + \sqrt{b^2-4ac}}{2a}$ و دیگری $\frac{-b - \sqrt{b^2-4ac}}{2a}$. تنها فرقشان علامتِ پشتِ رادیکال است. حالا وسطشان را بگیر — یعنی جمعشان تقسیم بر ۲ — و ببین چه می‌شود: در جمع، یک بار $+\sqrt{b^2-4ac}$ می‌آید و یک بار $-\sqrt{b^2-4ac}$، پس رادیکال **خودش را حذف می‌کند** و فقط دو تا $\frac{-b}{2a}$ می‌ماند. نصفِ آن جمع می‌شود:

</div>

$$
x = \frac{-b}{2a}
$$

<div dir="rtl">

برای $y = x^2 + 5x - 36$: $x = \frac{-5}{2} = -2.5$. و برای پیدا کردنِ ارتفاعِ رأس، همان را در فرمول بگذار: $y = 6.25 - 12.5 - 36 = -42.25$.

پس رأس روی $(-2.5, -42.25)$ است.

> 💡 **نکته:** این فرمول را لازم نیست حفظ کنی اگر یادت باشد از کجا آمد: **وسطِ دو ریشه**. و اگر سهمی هیچ ریشه‌ای نداشته باشد باز هم کار می‌کند، چون تقارن به وجودِ ریشه ربطی ندارد.

> ✅ **چک کن:** رأسِ $y = x^2 - 6x + 5$ کجاست؟ — $x = \frac{6}{2} = 3$، و $y = 9 - 18 + 5 = -4$. رأس روی $(3, -4)$.

## ۵. یک کاربردِ واقعی

توپی را با سرعت به بالا پرت می‌کنی. ارتفاعش بر حسبِ زمان تقریباً یک سهمی است، رو به پایین.

> 🤔 **اول حدس بزن:** بالاترین نقطهٔ پرواز، کجای نمودار است؟

رأس. و دو نقطهٔ برخورد با محورِ افقی یعنی دو لحظه‌ای که ارتفاع صفر است: لحظهٔ پرتاب و لحظهٔ فرود.

پس با یک تابعِ درجه دو، سه سؤالِ متفاوت را با سه ابزارِ همین فصل جواب می‌دهی:

- «کِی به زمین می‌خورد؟» → ریشه‌ها.
- «چقدر بالا می‌رود؟» → ارتفاعِ رأس.
- «کِی به بالاترین نقطه می‌رسد؟» → افقیِ رأس.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فکرکردن به اینکه نمودارِ ارتفاع بر حسبِ زمان، **مسیرِ حرکتِ توپ** است. اگر توپ را مستقیم به بالا پرت کنی، مسیرش یک خطِ عمودی است، ولی نمودارش سهمی. **نمودار تصویرِ حرکت نیست؛ تصویرِ رابطهٔ دو کمیت است.** این تفاوت را از فصل ۲ داری: همیشه اول بپرس هر محور چه چیزی را نشان می‌دهد.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [سهمی و ریشه‌هایش](/lab/embed/risheh/term-4-functions/session-06-quadratic-graph) — ضریب‌ها را عوض می‌کنی و هم‌زمان نمودار، رأس، و جواب‌های معادله را می‌بینی. اول سعی کن ضریب‌هایی پیدا کنی که سهمی محور را فقط لمس کند.

## تمرین‌ها

1. رأس و محورِ تقارنِ $y = (x-2)^2 + 3$ را بگو. معادلهٔ $\;(x-2)^2 + 3 = 0$ چند جواب دارد؟
2. رأسِ $y = x^2 + 4x - 5$ را پیدا کن و ریشه‌هایش را هم حساب کن. رأس واقعاً وسطشان است؟
3. سهمی‌ای بنویس که رو به پایین باشد و رأسش در $(0, 4)$.
4. یک سهمیِ رو به بالا رأسش زیرِ محورِ افقی است. معادله‌اش چند جواب دارد؟ چرا؟
5. نمودارِ $y = -(x+1)^2 + 2$ را بدونِ جدول توصیف کن.
6. شیبِ خطی که از $(0,7)$ و $(3,1)$ می‌گذرد چند است؟

⭐ دو سهمیِ متفاوت بنویس که هر دو از نقطه‌های $(1,0)$ و $(5,0)$ بگذرند. چه چیزی بینشان مشترک است و چه چیزی فرق دارد؟

## در فصل بعد

سهمی رشد می‌کند، ولی رشدش قابلِ پیش‌بینی است. فصل بعد تابعی می‌آید که شهودِ آدم درباره‌اش **به‌طورِ نظام‌مند** شکست می‌خورد — و همین یکی از دلایلی است که آدم‌ها اپیدمی، سودِ مرکب و ظرفیتِ محاسباتی را مدام کم‌برآورد می‌کنند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t4/s06-quadratic-graph (یادستان, Yaadestan)
