# فصل ۰۵ — جابه‌جایی، کشیدن، برگرداندن

<div dir="rtl">

# فصل ۰۵ — جابه‌جایی، کشیدن، برگرداندن

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا اینجا برای کشیدنِ هر تابعِ تازه، جدول می‌ساختی و نقطه می‌گذاشتی. این فصل آن زحمت را حذف می‌کند.

ایده این است: اگر شکلِ یک تابعِ **پایه** را بلد باشی، هر تابعِ دیگری که از تغییرِ آن ساخته شده را می‌توانی بدونِ محاسبه بکشی. چون هر تغییری که در فرمول بدهی، **دقیقاً یک کارِ مشخص** با نمودار می‌کند.

این فصل بیشتر از هر فصلِ دیگری در آزمایشگاه انجام می‌شود — چون دیدنِ حرکتِ نمودار در لحظهٔ عوض‌شدنِ یک عدد، چیزی است که هیچ توضیحی جایش را نمی‌گیرد.

![یک منحنی پایه و سه نسخهٔ تغییریافته‌اش: جابه‌جاشده، کشیده‌شده، و برگردانده‌شده](/lesson-assets/t4-s05-transformations/prompt/01-image-transformations.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بگویی هر پارامتر نمودار را چطور جابه‌جا یا تغییر می‌دهد
- شکلِ یک تابعِ تغییریافته را بدونِ جدول بکشی
- از روی یک نمودار، حدس بزنی فرمولش چیست

## قبل از شروع

- **از فصل ۲ و ۳:** کشیدنِ نمودار؛ عرض از مبدأ و شیب.
- **از ترم ۳ فصل ۴:** بازکردنِ پرانتز — اینجا لازم می‌شود که ببینی چرا داخل و بیرونِ پرانتز فرق دارند.
- **از ترم ۱ فصل ۶:** ضرب در عددِ منفی، وارونه‌کردنِ جهت.

## ۱. تابعِ پایه

با ساده‌ترین منحنیِ غیرخطی شروع می‌کنیم:

</div>

$$
f(x) = x^2
$$

<div dir="rtl">

جدولش را بساز و بکش. برای $x$ برابرِ $-2, -1, 0, 1, 2$ خروجی‌ها $4, 1, 0, 1, 4$ می‌شوند.

شکلی که در می‌آید یک **کاسه** است که پایین‌ترین نقطه‌اش روی مبدأ نشسته و نسبت به محورِ عمودی متقارن است. (نامِ کاملش و جزئیاتش در فصل ۶ می‌آید؛ فعلاً فقط شکلش را نگه دار.)

**این شکل، نقطهٔ مرجعِ کلِ فصل است.** هر کاری که از حالا به فرمول بکنیم، این کاسه را جابه‌جا می‌کند یا تغییرِ اندازه می‌دهد.

## ۲. جمع‌کردن با خروجی: بالا و پایین

</div>

$$
f(x) = x^2 + 3
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** این نمودار نسبت به کاسهٔ پایه کجا می‌نشیند؟

هر خروجی ۳ واحد بزرگ‌تر می‌شود، پس **کلِ کاسه ۳ واحد بالا می‌رود**. شکلش دقیقاً همان است، فقط جایش عوض شده.

و اگر ۳ کم کنی، ۳ واحد پایین می‌رود. ساده و بی‌غافلگیری.

> ✅ **چک کن:** پایین‌ترین نقطهٔ $y = x^2 - 5$ کجاست؟ — روی $(0, -5)$.

## ۳. جمع‌کردن با ورودی: چپ و راست، و یک غافلگیری

</div>

$$
f(x) = (x + 3)^2
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** این یکی به راست می‌رود یا به چپ؟

جوابِ شهودی «راست» است، چون داری اضافه می‌کنی. **ولی به چپ می‌رود.** این رایج‌ترین اشتباهِ این فصل است، پس دلیلش را ببین.

پایین‌ترین نقطهٔ کاسهٔ پایه جایی بود که داخلِ توان صفر می‌شد، یعنی $x = 0$. حالا داخلِ توان $x + 3$ است. **کجا صفر می‌شود؟** وقتی $x = -3$.

پس ته کاسه رفته به $x = -3$، یعنی سه واحد به **چپ**.

**قاعده:** هر کاری با **خروجی** (بیرونِ پرانتز) کنی، همان‌طور که انتظار داری عمل می‌کند. هر کاری با **ورودی** (داخلِ پرانتز) کنی، **برعکس** عمل می‌کند.

> ⚠️ **دامِ رایج:** $(x+3)^2$ و $x^2 + 3$ را یکی گرفتن. یکی چپ می‌رود و دیگری بالا. و ضمناً از ترم ۳ فصل ۴ می‌دانی $(x+3)^2$ برابرِ $x^2 + 9$ **نیست** — اگر شک داری با $x=1$ امتحان کن: سمتِ چپ ۱۶ و سمتِ راست ۱۰.

> 💡 **نکته:** برای پیدا کردنِ جابه‌جاییِ افقی، همیشه بپرس **«داخلِ پرانتز کجا صفر می‌شود؟»** این یک سؤال، جهت و اندازه را با هم می‌دهد و هیچ‌وقت اشتباه نمی‌کند.

> ✅ **چک کن:** $y = (x - 4)^2$ کجا ته دارد؟ — داخل وقتی $x = 4$ صفر می‌شود، پس چهار واحد به **راست**.

## ۴. ضرب: کشیدن و فشردن

</div>

$$
f(x) = 3x^2 \qquad g(x) = 0.5x^2
$$

<div dir="rtl">

اولی هر خروجی را سه برابر می‌کند، پس کاسه **باریک و کشیده** می‌شود. دومی هر خروجی را نصف می‌کند، پس کاسه **پهن و پخش** می‌شود.

> ✅ **چک کن:** در $y = 5x^2$، وقتی $x = 2$ باشد خروجی چند است و در کاسهٔ پایه چند بود؟ — ۲۰ در برابرِ ۴. پنج برابر بالاتر، پس همان‌قدر باریک‌تر.

## ۵. منفی: برگرداندن

</div>

$$
f(x) = -x^2
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** هر خروجی قرینه می‌شود. شکل چه می‌شود؟

کاسه **وارونه** می‌شود — مثلِ یک کلاه. هر نقطه‌ای که بالا بود می‌رود پایین.

و اگر منفی را **داخل** بگذاری، یعنی $f(-x)$، نمودار حولِ محورِ عمودی برمی‌گردد (چپ و راست جابه‌جا می‌شوند). برای $x^2$ فرقی دیده نمی‌شود چون خودش متقارن است، ولی برای تابعی مثلِ $y = x^3$ کاملاً پیداست.

**پس دیدی الگو چقدر منظم است:**

| تغییر در فرمول | اثر روی نمودار |
|---|---|
| $f(x) + k$ | $k$ واحد بالا |
| $f(x) - k$ | $k$ واحد پایین |
| $f(x + k)$ | $k$ واحد به **چپ** |
| $f(x - k)$ | $k$ واحد به **راست** |
| $a \cdot f(x)$ با $a>1$ | کشیدنِ عمودی |
| $a \cdot f(x)$ با $0<a<1$ | فشردنِ عمودی |
| $-f(x)$ | برگشتن حولِ محورِ افقی |
| $f(-x)$ | برگشتن حولِ محورِ عمودی |

**این جدول را حفظ نکن.** هر ردیفش از یک سؤال در می‌آید: «این عدد روی ورودی اثر می‌گذارد یا روی خروجی؟» و ورودی همیشه برعکس عمل می‌کند.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** کشیدن‌ها و برگرداندن‌های همین جدول در ترم ۷ فصل ۶ به‌صورتِ **ماتریس** نوشته می‌شوند، و آنجا معلوم می‌شود چرا ترکیبِ دو تبدیل با ضربِ ماتریسی حساب می‌شود. جابه‌جایی استثناست و آنجا دلیلش را می‌بینی.

## ۶. همه با هم

</div>

$$
y = -2(x - 1)^2 + 5
$$

<div dir="rtl">

چهار تغییر روی کاسهٔ پایه، همه در یک فرمول. به ترتیب بخوانشان — **از داخل به بیرون**، دقیقاً مثلِ لایه‌های ترم ۳ فصل ۳ (قدمِ دوم خودِ کاسهٔ پایه است، نه یک تغییر):

1. $(x-1)$ → یک واحد به راست.
2. توانِ ۲ → کاسهٔ پایه.
3. ضرب در ۲ → کشیدنِ عمودی.
4. منفی → وارونه‌شدن.
5. $+5$ → پنج واحد بالا.

نتیجه: یک کلاهِ وارونهٔ باریک که نوکش روی $(1, 5)$ است.

**بدونِ اینکه حتی یک نقطه حساب کنی، شکلِ نمودار را می‌دانی.**

> ⚠️ **دامِ رایج:** انجام‌دادنِ تبدیل‌ها به ترتیبِ دلخواه. اگر اول بالا ببری و بعد ضرب کنی، جای دیگری می‌رسی. **ترتیب همان ترتیبِ عملیاتِ ترم ۱ فصل ۷ است:** اول داخلِ پرانتز، بعد ضرب، آخر جمع.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [دستگیره‌ها را بچرخان](/lab/embed/risheh/term-4-functions/session-05-transformations) — چهار دستگیره برای چهار پارامترِ $y = a(x-h)^2 + k$ داری و نمودار زنده حرکت می‌کند. **قبل از حرکت‌دادنِ هر دستگیره، روی کاغذ بنویس چه انتظاری داری**، بعد امتحان کن. آن دستگیرهٔ افقی همان‌جایی است که شهودت را غافلگیر می‌کند.

## تمرین‌ها

1. نمودارِ $y = x^2 - 4$ کجا ته دارد؟
2. نمودارِ $y = (x + 5)^2$ نسبت به کاسهٔ پایه چطور جابه‌جا شده؟
3. شکلِ $y = -\frac{1}{2}(x-3)^2 + 2$ را بدونِ جدول توصیف کن: رو به بالا یا پایین، باریک یا پهن، نوکش کجا.
4. اگر نمودارِ یک تابع را ۳ واحد پایین و ۲ واحد به چپ ببری، فرمولش چطور عوض می‌شود؟
5. شیبِ خطی که از $(1, -2)$ و $(4, 7)$ می‌گذرد چند است؟
6. $3(x - 2) + 4 = 2x + 9$ را حل کن.

⭐ دو تبدیلِ متفاوت پیدا کن که روی کاسهٔ پایه اثرِ یکسانی داشته باشند. (راهنمایی: به تقارنِ خودِ $x^2$ فکر کن.)

## در فصل بعد

آن کاسه اسم دارد و خواصِ جالبی: یک نقطهٔ خاص، یک محورِ تقارن، و پیوندِ مستقیم با معادلهٔ درجه دویی که در ترم ۳ فصل ۷ حل کردی. فصل بعد نشان می‌دهد جواب‌های آن معادله دقیقاً کجای این نمودار نشسته‌اند — و چرا گاهی صفر تا از آن‌ها وجود دارد.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t4/s05-transformations (یادستان, Yaadestan)
