# فصل ۰۳ — تابعِ خطی: شیب و عرض از مبدأ

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — تابعِ خطی: شیب و عرض از مبدأ

## در این فصل چه یاد می‌گیری

در فصل قبل $f(x) = 2x + 1$ را کشیدی و یک خطِ راست گرفتی. اتفاقی نبود.

هر تابعی که شکلِ $y = mx + b$ داشته باشد نمودارش یک **خط** است — و برعکس، هر خطی (جز خط‌های عمودی) با همین شکل نوشته می‌شود. این فصل نشان می‌دهد آن دو عددِ `m` و `b` چه چیزی از خط را کنترل می‌کنند، و چرا فقط همان دو کافی‌اند.

![دو خط با شیب‌های متفاوت که محور عمودی را در نقطه‌های متفاوتی قطع می‌کنند](/lesson-assets/t4-s03-linear-function/prompt/01-image-slope-intercept.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- از روی فرمولِ یک خط، شیب و عرض از مبدأش را بگویی
- خط را بدونِ جدولِ مقادیر و فقط با آن دو عدد بکشی
- از روی دو نقطه، فرمولِ خطشان را پیدا کنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۲:** صفحهٔ مختصات؛ کشیدنِ نمودار نقطه‌به‌نقطه.
- **از ترم ۲ فصل ۸:** نرخ — «به‌ازای هر یک واحد، چقدر».
- **از ترم ۳ فصل ۳:** حلِ معادلهٔ خطی.

## ۱. عددِ ثابت: از کجا شروع می‌شویم

تابعِ کرایهٔ تاکسیِ ترم ۳ را به‌یاد بیاور: ۲۰ هزار پایه، به‌اضافهٔ ۸ هزار برای هر کیلومتر.

</div>

$$
y = 8x + 20
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر هیچ کیلومتری نروی ($x = 0$)، چقدر می‌پردازی؟ و آن عدد کجای نمودار می‌نشیند؟

۲۰ هزار — کرایهٔ پایه. و روی نمودار، جایی که $x = 0$ است یعنی **روی محورِ عمودی**.

پس آن عددِ ثابت (`b` در $y = mx+b$) دقیقاً همان‌جایی است که خط محورِ عمودی را قطع می‌کند. به آن می‌گویند **عرض از مبدأ**.

**نقطهٔ شروع، به‌زبانِ نمودار.**

> ✅ **چک کن:** خطِ $y = -3x + 7$ محورِ عمودی را کجا قطع می‌کند؟ — در ۷. کافی است $x$ را صفر بگذاری.

## ۲. ضریبِ `x`: چقدر تند بالا می‌رویم

حالا `m`. در همان مثالِ تاکسی، ۸ هزار «به‌ازای هر کیلومتر» است.

جدولش را ببین:

| `x` | `y` |
|---|---|
| ۰ | ۲۰ |
| ۱ | ۲۸ |
| ۲ | ۳۶ |
| ۳ | ۴۴ |

هر بار که `x` یکی زیاد می‌شود، `y` هشت تا زیاد می‌شود. **همیشه هشت تا** — این خاصیتِ تعیین‌کنندهٔ تابعِ خطی است.

به آن عدد می‌گویند **شیب**:

</div>

$$
m = \frac{\text{change in } y}{\text{change in } x}
$$

<div dir="rtl">

و از ترم ۲ فصل ۸ می‌شناسی‌اش: **شیب یک نرخ است.** «هشت هزار بر کیلومتر» دقیقاً همان‌قدر نرخ است که «هشتاد کیلومتر بر ساعت».

> ⚠️ **دامِ رایج:** فکرکردن به اینکه شیب یعنی «چقدر بالاست». دو خط می‌توانند شیبِ یکسان داشته باشند ولی یکی خیلی بالاتر از دیگری باشد — آن‌وقت موازی‌اند و `b`هایشان فرق دارد. **شیب دربارهٔ تندی است، نه ارتفاع.**

> ✅ **چک کن:** در $y = 5x - 2$، اگر `x` از ۴ به ۶ برود، `y` چقدر تغییر می‌کند؟ — دو واحد تغییرِ ورودی، ضربدرِ شیبِ ۵، یعنی ۱۰ واحد بالا.

## ۳. کشیدنِ خط با دو عدد، بدونِ جدول

حالا میان‌بری که این فصل به تو می‌دهد. برای کشیدنِ $y = 3x - 4$:

1. `b` را پیدا کن و اولین نقطه را بگذار: خط محورِ عمودی را در $-4$ قطع می‌کند، پس نقطهٔ $(0, -4)$.
2. از آنجا با شیب حرکت کن: **یک واحد به راست، سه واحد به بالا** (چون $m = 3$). به $(1, -1)$ می‌رسی.
3. آن دو نقطه را وصل کن و ادامه بده.

**دو نقطه برای یک خط کافی است** — و همین است که تابعِ خطی را این‌قدر ساده می‌کند.

حالا خودت این را انجام بده: $y = -2x + 5$ را بکش. از $(0,5)$ شروع کن و برای هر یک واحد به راست، **دو واحد پایین** برو، چون شیب منفی است.

> 💡 **نکته:** اگر شیب کسری باشد، مثلاً $m = \frac{2}{3}$، مخرج می‌گوید چقدر به راست و صورت می‌گوید چقدر به بالا: سه به راست، دو به بالا. **همان تعریفِ نرخ، بدونِ هیچ تغییری.**

## ۴. از دو نقطه به فرمول

مسئلهٔ معکوس، و در دنیای واقعی بیشتر از قبلی پیش می‌آید: دو نقطه داری و فرمولِ خط را می‌خواهی.

نقطه‌های $(1, 5)$ و $(3, 11)$.

**قدمِ اول — شیب.** از تعریف:

</div>

$$
m = \frac{11 - 5}{3 - 1} = \frac{6}{2} = 3
$$

<div dir="rtl">

**قدمِ دوم — عرض از مبدأ.** حالا $y = 3x + b$ داری و یک نقطه که رویش هست. جای‌گذاری کن و مثلِ ترم ۳ فصل ۲ حل کن:

</div>

$$
5 = 3(1) + b \quad \Rightarrow \quad b = 2
$$

<div dir="rtl">

پس $y = 3x + 2$. و وارسی با نقطهٔ دوم: $3(3) + 2 = 11$ ✓.

> ⚠️ **دامِ رایج:** قاطی‌کردنِ ترتیبِ نقطه‌ها در کسرِ شیب. اگر بالا از نقطهٔ دوم شروع کردی، پایین هم باید از نقطهٔ دوم شروع شود. $\frac{5-11}{1-3} = \frac{-6}{-2} = 3$ — همان جواب. ولی $\frac{11-5}{1-3} = -3$ غلط است. **معیارِ ساده: هر دو تفریق را با یک ترتیب انجام بده.**

> ✅ **چک کن:** فرمولِ خطی که از $(0,4)$ و $(2,0)$ می‌گذرد چیست؟ — شیب $\frac{0-4}{2-0} = -2$، و `b` از نقطهٔ اول مستقیم ۴ است. پس $y = -2x + 4$.

## ۵. چرا این خانواده این‌قدر مهم است

تابعِ خطی ساده‌ترین تابعِ غیرثابت است، و برای همین همه‌جا پیدایش می‌شود:

- **هر نرخِ ثابتی** خطی است: کرایه، دستمزدِ ساعتی، مصرفِ سوخت.
- **تقریبِ خطی**: بسیاری از رابطه‌های پیچیده در یک بازهٔ کوچک تقریباً خطی‌اند — و از این خاصیت، کلِ ترم ۸ ساخته می‌شود.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در ترم ۸ وقتی مشتق را ببینی، تعریفش دقیقاً همین است: **شیبِ خطی که در یک نقطهٔ کوچک بهترین تقریبِ منحنی است.** یعنی کلِ حسابِ دیفرانسیل روی همین چیزی سوار است که در این فصل ساختی. و در ترم ۷ وقتی `dot product` را ببینی، باز هم همین «به‌ازای هر یک واحد» است که برمی‌گردد.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [دو عدد، یک خط](/lab/embed/risheh/term-4-functions/session-03-linear-function) — `m` و `b` را با دو دستگیره عوض می‌کنی و خط زنده حرکت می‌کند. اول حدس بزن کدام دستگیره خط را می‌چرخاند و کدام بالا-پایین می‌بَرَد، بعد امتحان کن.

## تمرین‌ها

1. شیب و عرض از مبدأِ $y = -4x + 9$ را بگو و خط را بکش.
2. خطی که از $(2, 7)$ و $(5, 16)$ می‌گذرد چه فرمولی دارد؟
3. یک باشگاه ۳۰۰ هزار ورودیه و جلسه‌ای ۵۰ هزار می‌گیرد. تابعش را بنویس و بگو شیب و عرض از مبدأ در دنیای واقعی چه معنایی دارند.
4. دو خطِ $y = 3x + 1$ و $y = 3x - 4$ همدیگر را قطع می‌کنند؟ چرا؟
5. دامنهٔ $f(x) = \frac{2}{x-5}$ چیست؟
6. $2(x - 3) = 5x + 6$ را حل کن.

⭐ خطی پیدا کن که از مبدأ بگذرد و از نقطهٔ $(4, -6)$ هم بگذرد. حالا خطی پیدا کن که با آن موازی باشد و از $(0, 3)$ بگذرد.

## در فصل بعد

شیب را حساب کردی، ولی هنوز کاملاً حسش نکرده‌ای. فصل بعد فقط دربارهٔ شیب است — شیبِ صفر، شیبِ منفی، شیبی که اصلاً تعریف نمی‌شود، و اینکه چرا این یک عدد، ریشهٔ الگوریتمی است که تقریباً هر مدلِ هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t4/s03-linear-function (یادستان, Yaadestan)
