# فصل ۰۱ — تابع: ماشینِ ورودی-خروجی

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — تابع: ماشینِ ورودی-خروجی

## در این فصل چه یاد می‌گیری

در ترم ۳ معادله حل کردی و هر بار **یک عدد** گرفتی. حالا یک قدم عقب بایست و به کلِ ماجرا نگاه کن.

عبارتِ $2x + 5$ را از فصل ۱ ترم ۳ به‌یاد بیاور: یک دستورِ محاسبه که منتظرِ ورودی است. اگر ۳ بدهی ۱۱ می‌گیری، اگر ۰ بدهی ۵. **آن رابطهٔ بینِ ورودی و خروجی، خودش یک شیء ریاضی است** — و آن‌قدر مهم است که اسمی مخصوصِ خودش دارد: **تابع**.

این ترم دربارهٔ همان است، و مهم‌ترین دستاوردش این است که ریاضی از چیزی که **حساب می‌کنی** به چیزی که **می‌بینی** تبدیل می‌شود.

![یک ماشین با یک قیف ورودی و یک خروجی که هر ورودی را به یک خروجی مشخص می‌برد](/lesson-assets/t4-s01-function-machine/prompt/01-image-function-machine.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بگویی چه چیزی تابع است و چه چیزی نیست
- نمادِ $f(x)$ را بخوانی و به‌کار ببری
- دامنه و برد را برای یک تابعِ ساده تعیین کنی

## قبل از شروع

- **از ترم ۳ فصل ۱:** عبارتِ جبری به‌عنوان دستورِ محاسبهٔ منتظرِ ورودی؛ جای‌گذاری.
- **از ترم ۳ فصل ۸:** خواندنِ فرمول — کدام کمیت بر حسبِ کدام‌ها.
- **از ترم ۲ فصل ۸:** نرخ، و «به‌ازای هر یک».

## ۱. یک ماشین، یک قانون

فکر کن به یک ماشینِ ساده: عددی می‌دهی، عددی می‌گیرد. داخلش یک **قانون** هست که همیشه همان است.

قانونِ «دو برابر کن و ۵ تا اضافه کن»:

| ورودی | خروجی |
|---|---|
| ۰ | ۵ |
| ۱ | ۷ |
| ۳ | ۱۱ |
| ۱۰ | ۲۵ |
| $-2$ | ۱ |

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر همان ورودی را دو بار بدهی، دو خروجیِ متفاوت ممکن است بگیری؟

نه — و همین یک شرط، تعریفِ تابع است:

**تابع رابطه‌ای است که به هر ورودی، دقیقاً یک خروجی می‌دهد.**

نه صفر تا، نه دو تا. یکی.

## ۲. چه چیزی تابع نیست

این شرط جدی‌تر از آن است که به‌نظر می‌رسد. سه مثال:

**تابع است:** «هر شخص → تاریخِ تولدش». هر کسی یک تاریخِ تولد دارد، دقیقاً یکی.

**تابع نیست:** «هر شخص → فرزندانش». یک نفر ممکن است هیچ فرزندی نداشته باشد یا سه تا.

**تابع است:** «هر عدد → مربعش». ۳ می‌رود به ۹، $-3$ هم می‌رود به ۹.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فکرکردن به اینکه چون ۳ و $-3$ هر دو به ۹ می‌روند، پس آن یکی تابع نیست. شرط دربارهٔ **ورودی** است، نه خروجی: هر ورودی یک خروجی. دو ورودیِ متفاوت می‌توانند خروجیِ یکسان بدهند و هیچ مشکلی ندارد. **معیارِ درست: از هر ورودی فقط یک فلش بیرون بیاید.**

> ✅ **چک کن:** «هر عدد → ریشهٔ دومش» تابع است؟ — بستگی دارد چه تعریفی بگذاری. اگر بگویی $\sqrt{9}$ هم ۳ است هم $-3$، تابع نیست. برای همین ریاضی قرارداد کرد که $\sqrt{\ }$ فقط ریشهٔ **مثبت** را بدهد — دقیقاً همان تمایزی که در ترم ۳ فصل ۷ دیدی. **آن قرارداد اختیاری نبود؛ برای تابع‌شدن لازم بود.**

## ۳. نمادِ $f(x)$

نوشتنِ «قانونِ دو برابر کن و ۵ اضافه کن» هر بار طولانی است. پس اسم می‌گذاریم:

</div>

$$
f(x) = 2x + 5
$$

<div dir="rtl">

`f` نامِ ماشین است و `x` نامِ ورودی. حالا می‌توانی به‌جای یک جمله بنویسی:

</div>

$$
f(3) = 2(3) + 5 = 11
$$

<div dir="rtl">

> ⚠️ **دامِ رایج:** خواندنِ $f(x)$ به‌عنوان «`f` ضرب در `x`». اینجا پرانتزِ کنارِ یک حرف **ضرب نیست**. $f(3)$ یعنی «خروجیِ ماشینِ `f` وقتی ۳ بدهی»، نه «`f` ضربدر ۳». از روی نامِ حرف تشخیصش بده: `f`، `g`، `h` معمولاً نامِ تابع‌اند.

> 💡 **نکته:** همان تابع را می‌توانی $f(t) = 2t + 5$ هم بنویسی. **نامِ ورودی هیچ اهمیتی ندارد** — مثلِ اینکه در دستورِ غذا بنویسی «آرد» یا «ماده اول». ماشین همان ماشین است.

> ✅ **چک کن:** برای $g(x) = x^2 - 1$، مقدارِ $g(4)$ و $g(-1)$ چند است؟ — ۱۵ و ۰.

## ۴. دامنه: چه ورودی‌هایی مجازند

بعضی ماشین‌ها با بعضی ورودی‌ها کار نمی‌کنند.

</div>

$$
h(x) = \frac{1}{x}
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** کدام ورودی این ماشین را می‌شکند؟

صفر — چون از ترم ۱ فصل ۵ می‌دانی تقسیم بر صفر جواب ندارد. پس این تابع برای هر عددی جز صفر تعریف شده.

**دامنه** یعنی مجموعهٔ همهٔ ورودی‌های مجاز. **برد** یعنی مجموعهٔ همهٔ خروجی‌هایی که واقعاً بیرون می‌آیند.

برای $f(x) = 2x + 5$ دامنه همهٔ اعداد است — هر عددی بدهی جواب می‌گیرد. برای $h(x) = \frac{1}{x}$ دامنه همهٔ اعداد جز صفر است.

سه چیز معمولاً دامنه را محدود می‌کنند و هر سه را قبلاً دیده‌ای:

1. **تقسیم بر صفر** (ترم ۱ فصل ۵).
2. **ریشهٔ دومِ عددِ منفی** (ترم ۳ فصل ۷) — در $\sqrt{x}$ دامنه فقط اعدادِ نامنفی است.
3. **معنای مسئله** — اگر `x` تعدادِ آدم باشد، عددِ منفی و اعشاری بی‌معنی است.

> ✅ **چک کن:** دامنهٔ $f(x) = \frac{1}{x-3}$ چیست؟ — همهٔ اعداد جز ۳، چون آنجا مخرج صفر می‌شود.

> 💡 **نکته:** آن موردِ سوم مهم‌تر از دو تای اول است و بیشتر فراموش می‌شود. یک تابعِ کرایهٔ تاکسی از نظرِ ریاضی برای $x = -50$ جواب می‌دهد، ولی «منهای پنجاه کیلومتر» چیزی نیست. **همان قدمِ آخری که در ترم ۳ فصل ۹ یاد گرفتی: جواب را به دنیای مسئله برگردان.**

## ۵. یک تابع، چهار چهره

مهم‌ترین ایدهٔ کلِ ترم، و از همین‌جا شروع می‌شود: **یک تابع را می‌شود به چهار شکلِ مختلف نشان داد، و هر چهار تا یک چیزند.**

1. **با کلمه:** «دو برابر کن و ۵ تا اضافه کن.»

2. **با فرمول:** $f(x) = 2x + 5$.

3. **با جدول:** همان جدولِ بخش ۱.

4. **با نمودار:** که فصل بعد می‌سازیمش.

هر کدام چیزی را بهتر نشان می‌دهد. فرمول برای محاسبه، جدول برای دیدنِ چند مقدارِ مشخص، و نمودار برای دیدنِ **رفتارِ کلی** در یک نگاه.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** مهارتِ حرکت بینِ این چهار چهره، تقریباً کلِ چیزی است که این ترم می‌خواهد به تو بدهد. و در ترم ۸ که به `gradient descent` برسی، همان مهارت است که کار می‌کند: یک فرمولِ هزینه می‌بینی، شکلِ نمودارش را تصور می‌کنی، و می‌فهمی الگوریتم دارد روی آن سطح سُر می‌خورد.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [ماشین را امتحان کن](/lab/embed/risheh/term-4-functions/session-01-function-machine) — یک قانون انتخاب می‌کنی و هر ورودی‌ای می‌دهی. اول سه ورودی بده و خروجی‌ها را حدس بزن، بعد سعی کن با دیدنِ چند جفتِ ورودی-خروجی، قانونِ یک ماشینِ ناشناخته را کشف کنی.

## تمرین‌ها

1. برای $f(x) = 3x - 4$، مقدارهای $f(0)$، $f(2)$ و $f(-1)$ را حساب کن.
2. برای همان تابع، چه ورودی‌ای خروجیِ ۱۱ می‌دهد؟ (این یک معادلهٔ ترم ۳ است.)
3. کدام‌یک تابع است: «هر کشور → پایتختش»، «هر عدد → عددهای بزرگ‌تر از آن»، «هر روزِ سال → دمای بیشینه‌اش»؟
4. دامنهٔ $f(x) = \frac{5}{x+2}$ چیست؟
5. $x^2 - 4x - 12 = 0$ را حل کن.
6. فرمولِ $A = \frac{bh}{2}$ را برای `b` بازآرایی کن.

⭐ ماشینی بساز (فرمولش را بنویس) که هر عددی بدهی، همان عدد را برگرداند. حالا ماشینی بساز که خروجی‌اش هیچ‌وقت منفی نشود، هر ورودی‌ای که بدهی.

## در فصل بعد

جدول و فرمول را داری. فصل بعد صفحه‌ای می‌سازد که بشود آن جفت‌های ورودی-خروجی را رویش **گذاشت** — و از آن لحظه، هر تابع یک شکل پیدا می‌کند که می‌توانی نگاهش کنی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t4/s01-function-machine (یادستان, Yaadestan)
