# فصل ۰۹ — پروژه: یک وضعیتِ واقعی را به معادله ترجمه کن

<div dir="rtl">

# فصل ۰۹ — پروژه: یک وضعیتِ واقعی را به معادله ترجمه کن

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دو باشگاه جلویت است. اولی ۳۰۰ هزار ورودیه می‌گیرد و جلسه‌ای ۵۰ هزار؛ دومی ورودیه ندارد ولی جلسه‌ای ۸۰ هزار. کدام برایت ارزان‌تر است؟

**سؤال جوابِ واحدی ندارد** — بستگی دارد چند جلسه بروی. و برای فهمیدنِ اینکه از کجا به بعد کدام بهتر است، اول باید آن وضعیت را به معادله ترجمه کنی.

هشت فصل معادله حل کردی. حالا سخت‌ترین بخشِ جبر می‌آید، و آن حل‌کردن نیست: **ساختن**.

در دنیای واقعی هیچ‌کس معادله جلویت نمی‌گذارد. یک وضعیتِ درهم می‌بینی و باید خودت تصمیم بگیری چه چیزی مجهول است، چه چیزی معلوم، و چه رابطه‌ای بینشان هست. به این کار می‌گویند **مدل‌سازی**، و ضعیف‌ترین حلقهٔ اکثرِ کسانی است که «جبر بلدند».

![یک وضعیت روزمره که به اجزای معلوم و مجهول و رابطه شکافته شده است](/lesson-assets/t3-s09-modeling-project/prompt/01-image-model-it.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک وضعیتِ کلامی را به معادله یا دستگاه ترجمه کنی
- انتخاب کنی چه چیزی را `x` بگذاری و بگویی چرا
- جوابِ ریاضی را به دنیای مسئله برگردانی و درستی‌اش را بسنجی

## قبل از شروع

- **از فصل ۱:** ترجمهٔ عبارت‌های ساده؛ عبارت در برابر معادله.
- **از فصل ۳ و ۶:** حلِ معادلهٔ چندمرحله‌ای و دستگاهِ دو معادله.
- **از فصل ۸:** ساختنِ فرمول از یک وضعیت، و خواندنِ واحدها.

کاغذ و مداد، و یک وضعیتِ واقعی از زندگیِ خودت.

## ۱. پنج قدم، همیشه به همین ترتیب

**۱. بگو دنبالِ چه هستی.** دقیق، با واحد. نه «تعداد»، بلکه «تعدادِ ون‌ها».

**۲. نام‌گذاری کن.** آنچه را دنبالش هستی `x` بگذار — و همان‌جا روی کاغذ بنویس `x` یعنی چه. **این جمله را ننویسی، وسطِ کار گم می‌شوی.**

**۳. رابطه را پیدا کن.** دنبالِ جمله‌ای در صورتِ مسئله بگرد که دو چیز را برابر یا مرتبط می‌کند.

**۴. حل کن.** اینجا همان کاری است که هشت فصل تمرین کردی.

**۵. برگرد به دنیای مسئله.** جوابِ ریاضی را به زبانِ سؤال بگو و ببین معنی می‌دهد یا نه.

> ⚠️ **دامِ رایج:** پریدن مستقیم به قدمِ ۴. وسوسه می‌شوی تا عددها را دیدی شروع به حساب‌کردن کنی. ولی **قدمِ ۲ سخت‌ترین قدم است، نه قدمِ ۴** — و اگر بد انتخابش کنی، معادله‌ای می‌سازی که حلش سخت‌تر از لازم است یا اصلاً جوابِ سؤالت را نمی‌دهد.

> 🔧 **اگر گیر کردی:** سرِ قدمِ ۳ رابطه را پیدا نمی‌کنی؟ مسئله را یک بار با **عددهای دلخواه** حل کن. فرض کن جواب ۱۰ است و ببین چه محاسبه‌ای انجام می‌دهی تا درستی‌اش را بسنجی. **همان محاسبه، معادلهٔ توست** — فقط ۱۰ را با `x` عوض کن.

## ۲. انتخابِ خوبِ `x`

یک مثال. «مجموعِ سنِ پدر و پسر ۵۰ سال است. پدر سه برابرِ پسر سن دارد.»

> 🤔 **اول حدس بزن:** سنِ پدر را `x` بگذاری یا سنِ پسر را؟ کدام کار را آسان‌تر می‌کند؟

هر دو جواب می‌دهند، ولی یکی تمیزتر است.

اگر **سنِ پسر** را `x` بگذاری، سنِ پدر می‌شود $3x$ و معادله:

</div>

$$
x + 3x = 50 \quad \Rightarrow \quad 4x = 50 \quad \Rightarrow \quad x = 12.5
$$

<div dir="rtl">

اگر **سنِ پدر** را `x` بگذاری، سنِ پسر می‌شود $\frac{x}{3}$ و معادله:

</div>

$$
x + \frac{x}{3} = 50
$$

<div dir="rtl">

که همان جواب را می‌دهد ولی با کسر سروکار داری.

**قاعدهٔ عملی: کوچک‌ترین کمیت را `x` بگذار، تا بقیه ضربِ آن باشند نه تقسیمِ آن.**

> 🔧 **اگر گیر کردی:** اصلاً نمی‌دانی چه چیزی را `x` بگذاری؟ سؤالِ آخرِ مسئله را بخوان — معمولاً دقیقاً همان چیزی است که باید `x` باشد.

> ✅ **چک کن:** «عددی که ۷ واحد از دو برابرِ عددِ دیگر کمتر است» — کدام را `x` می‌گذاری؟ — عددِ دومی را، تا اولی $2x - 7$ شود بدونِ کسر.

## ۳. وقتی دو مجهول لازم است

گاهی زور زدن برای یک‌مجهولی‌کردن، کار را سخت‌تر می‌کند. آن‌وقت از فصل ۶ استفاده کن.

«دو نوع بلیت فروخته شد: عادی ۵۰ هزار و ویژه ۸۰ هزار. روی هم ۲۰۰ بلیت و ۱۳ میلیون فروش.»

اینجا دو چیزِ مستقل نمی‌دانی، پس دو نام بگذار:

</div>

$$
\begin{aligned}
a + b &= 200 \\
50a + 80b &= 13000
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

(عددها به هزار — و همین تصمیم را روی کاغذ بنویس، وگرنه سرِ جواب گیج می‌شوی.)

از معادلهٔ اول $a = 200 - b$، و با جای‌گذاری در دومی:

</div>

$$
50(200 - b) + 80b = 13000 \quad \Rightarrow \quad 10000 + 30b = 13000 \quad \Rightarrow \quad b = 100
$$

<div dir="rtl">

پس ۱۰۰ بلیتِ ویژه و ۱۰۰ عادی.

> 💡 **نکته:** در مسئله‌های «مخلوط» — بلیت، سکه، محلول، سرمایه‌گذاری — همیشه دو معادله لازم است: یکی برای **تعداد** و یکی برای **ارزش**. این الگو آن‌قدر تکرار می‌شود که ارزشِ شناختن دارد.

## ۴. قدمِ ۵ را جدی بگیر

جوابِ ریاضی همیشه جوابِ مسئله نیست. سه چیزی که باید بررسی کنی:

**آیا عددِ درست است؟** در مسئلهٔ سن، ۱۲٫۵ قابلِ قبول است. ولی اگر جواب تعدادِ آدم یا ون بود، عددِ اعشاری معنی ندارد — و از فصل ۵ می‌دانی جهتِ گِردکردن را خودِ مسئله تعیین می‌کند، نه قاعدهٔ گِردکردن.

**آیا علامتش درست است؟** از فصل ۷ می‌دانی معادلهٔ درجه دو می‌تواند جوابِ منفی بدهد؛ اگر مجهولت طول یا تعداد باشد، آن جواب را کنار بگذار — ولی **در قدمِ آخر**، نه وسطِ راه.

**آیا اندازه‌اش معقول است؟** اگر برای کرایهٔ تاکسی به ۴۰ میلیون رسیدی، جایی اشتباه شده. عادتِ «اول حدس بزن» را همین‌جا هم به‌کار ببر: **قبل از حل، یک عددِ تقریبی حدس بزن** تا جوابِ نهایی معیاری برای مقایسه داشته باشد.

> ✅ **چک کن:** در مسئلهٔ بلیت، اگر به $b = 250$ رسیده بودی، بدونِ بازبینیِ محاسبه از کجا می‌فهمیدی غلط است؟ — چون کلِ بلیت‌ها ۲۰۰ بود؛ یک نوع نمی‌تواند از کل بیشتر باشد.

> 🔧 **اگر گیر کردی:** معادله‌ات جواب می‌دهد ولی به سؤال ربطی ندارد؟ برگرد به قدمِ ۲ و ببین `x` را واقعاً همان چیزی گذاشته‌ای که سؤال می‌خواست، یا چیزِ مرتبطِ دیگری.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** این پنج قدم دقیقاً همان کاری است که در ترم ۸ برای ساختنِ **تابعِ هزینه** انجام می‌دهی — آنجا هم اول باید تصمیم بگیری چه چیزی مجهول است و چه رابطه‌ای بینشان هست، بعد ابزارِ حل را بیاوری. مدل‌سازی مهارتی است که در کلِ دوره یکی است؛ فقط ابزارِ حلش عوض می‌شود.

## تمرین‌ها

1. مجموعِ سه عددِ متوالی ۸۴ است. پیدایشان کن.
2. یک باشگاه ۳۰۰ هزار ورودیه و ۵۰ هزار برای هر جلسه می‌گیرد؛ باشگاهِ دیگر ورودیه ندارد و جلسه‌ای ۸۰ هزار. از چند جلسه به بعد اولی به‌صرفه‌تر است؟
3. مستطیلی که محیطش ۴۰ و مساحتش ۹۶ است. ابعادش را پیدا کن. (دو معادله لازم داری.)
4. کسی ۲ میلیون را در دو حساب گذاشته؛ یکی سالانه ۲۰٪ و دیگری ۱۵٪. سرِ سال ۳۵۰ هزار سود گرفته. در هر حساب چقدر گذاشته؟
5. $-4(x + 2) \geq 12$ را حل کن.
6. $x^2 + 6x + 8 = 0$ را حل کن.

⭐ پروژه: یک وضعیتِ واقعی از زندگیِ خودت پیدا کن که در آن چیزی را نمی‌دانی — قیمتِ واحد، زمانِ لازم، تعدادی که به بودجه‌ات می‌خورد. پنج قدم را رویش اجرا کن و بنویس. بعد یک بندِ کوتاه اضافه کن: **کدام قدم برایت سخت‌ترین بود، و چرا؟**

## در فصل بعد

ترم ۳ تمام شد. تا اینجا معادله را حل می‌کردی و یک عدد می‌گرفتی.

ترم ۴ یک قدمِ دیگر برمی‌دارد: به‌جای یک جواب، **همهٔ** جواب‌ها را با هم می‌بینی. وقتی معادلهٔ $y = 2x + 1$ را نه به‌عنوان یک سؤال بلکه به‌عنوان یک **رابطه** بگیری و همهٔ جفت‌های ممکنش را روی صفحه بکشی، یک خط می‌بینی. و از آن لحظه، ریاضی چیزی می‌شود که می‌توانی **نگاهش کنی**.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t3/s09-modeling-project (یادستان, Yaadestan)
