# فصل ۰۷ — وقتی مجهول به توان می‌رسد

<div dir="rtl">

# فصل ۰۷ — وقتی مجهول به توان می‌رسد

## در این فصل چه یاد می‌گیری

یک باغِ مربعی داری که مساحتش ۳۶ مترمربع است. ضلعش چند متر است؟

جواب ۶ است، و راحت پیدایش کردی. حالا سؤالِ سخت‌تر: مستطیلی که طولش ۵ متر بیشتر از عرضش است و مساحتش ۳۶ مترمربع — عرضش چند است؟

اینجا `x` در خودش ضرب می‌شود و همهٔ ابزارهای پنج فصلِ گذشته کم می‌آورند. این فصل ابزارِ تازه را می‌دهد، و مهم‌تر: نشان می‌دهد چرا چنین معادله‌ای می‌تواند **دو** جواب داشته باشد.

![یک مستطیل با ضلعی نامعلوم که ضلع دیگرش پنج واحد بیشتر است](/lesson-assets/t3-s07-quadratic-intro/prompt/01-image-quadratic-area.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- معادلهٔ درجه دو را با فاکتورگیری حل کنی
- بگویی چرا «حاصل‌ضرب برابر صفر» کلیدِ کار است
- فرمولِ ریشه را به‌کار ببری و بفهمی آن رادیکال چه می‌گوید

## قبل از شروع

- **از فصل ۴:** فاکتورگیری، و باز کردنِ پرانتز برای وارسی.
- **از ترم ۱ فصل ۸:** توان، و ریشهٔ دوم و پیوندش با مساحت.
- **از ترم ۱ فصل ۴ و ۵:** هر عددی ضرب در صفر صفر می‌شود، و صفر تقسیم بر یک عددِ ناصفر صفر است.
- **از فصل ۲:** قاعدهٔ ترازو — هر عمل روی هر دو طرف.

## ۱. چرا روش‌های قبلی جواب نمی‌دهند

</div>

$$
x^2 = 36
$$

<div dir="rtl">

از فصل ۲ می‌دانی برای برداشتنِ یک عمل باید معکوسش را به‌کار ببری. معکوسِ توانِ دو، ریشهٔ دوم است. پس:

</div>

$$
x = 6
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** آیا این تنها جواب است؟ عددِ دیگری هست که در خودش ضرب شود و ۳۶ بدهد؟

هست: $-6$. چون از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی منفی در منفی مثبت می‌شود، و $(-6) \times (-6) = 36$.

**پس معادلهٔ $x^2 = 36$ دو جواب دارد: ۶ و $-6$.** این اولین تفاوتِ بنیادیِ درجه دو با هر چیزی که تا حالا دیده‌ای — و اگر یکی از دو جواب را جا بیندازی، مسئله را ناقص حل کرده‌ای.

> ⚠️ **دامِ رایج:** نوشتنِ فقط جوابِ مثبت. علامتِ $\sqrt{36}$ به‌تنهایی یعنی ۶ (ریشهٔ **اصلی**)، ولی معادلهٔ $x^2 = 36$ دو جواب دارد و باید هر دو را بنویسی: $x = \pm 6$. دو چیزِ متفاوت‌اند و همین یک تفاوت، منبعِ نیمی از خطاهای این فصل است.

> 💡 **نکته:** در مسئلهٔ باغ، جوابِ $-6$ را کنار می‌گذاری چون طول منفی نمی‌شود. **ولی این کار را در قدمِ آخر بکن، نه در وسطِ حل.** اول همهٔ جواب‌های ریاضی را پیدا کن، بعد ببین کدام‌ها در دنیای مسئله معنی می‌دهند — همان کاری که در فصل ۵ با تعدادِ دفترها کردی.

## ۲. کلید: حاصل‌ضربی که صفر شده

حالا حالتِ عمومی. هر معادله‌ای که در آن `x` به توانِ ۲ برسد و بالاتر نه، **معادلهٔ درجه دو** است:

</div>

$$
x^2 + 5x - 36 = 0
$$

<div dir="rtl">

راهِ حلش روی یک واقعیتِ ساده سوار است:

**اگر حاصل‌ضربِ دو عدد صفر باشد، حتماً دستِ‌کم یکی از آن دو صفر است.**

و این را لازم نیست از من بپذیری — با ابزارهایی که داری در دو خط ثابت می‌شود. فرض کن حاصل‌ضربِ دو عدد صفر شده و عددِ اول صفر **نیست**. حالا هر دو طرف را بر همان عددِ اول تقسیم کن؛ این کار مجاز است، چون از ترم ۱ فصل ۵ می‌دانی تنها تقسیمِ ممنوع تقسیم بر صفر است و اینجا مقسوم‌علیه صفر نیست. سمتِ چپ عددِ دوم می‌ماند، و سمتِ راست «صفر تقسیم بر یک عددِ ناصفر» است که همان فصل نشان داد صفر می‌شود. پس عددِ دوم صفر است.

**یعنی اگر یکی از دو عامل صفر نباشد، آن یکی ناچار صفر است.** و همین، تنها دلیلی است که فاکتورگیری معادله را حل می‌کند.

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر بتوانی سمتِ چپ را به شکلِ $(\ldots) \times (\ldots) = 0$ در بیاوری، چند معادلهٔ ساده به‌دست می‌آوری؟

دو تا — یکی برای هر پرانتز.

## ۳. فاکتورگیری، وقتی سه جمله داری

در فصل ۴ عاملِ مشترک را بیرون کشیدی. اینجا کارِ سخت‌تری لازم است: شکستنِ سه جمله به دو پرانتز.

</div>

$$
x^2 + 5x - 36 = (x + 9)(x - 4)
$$

<div dir="rtl">

از کجا آمد؟ اگر آن دو پرانتز را باز کنی (فصل ۴)، می‌بینی:

- حاصل‌ضربِ دو عدد ($9 \times -4 = -36$) جملهٔ آخر را می‌سازد.
- جمعشان ($9 + (-4) = 5$) ضریبِ `x` را می‌سازد.

**پس روشِ کار:** دو عدد پیدا کن که **حاصل‌ضربشان** جملهٔ آخر و **جمعشان** ضریبِ `x` باشد.

حالا حل کن:

</div>

$$
(x+9)(x-4) = 0 \quad \Rightarrow \quad x + 9 = 0 \;\text{ or }\; x - 4 = 0 \quad \Rightarrow \quad x = -9 \;\text{ or }\; x = 4
$$

<div dir="rtl">

و مسئلهٔ باغِ اول فصل: عرض ۴ متر است و طول ۹. جوابِ $-9$ را کنار می‌گذاری.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فاکتورگیری وقتی سمتِ راست صفر **نیست**. اگر $x^2 + 5x = 36$ داری، حق نداری فاکتور بگیری و بگویی $x(x+5) = 36$ پس $x = 36$ یا $x+5=36$. آن استدلال فقط برای **صفر** کار می‌کند، چون ۳۶ از حاصل‌ضربِ بی‌شمار جفتِ عدد در می‌آید. **اول همه‌چیز را به یک طرف ببر تا طرفِ دیگر صفر شود، بعد فاکتور بگیر.**

> ✅ **چک کن:** $x^2 - 7x + 12 = 0$ را حل کن. — دو عدد که حاصل‌ضربشان ۱۲ و جمعشان $-7$ باشد: $-3$ و $-4$. پس $(x-3)(x-4)=0$ و جواب‌ها ۳ و ۴.

## ۴. وقتی فاکتورگیری جواب نمی‌دهد

</div>

$$
x^2 + 3x - 5 = 0
$$

<div dir="rtl">

دنبالِ دو عددِ صحیح بگرد که حاصل‌ضربشان $-5$ و جمعشان ۳ باشد. پیدا نمی‌کنی — چون وجود ندارند. جواب‌های این معادله عددِ صحیح نیستند.

اینجا **فرمولِ ریشه** به کار می‌آید. برای هر معادلهٔ $ax^2 + bx + c = 0$:

</div>

$$
x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}
$$

<div dir="rtl">

برای مثالِ بالا $a=1$، $b=3$، $c=-5$:

</div>

$$
x = \frac{-3 \pm \sqrt{9 + 20}}{2} = \frac{-3 \pm \sqrt{29}}{2}
$$

<div dir="rtl">

که تقریباً ۱٫۱۹ و $-4.19$ می‌شود. آن $\sqrt{29}$ از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گنگ است، پس جواب‌ها هیچ‌وقت اعشارِ تمام‌شونده نمی‌گیرند.

> 💡 **نکته:** آن علامتِ $\pm$ همان دوجوابی‌بودن است که در بخش ۱ دیدی؛ فرمول هر دو را با هم می‌دهد. **این فرمول را حفظ کن — یکی از معدود چیزهای حفظیِ این دوره است.** دلیلش این است که از یک روشِ هندسی به نامِ «کاملِ مربع» به‌دست می‌آید که در همین فصل جا نمی‌شود؛ ولی وقتی سهمی را در ترم ۴ فصل ۶ ببینی، آن مربعِ کامل معنای تصویری‌اش را پیدا می‌کند.

## ۵. زیرِ رادیکال چه خبر است

به آن $b^2 - 4ac$ زیرِ رادیکال نگاه کن. **همین یک عدد می‌گوید معادله چند جواب دارد**، بدونِ اینکه حلش کنی.

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر آن عدد **منفی** شود چه اتفاقی می‌افتد؟

باید از یک عددِ منفی ریشهٔ دوم بگیری. ولی از بخش ۱ می‌دانی هیچ عددی در خودش ضرب شود منفی نمی‌شود — چه مثبت باشد چه منفی، و صفر هم صفر می‌ماند. پس هیچ عددی روی محورِ ترم ۲ فصل ۴ نیست که مربعش منفی باشد.

سه حالت:

- $b^2 - 4ac > 0$ → دو جوابِ متفاوت.
- $b^2 - 4ac = 0$ → یک جواب (دو جواب که روی هم افتاده‌اند).
- $b^2 - 4ac < 0$ → **هیچ جوابی روی محورِ اعداد**.

> ✅ **چک کن:** $x^2 + x + 5 = 0$ چند جواب دارد؟ — $1 - 20 = -19$، منفی است، پس هیچ.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** حالتِ سوم بی‌جواب **نیست**؛ جوابش روی محورِ اعدادِ حقیقی نیست. ریاضی بعداً محور را به یک **صفحه** گسترش داد تا این جواب‌ها هم جا بگیرند (اعدادِ مختلط). این دوره سراغش نمی‌رود، ولی خوب است بدانی آن «هیچ» یک بن‌بست نبود — یک درِ تازه بود، درست مثلِ همان لحظه‌ای که در ترم ۱ فصل ۶ محور را به آن‌سوی صفر ادامه دادیم چون $5 - 8$ جواب می‌خواست.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [دو ریشه را ببین](/lab/embed/risheh/term-3-algebra/session-07-quadratic-intro) — ضریب‌های $a$ و $b$ و $c$ را عوض می‌کنی و ابزار عددِ زیرِ رادیکال را نشان می‌دهد. اول سعی کن بدونِ حل‌کردن، ضریب‌هایی پیدا کنی که دقیقاً یک جواب بدهند.

## تمرین‌ها

1. $x^2 = 49$ را حل کن. هر دو جواب.
2. $x^2 - 9x + 20 = 0$ را با فاکتورگیری حل کن.
3. $x^2 + 2x - 8 = 0$ را یک بار با فاکتورگیری و یک بار با فرمول حل کن. جواب‌ها یکی شدند؟
4. مستطیلی که طولش ۳ متر بیشتر از عرضش است، مساحتش ۴۰ مترمربع است. ابعادش را پیدا کن.
5. دستگاهِ $y = 3x - 1$ و $x + y = 7$ را حل کن.
6. $-2(3x - 6) > 6$ را حل کن.

⭐ معادلهٔ درجه دویی بنویس که دقیقاً یک جواب داشته باشد و آن جواب ۵ باشد. بعد توضیح بده از کجا مطمئنی جوابِ دوم ندارد.

## در فصل بعد

تا اینجا معادله‌ها را حل کردیم. فصل بعد سراغِ **فرمول** می‌رود — معادله‌هایی که نه برای حل‌شدن، بلکه برای **بیانِ یک رابطه** نوشته شده‌اند. و مهارتِ اصلی‌اش این است که یک فرمولِ ناآشنا را برداری و بخوانی، حتی وقتی موضوعش را نمی‌شناسی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t3/s07-quadratic-intro (یادستان, Yaadestan)
