# فصل ۰۶ — دو مجهول، دو معادله

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — دو مجهول، دو معادله

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دو نفر با هم ۱۲ سکه دارند. چند تا مالِ هر کدام است؟

نمی‌دانی — و نه به این دلیل که مسئله سخت است، بلکه چون **اطلاعات کافی نیست**. ۵ و ۷ جواب می‌دهد، ۳ و ۹ هم، ۰ و ۱۲ هم. اگر یک خبرِ دیگر بدهم («اولی سه تا بیشتر از دومی دارد») ناگهان جواب یکتا می‌شود.

این فصل آن قاعده را می‌سازد — **برای هر مجهول یک معادله لازم است** — و دو راهِ حل می‌دهد، بعد نشان می‌دهد هر دو در واقع یک کارِ هندسی می‌کنند.

![دو خط در صفحه که در یک نقطه همدیگر را قطع کرده‌اند](/lesson-assets/t3-s06-two-unknowns/prompt/01-image-two-lines.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- دستگاهِ دو معادله را با جای‌گذاری حل کنی
- همان را با حذف حل کنی و بگویی کِی کدام آسان‌تر است
- بگویی دستگاهِ بی‌جواب و همه‌جواب چه شکلی‌اند

## قبل از شروع

- **از فصل ۳:** حلِ معادله؛ `x` در دو طرف؛ سه حالتِ یک‌جواب و بی‌جواب و همه‌جواب.
- **از فصل ۴:** بازکردنِ پرانتز و جمعِ جمله‌های مشابه.
- **از فصل ۱:** ترجمه از فارسی به جبر.

## ۱. چرا یک معادله کافی نیست

مسئلهٔ سکه‌ها را ترجمه کن. `a` سهمِ نفرِ اول و `b` سهمِ نفرِ دوم:

</div>

$$
a + b = 12
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** چند جفتِ عدد این ادعا را راست می‌کنند؟

بی‌نهایت. هر عددی برای `a` انتخاب کنی، `b` خودش تعیین می‌شود.

حالا خبرِ دوم را اضافه کن:

</div>

$$
a = b + 3
$$

<div dir="rtl">

هر کدام به‌تنهایی بی‌نهایت جواب دارد. ولی جفتی که **هر دو** را هم‌زمان راست کند، فقط یکی است.

**قاعده:** برای پیدا کردنِ یکتای `n` مجهول، به `n` معادلهٔ **مستقل** نیاز داری. کلمهٔ «مستقل» را نگه دار؛ در بخش ۵ معلوم می‌شود چرا لازم است.

به دو معادله‌ای که با هم خوانده می‌شوند می‌گویند یک **دستگاه**.

## ۲. راهِ اول: جای‌گذاری

ایده ساده است: **یکی از دو معادله را طوری بنویس که یک مجهول تنها بماند، بعد آن را در معادلهٔ دیگر بگذار.**

معادلهٔ دوم از قبل آماده است: $a = b + 3$. پس هر جا در معادلهٔ اول `a` دیدی، به‌جایش $b+3$ بگذار:

</div>

$$
\begin{aligned}
(b + 3) + b &= 12 \\
2b + 3 &= 12 \\
2b &= 9 \\
b &= 4.5
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

و حالا `a` را از معادلهٔ دوم بگیر: $a = 4.5 + 3 = 7.5$.

> ⚠️ **دامِ رایج:** پیدا کردنِ یکی از دو مجهول و تمام‌کردنِ کار. **جوابِ دستگاه یک جفت است، نه یک عدد.** اگر فقط $b = 4.5$ بنویسی، نصفِ سؤال را جواب داده‌ای.

و وارسی — که از فصل ۲ می‌دانی هیچ‌وقت نباید حذف شود — این بار باید در **هر دو** معادله انجام شود: $7.5 + 4.5 = 12$ ✓ و $7.5 = 4.5 + 3$ ✓.

> 💡 **نکته:** جوابِ اعشاری اینجا نشان می‌دهد صورتِ مسئله واقع‌بینانه نبود — سکه نصف نمی‌شود. این خودش یک یافته است، نه یک خطا: ریاضی درست کار کرد و به تو گفت چنین وضعیتی با سکه‌های کامل ممکن نیست.

> ✅ **چک کن:** دستگاهِ $y = 2x$ و $x + y = 9$ را حل کن. — جای‌گذاری: $x + 2x = 9$، پس $x = 3$ و $y = 6$.

## ۳. راهِ دوم: حذف

گاهی هیچ‌کدام از دو معادله «آماده» نیست:

</div>

$$
\begin{aligned}
2x + 3y &= 16 \\
2x - y &= 4
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

جای‌گذاری اینجا هم کار می‌کند، ولی راهِ کوتاه‌تری هست: **دو معادله را از هم کم کن.**

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر دو معادله را از هم کم کنی، چه اتفاقی برای $2x$ می‌افتد؟

هر دو معادله دقیقاً $2x$ دارند، پس در تفریق حذف می‌شود:

</div>

$$
\begin{aligned}
(2x + 3y) - (2x - y) &= 16 - 4 \\
4y &= 12 \\
y &= 3
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

بعد `y` را در هر کدام از دو معادلهٔ اصلی بگذار: $2x - 3 = 4$، پس $x = 3.5$.

**چرا این کار مجاز است؟** چون از فصل ۲ می‌دانی می‌توانی از دو طرفِ یک معادله چیزِ یکسانی کم کنی — و معادلهٔ دوم می‌گوید $2x - y$ و $4$ **یک چیزند**. پس کم‌کردنِ سمتِ چپِ دومی از سمتِ چپِ اولی، و سمتِ راستش از سمتِ راست، همان قاعدهٔ ترازوست.

> ⚠️ **دامِ رایج:** غلط‌بردنِ علامت‌ها هنگامِ تفریق. آن $-(2x - y)$ می‌شود $-2x + y$ — و از فصل ۴ می‌دانی منفیِ پشتِ پرانتز به **هر دو** جمله می‌رسد. این شایع‌ترین خطای این فصل است.

## ۴. وقتی ضریب‌ها جور نیستند

</div>

$$
\begin{aligned}
3x + 2y &= 19 \\
x + 4y &= 13
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

هیچ متغیری ضریبِ یکسان ندارد. ولی می‌توانی **درستش کنی**: معادلهٔ دوم را در ۳ ضرب کن (کلِ دو طرفش، طبقِ قاعدهٔ ترازو):

</div>

$$
3x + 12y = 39
$$

<div dir="rtl">

حالا ضریبِ `x` در هر دو ۳ است. کم کن:

</div>

$$
\begin{aligned}
(3x + 12y) - (3x + 2y) &= 39 - 19 \\
10y &= 20 \\
y &= 2
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

و از معادلهٔ دوم: $x + 8 = 13$، پس $x = 5$.

> 💡 **نکته:** انتخاب بینِ دو روش سلیقه‌ای نیست. **اگر یکی از معادله‌ها متغیری با ضریبِ ۱ دارد، جای‌گذاری آسان‌تر است؛ وگرنه حذف.** در همین مثال، `x` در معادلهٔ دوم ضریبِ ۱ داشت، پس جای‌گذاری هم راهِ خوبی بود.

## ۵. تصویرِ هندسی: دو خط

حالا آن چیزی که همه‌چیز را روشن می‌کند.

هر معادلهٔ دومجهولی مثلِ $a + b = 12$ بی‌نهایت جواب دارد. اگر هر جواب را یک **نقطه** روی صفحه بگیری، آن بی‌نهایت نقطه یک **خط** می‌سازند.

پس دستگاهِ دو معادله یعنی دو خط، و **جوابِ دستگاه نقطهٔ برخوردشان است** — تنها نقطه‌ای که روی هر دو خط هست، یعنی هر دو ادعا را راست می‌کند.

و همان سه حالتِ فصل ۳ اینجا تصویر پیدا می‌کنند:

- دو خطی که همدیگر را قطع می‌کنند → **یک جواب**.
- دو خطِ **موازی** → هیچ نقطهٔ مشترکی ندارند → **بی‌جواب**.
- دو خط که **روی هم افتاده‌اند** → همهٔ نقطه‌ها مشترک‌اند → **بی‌نهایت جواب**.

حالتِ سوم همان جایی است که کلمهٔ «مستقل» لازم می‌شود: اگر معادلهٔ دوم فقط دو برابرِ اولی باشد، خبرِ تازه‌ای نداده — همان خط را دوباره گفته.

> ✅ **چک کن:** دستگاهِ $x + y = 5$ و $2x + 2y = 10$ چند جواب دارد؟ — بی‌نهایت. معادلهٔ دوم دقیقاً دو برابرِ اولی است، پس همان خط است.

> ✅ **چک کن:** و $x + y = 5$ با $x + y = 8$؟ — بی‌جواب. جمعِ دو عدد نمی‌تواند هم‌زمان ۵ و ۸ باشد؛ دو خطِ موازی.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** این «دستگاه» در ترم ۷ به یک ضربِ ماتریسی تبدیل می‌شود و همان جوابِ یکتا/بی‌جواب/بی‌نهایت به یک عددِ واحد گره می‌خورد: دترمینان. چیزی که اینجا سه حالتِ جدا به‌نظر می‌رسد، آنجا یک آزمونِ ساده می‌شود.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [دو خط را جابه‌جا کن](/lab/embed/risheh/term-3-algebra/session-06-two-unknowns) — ضریب‌های دو معادله را عوض می‌کنی و دو خط روی صفحه حرکت می‌کنند. اول سعی کن بدونِ حل‌کردن، دستگاهی بسازی که بی‌جواب باشد.

## تمرین‌ها

1. دستگاهِ $y = x + 4$ و $2x + y = 10$ را حل کن.
2. دستگاهِ $3a + b = 14$ و $a - b = 2$ را با حذف حل کن.
3. دستگاهِ $2x + 5y = 24$ و $3x - 2y = 2$ را حل کن. کدام روش را انتخاب کردی و چرا؟
4. در یک پارکینگ ۴۰ وسیله هست، بینِ ماشین و موتور، و روی هم ۱۳۰ چرخ. چند ماشین و چند موتور؟
5. دو عدد جمعشان ۳۰ و تفاضلشان ۸ است. پیدایشان کن.
6. $-3(2y - 4) \leq 18$ را حل کن.
7. از $14x + 21$ فاکتور بگیر.

⭐ دستگاهی بنویس که جوابش $x = 2$ و $y = -1$ باشد، و هیچ‌کدام از دو معادله‌اش ضریبِ ۱ نداشته باشد. بعد حلش کن و ببین به همان جواب می‌رسی یا نه.

## در فصل بعد

تا اینجا `x` همیشه توانِ ۱ داشت. فصل بعد وقتی است که به توان می‌رسد — و آنجا همه‌چیز عوض می‌شود: معادله می‌تواند **دو** جواب داشته باشد. فاکتورگیریِ فصل ۴ آنجا کلیدِ اصلی می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t3/s06-two-unknowns (یادستان, Yaadestan)
