# فصل ۰۵ — نامساوی، و آن یک استثنا

<div dir="rtl">

# فصل ۰۵ — نامساوی، و آن یک استثنا

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا اینجا هر سؤالی که پرسیدیم شکلِ «دقیقاً چند؟» داشت. ولی بیشترِ سؤال‌های واقعیِ زندگی این شکلی نیستند:

«با ۲۰۰ هزار **حداکثر** چند تا می‌توانم بخرم؟» — «برای قبولی **دستِ‌کم** چند نمره لازم دارم؟»

جوابِ این‌ها یک عدد نیست، یک **بازه** است. و همهٔ قواعدِ ترازوی فصل ۲ اینجا هم کار می‌کنند — با یک استثنا که در کلِ جبر بی‌نظیر است.

![یک محور عدد که بخشی از آن سایه خورده و در یک انتها دایرهٔ توپر و در انتهای دیگر دایرهٔ توخالی دارد](/lesson-assets/t3-s05-inequality/prompt/01-image-inequality-line.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- نامساوی را حل کنی و جوابت را روی محور نشان بدهی
- بگویی فرقِ دایرهٔ توپر و توخالی چیست
- توضیح بدهی چرا ضرب در عددِ منفی جهتِ نامساوی را برمی‌گرداند

## قبل از شروع

- **از فصل ۲:** قاعدهٔ ترازو — هر عمل روی هر دو طرف.
- **از فصل ۳:** حلِ چندمرحله‌ای، به ترتیبِ معکوس.
- **از ترم ۱ فصل ۶:** محورِ اعداد و اعدادِ منفی؛ اینکه $-5$ از $-2$ **کوچک‌تر** است.

## ۱. چهار علامت، چهار سؤال

</div>

$$
x > 3 \qquad x < 3 \qquad x \geq 3 \qquad x \leq 3
$$

<div dir="rtl">

دو تای اول یعنی «اکیداً بزرگ‌تر» و «اکیداً کوچک‌تر»؛ خودِ ۳ جواب نیست. دو تای بعدی خطِ زیرشان یعنی «یا برابر»؛ خودِ ۳ هم جواب است.

> 💡 **نکته:** دهانهٔ علامت همیشه به سمتِ عددِ بزرگ‌تر باز است. $5 > 2$ و $2 < 5$ یک حرف را می‌زنند.

روی محور، جوابِ نامساوی یک **ناحیه** است نه یک نقطه:

- دایرهٔ **توخالی** روی ۳: خودِ ۳ جزوِ جواب نیست ($x > 3$).
- دایرهٔ **توپر** روی ۳: خودش هم جزوِ جواب است ($x \geq 3$).
- و از آن نقطه به یک سمت، سایه می‌زنی.

> ✅ **چک کن:** جوابِ $x \leq -2$ روی محور چه شکلی است؟ — دایرهٔ توپر روی $-2$ و سایه به سمتِ **چپ**، چون هرچه به چپ بروی عددها کوچک‌ترند.

## ۲. حل، دقیقاً مثلِ معادله

خبرِ خوب: تمامِ کارهای فصل‌های ۲ و ۳ اینجا هم مجازند.

</div>

$$
\begin{aligned}
2x + 5 &< 13 \\
2x &< 8 \\
x &< 4
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

از هر دو طرف ۵ کم کردیم، بعد هر دو را بر ۲ تقسیم کردیم. علامت دست‌نخورده ماند.

جواب یعنی **هر** عددِ کوچک‌تر از ۴: ۳٫۹ جواب می‌دهد، ۰ جواب می‌دهد، $-100$ هم جواب می‌دهد. خودِ ۴ نه.

> ⚠️ **دامِ رایج:** نوشتنِ جوابِ نامساوی به‌صورتِ یک عدد. «$x = 4$» غلط است. جوابِ نامساوی همیشه یک بازه است، و اگر آن را به یک عدد تقلیل بدهی، بی‌نهایت جوابِ دیگر را انداخته‌ای.

> ✅ **چک کن:** $3y - 4 \geq 11$ را حل کن. — ۴ اضافه کن ($3y \geq 15$)، بر ۳ تقسیم کن؛ $y \geq 5$.

## ۳. استثنا

حالا به این نگاه کن:

</div>

$$
-2x < 6
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر هر دو طرف را بر $-2$ تقسیم کنی چه می‌شود؟ جواب $x < -3$ است؟

امتحانش کن. اگر $x < -3$ درست باشد، پس $x = -10$ باید جواب بدهد. جای‌گذاری کن:

</div>

$$
-2 \times (-10) = 20 \qquad 20 < 6 \;?
$$

<div dir="rtl">

غلط است. پس آن جواب اشتباه بود.

**راهِ درست:** وقتی هر دو طرف را در عددِ منفی ضرب یا تقسیم می‌کنی، **جهتِ نامساوی برمی‌گردد**:

</div>

$$
-2x < 6 \quad \Rightarrow \quad x > -3
$$

<div dir="rtl">

حالا امتحان کن: $x = 0$ باید جواب بدهد. $-2 \times 0 = 0$ و $0 < 6$. درست.

**چرا؟** برگرد به محورِ ترم ۱ فصل ۶. عددِ ۲ از ۵ کوچک‌تر است. حالا هر دو را در $-1$ ضرب کن: به $-2$ و $-5$ می‌رسی. کدام بزرگ‌تر است؟ $-2$ — چون روی محور سمتِ راستِ $-5$ نشسته.

**ضرب در عددِ منفی، محور را برمی‌گرداند.** هر چیزی که سمتِ راست بود می‌رود سمتِ چپ. پس هر رابطهٔ «بزرگ‌تر/کوچک‌تر» هم برعکس می‌شود. علامتِ تساوی این مشکل را ندارد، چون برابری جهت ندارد — و برای همین این استثنا فقط در نامساوی وجود دارد.

> ⚠️ **دامِ رایج:** برگرداندنِ جهت وقتی فقط عددِ **منفی جمع یا کم** می‌کنی. در $x + 5 < 3$ که ۵ را کم می‌کنی، جهت **نمی‌چرخد**؛ $x < -2$ درست است. **جهت فقط با ضرب یا تقسیم در عددِ منفی می‌چرخد، نه با جمع و تفریق.** دلیلش این است که جمع محور را جابه‌جا می‌کند ولی برنمی‌گرداند.

> ✅ **چک کن:** $-\frac{x}{3} \geq 2$ را حل کن. — هر دو طرف در $-3$، و جهت می‌چرخد: $x \leq -6$. با $x = -9$ امتحان کن: $-\frac{-9}{3} = 3$ و $3 \geq 2$. درست.

## ۴. وقتی نمی‌دانی علامتش چیست

اینجا نکته‌ای هست که در ترم‌های بعد نجاتت می‌دهد:

</div>

$$
ax < 6
$$

<div dir="rtl">

نمی‌توانی بر `a` تقسیم کنی. چرا؟ چون **نمی‌دانی `a` مثبت است یا منفی**، پس نمی‌دانی جهت را بچرخانی یا نه. (و اگر `a` صفر باشد، تقسیم اصلاً تعریف نشده.)

**در نامساوی، هرگز بر چیزی که علامتش را نمی‌دانی تقسیم نکن.** این یکی از معدود قواعدِ «هرگز» در کلِ دوره است، و رعایت‌نکردنش خطایی می‌سازد که هیچ جای دیگری خودش را نشان نمی‌دهد.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** همین احتیاط در ترم ۸ وقتی کمینه و بیشینه را با مشتق پیدا می‌کنی برمی‌گردد. آنجا هم مدام نامساوی حل می‌کنی و مدام باید بپرسی «این عبارت مثبت است یا منفی؟». عادتش را همین‌جا بگیر.

## ۵. یک نامساوی از دنیای واقعی

با ۲۰۰ هزار می‌خواهی دفتر بخری. هر دفتر ۳۰ هزار است و ۲۵ هزار هم باید برای رفت‌وبرگشت نگه داری.

اول ترجمه کن — از فصل ۱ می‌دانی چطور:

</div>

$$
30n + 25 \leq 200
$$

<div dir="rtl">

حل کن:

</div>

$$
30n \leq 175 \quad \Rightarrow \quad n \leq 5.83\ldots
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** جواب ۵٫۸۳ دفتر است؟

نه. اینجا `n` تعدادِ دفتر است و باید عددِ صحیح باشد. پس **جوابِ عملی ۵ دفتر است** — و دقت کن که به سمتِ **پایین** گِرد کردی، نه طبقِ قاعدهٔ گِردکردنِ ترم ۲ فصل ۴ که ۵٫۸۳ را به ۶ می‌برد.

**دلیلش خودِ نامساوی است، نه قاعدهٔ گِردکردن:** ۶ دفتر بیشتر از پولت خرج می‌کند. **همیشه جوابِ ریاضی را به دنیای مسئله برگردان و ببین معنی می‌دهد یا نه.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [بازه را ببین](/lab/embed/risheh/term-3-algebra/session-05-inequality) — یک نامساوی حل می‌کنی و ناحیهٔ جواب روی محور سایه می‌خورد؛ می‌توانی عددی را روی محور بکشی و ابزار بگوید جواب هست یا نه. عمداً ضریبِ منفی بساز و ببین سایه به کدام سمت می‌پرد.

## تمرین‌ها

1. $4x - 3 > 9$ را حل کن و روی محور بکش.
2. $-5y \leq 20$ را حل کن. حواست به جهت باشد.
3. $2(x + 1) < 3x - 4$ را حل کن.
4. با ۵۰۰ هزار و کرایهٔ تاکسیِ فصل ۱ (۲۰ هزار پایه، کیلومتری ۸ هزار) حداکثر چند کیلومتر می‌روی؟
5. از $9k - 12$ فاکتور بگیر.
6. $\frac{4}{5}$ چند درصد است؟

⭐ نامساوی‌ای بنویس که جوابش «همهٔ عددها» باشد، و یکی که هیچ جوابی نداشته باشد. بعد توضیح بده چطور از روی شکلشان می‌شود این را فهمید — بدونِ حل‌کردن.

## در فصل بعد

تا اینجا همیشه یک مجهول داشتیم. فصل بعد دو تا می‌شود — و آنجا یک معادله کافی نیست. دو راهِ حل می‌بینی و بعد یک تصویرِ هندسی که هر دو را روشن می‌کند و در ترم ۴ کامل می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t3/s05-inequality (یادستان, Yaadestan)
