# فصل ۰۴ — باز کردن و فاکتور گرفتن

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — باز کردن و فاکتور گرفتن

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دو بار در فصل قبل پرانتز را باز کردیم و قول دادیم دلیلش را بگوییم. حالا وقتش است — و دلیل، همان تصویرِ مساحتی است که از ترم ۱ فصل ۴ داری.

این فصل دو کار یاد می‌دهد که دقیقاً برعکسِ هم‌اند: **باز کردن** (پرانتز را پخش کن) و **فاکتور گرفتن** (چیزِ مشترک را بیرون بکش). دومی سخت‌تر است و در فصل ۷ ابزارِ اصلیِ حلِ معادلهٔ درجه دو می‌شود.

![یک مستطیل که به دو مستطیل کوچک‌تر تقسیم شده و مساحتش هم به‌صورت یکجا و هم به‌صورت مجموع دو تکه دیده می‌شود](/lesson-assets/t3-s04-distribute-factor/prompt/01-image-distribute-area.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- پرانتز را درست باز کنی، حتی وقتی پشتش علامتِ منفی است
- جمله‌های مشابه را با هم جمع کنی و بگویی کدام‌ها مشابه‌اند
- عاملِ مشترک را از یک عبارت بیرون بکشی

## قبل از شروع

- **از ترم ۱ فصل ۴:** ضرب به‌عنوان **مساحت**. کلِ این فصل روی همین یک تصویر سوار است.
- **از ترم ۱ فصل ۶:** منفی در مثبت منفی می‌شود، منفی در منفی مثبت.
- **از فصل ۳:** حلِ معادلهٔ چندمرحله‌ای.

## ۱. چرا پخش می‌شود

مستطیلی بکش که ارتفاعش ۲ و طولش $x + 4$ باشد.

مساحتش را دو جور می‌شود حساب کرد.

**راهِ اول:** ارتفاع در کلِ طول، یعنی $2(x+4)$.

**راهِ دوم:** مستطیل را از جایی که طول به $x$ و $4$ می‌شکند دو تکه کن. تکهٔ اول $2 \times x$ است و تکهٔ دوم $2 \times 4$. مساحتِ کل جمعشان است: $2x + 8$.

> 🤔 **اول حدس بزن:** آیا این دو راه باید یک جواب بدهند؟ چرا؟

باید، چون **یک مستطیلِ واحد است** و مساحتش به این بستگی ندارد که چطور تکه‌اش کنی.

</div>

$$
2(x + 4) = 2x + 8
$$

<div dir="rtl">

به این می‌گویند **خاصیتِ توزیع‌پذیری**، و آن تصویرِ مستطیل تنها دلیلی است که لازم داری.

> ⚠️ **دامِ رایج:** $2(x+4) = 2x + 4$. یعنی ضریب را فقط به جملهٔ اول رساندن. برگرد به مستطیل: اگر ارتفاعِ تکهٔ دوم را ۲ حساب نکنی، یعنی آن تکه را اصلاً نشمرده‌ای. **ضریبِ پشتِ پرانتز به هر جملهٔ داخلش می‌رسد، بدونِ استثنا.**

> ✅ **چک کن:** $5(y - 3)$ را باز کن. — $5y - 15$. آن منفی هم یک جمله است و ضریب به آن هم می‌رسد.

## ۲. وقتی پشتِ پرانتز منفی است

اینجا بیشترین اشتباهِ کلِ ترم اتفاق می‌افتد:

</div>

$$
-3(x - 2)
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** جملهٔ دوم مثبت می‌شود یا منفی؟

از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی منفی در منفی مثبت می‌شود. پس:

</div>

$$
-3(x - 2) = -3x + 6
$$

<div dir="rtl">

آن $+6$ همان $(-3) \times (-2)$ است.

و حالتِ خطرناک‌تر، وقتی پشتِ پرانتز فقط یک منفی است بدونِ عدد:

</div>

$$
-(x - 5) = -x + 5
$$

<div dir="rtl">

آن منفیِ تنها در واقع $-1$ است. **علامتِ هر جملهٔ داخلِ پرانتز برعکس می‌شود.**

> ⚠️ **دامِ رایج:** $-(x - 5) = -x - 5$. یعنی منفی را فقط به جملهٔ اول رساندن و علامتِ دومی را دست‌نخورده گذاشتن. یک راهِ وارسیِ سریع: با $x = 0$ امتحان کن. سمتِ چپ می‌شود $-(0-5) = 5$. جوابِ درست هم ۵ می‌دهد؛ جوابِ غلط $-5$ می‌دهد. **هر وقت شک کردی، یک عددِ ساده جای `x` بگذار و هر دو طرف را حساب کن** — از فصل ۲ می‌دانی این تنها ابزارِ خودکنترلیِ مطمئن است.

> ✅ **چک کن:** $4 - 2(x + 3)$ را ساده کن. — اول پخش: $4 - 2x - 6$، بعد جمعِ عددها: $-2x - 2$.

## ۳. جمله‌های مشابه

در عبارتِ $3x + 5 + 2x - 1$ چهار جمله هست. کدام‌ها را می‌شود با هم جمع کرد؟

> 🤔 **اول حدس بزن:** آیا $3x$ و $5$ را می‌شود با هم جمع کرد و به $8x$ رسید؟

نه — و دلیلش دقیقاً همان دلیلی است که در ترم ۲ فصل ۲ برای مخرجِ مشترک داشتیم: **سیب و پرتقال با هم جمع نمی‌شوند.**

$3x$ یعنی «سه تا از آن چیزی که `x` است». $5$ یعنی «پنج واحدِ خالی». تا وقتی ندانی `x` چند است، این دو هم‌جنس نیستند.

**جمله‌های مشابه** آن‌هایی‌اند که **دقیقاً همان حرف را با همان توان** دارند:

</div>

$$
3x + 5 + 2x - 1 = 5x + 4
$$

<div dir="rtl">

حالا خودت این را ساده کن: $7a - 2b + 3a + b$. جوابش $10a - b$ است. `a`ها با هم و `b`ها با هم، و هیچ‌کدام با دیگری قاطی نمی‌شود.

> ⚠️ **دامِ رایج:** جمع‌کردنِ $x$ و $x^2$. این‌ها مشابه **نیستند**. $x + x^2$ همان‌طور می‌ماند و ساده نمی‌شود. برگرد به معنی: `x` یک طول است و $x^2$ یک مساحت؛ جمع‌کردنشان مثلِ جمع‌کردنِ متر با مترمربع است. **تحلیلِ ابعادیِ ترم ۲ فصل ۸ دقیقاً همین‌جا هم کار می‌کند.**

> ✅ **چک کن:** $4m + 3n - m + 2n$ را ساده کن. — $3m + 5n$.

## ۴. فاکتورگیری: همان کار، برعکس

حالا از راستِ تساوی به چپش برو:

</div>

$$
6x + 15 = 3(2x + 5)
$$

<div dir="rtl">

چه کردیم؟ دیدیم هر دو جمله بر ۳ بخش‌پذیرند، آن ۳ را **بیرون کشیدیم** و باقی‌مانده را داخلِ پرانتز گذاشتیم.

روشش سه قدم است:

1. ببین چه چیزی بینِ **همهٔ** جمله‌ها مشترک است (عدد، حرف، یا هر دو).
2. آن را بیرونِ پرانتز بنویس.
3. هر جمله را بر آن تقسیم کن و داخلِ پرانتز بگذار.

</div>

$$
8y - 12 = 4(2y - 3) \qquad x^2 + 5x = x(x + 5)
$$

<div dir="rtl">

در مثالِ دوم، عاملِ مشترک یک **حرف** بود نه عدد. هر دو جمله `x` داشتند، پس `x` بیرون آمد.

> 💡 **نکته:** همیشه کارت را با باز کردنِ دوباره وارسی کن. اگر $4(2y-3)$ را پخش کنی و به $8y - 12$ برسی، فاکتورگیری‌ات درست بوده. **باز کردن آسان است و فاکتور گرفتن سخت؛ پس همیشه سخت را با آسان چک کن.**

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** فاکتورگیری در فصل ۷ کلیدِ حلِ معادلهٔ درجه دو می‌شود. دلیلش این است که وقتی حاصل‌ضربِ دو چیز صفر شود، حتماً یکی از آن دو صفر است — و فاکتورگیری تنها راهی است که یک معادله را به شکلِ «حاصل‌ضرب برابرِ صفر» در بیاوری.

> ✅ **چک کن:** از $10a + 25$ فاکتور بگیر. — $5(2a + 5)$. بازش کن و مطمئن شو.

## ۵. همه با هم: ساده‌کردن قبل از حل

حالا این ابزارها را روی معادله‌ای که در فصل ۳ سخت به‌نظر می‌رسید امتحان کن:

</div>

$$
3(x + 2) - 2(x - 1) = 12
$$

<div dir="rtl">

اول پخش کن، بعد جمله‌های مشابه را جمع کن، بعد مثلِ فصل ۳ حل کن:

</div>

$$
\begin{aligned}
3x + 6 - 2x + 2 &= 12 \\
x + 8 &= 12 \\
x &= 4
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

به آن $-2x + 2$ دقت کن: منفیِ پشتِ پرانتزِ دوم به **هر دو** جمله رسید و $-1$ را به $+2$ تبدیل کرد.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مستطیل را تکه کن](/lab/embed/risheh/term-3-algebra/session-04-distribute-factor) — یک مستطیل داری که طولش دو بخش دارد؛ می‌توانی جای برش را جابه‌جا کنی و ببینی مساحتِ کل عوض نمی‌شود. اول حدس بزن اگر برش را به وسط ببری، دو تکه چه رابطه‌ای پیدا می‌کنند.

## تمرین‌ها

1. $-4(2x - 5)$ را باز کن.
2. $6p + 9 - 2p - 15$ را ساده کن.
3. از $12m - 18$ فاکتور بگیر و جوابت را با باز کردن وارسی کن.
4. $5(y - 1) + 2(y + 3) = 22$ را حل کن.
5. کدام‌ها مشابه‌اند: $3x$، $3x^2$، $-x$، $3$، $x^2$؟
6. قیمتی دو بار پیاپی ۱۰٪ بالا رفته. روی هم چند درصد؟

⭐ عبارتی بنویس که وقتی بازش کنی به $6x - 9$ برسی، و دو راهِ مختلف برای نوشتنش پیدا کن. کدام‌یک «کاملاً فاکتورگرفته‌شده» است؟

## در فصل بعد

تا اینجا همه‌چیز حولِ علامتِ تساوی بود. فصل بعد آن را با «بزرگ‌تر» و «کوچک‌تر» عوض می‌کند — و آنجا یک استثنای عجیب پیدا می‌شود که هیچ‌جای دیگرِ جبر نظیرش نیست: گاهی مجبوری جهتِ علامت را برعکس کنی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t3/s04-distribute-factor (یادستان, Yaadestan)
