# فصل ۰۳ — معادلهٔ خطی، قدم‌به‌قدم

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — معادلهٔ خطی، قدم‌به‌قدم

## در این فصل چه یاد می‌گیری

معادلهٔ $3x + 7 = 22$ دو چیز سرِ راهت گذاشته: یک ضربِ سه‌برابری و یک جمعِ هفت‌تایی. هر دو را باید برداری، ولی **به چه ترتیبی؟**

جوابش زیباست و ربطِ مستقیم به ترم ۱ دارد: **برعکسِ ترتیبِ عملیات.** این فصل آن قاعده را می‌سازد و بعد سخت‌ترین حالت را حل می‌کند — وقتی `x` در هر دو طرف نشسته باشد.

![یک معادله که لایه‌به‌لایه باز می‌شود، مثل باز کردن بسته‌بندیِ تودرتو](/lesson-assets/t3-s03-solve-linear/prompt/01-image-unwrap.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- معادلهٔ چندمرحله‌ای را حل کنی و بگویی چرا از آن قدم شروع کردی
- معادله‌ای را حل کنی که `x` در دو طرفش هست
- جوابت را وارسی کنی و تشخیص بدهی یک معادله بی‌جواب یا همه‌جواب است

## قبل از شروع

- **از فصل ۲:** قاعدهٔ ترازو؛ هر عمل روی هر دو طرف؛ وارسی با جای‌گذاری.
- **از ترم ۱ فصل ۷:** ترتیبِ عملیات — ضرب قبل از جمع.
- **از فصل ۱:** اتحاد (همه‌جواب) و معادلهٔ بی‌جواب.

## ۱. برعکس، لایه به لایه

فکر کن به `x` یک بسته‌بندیِ دولایه پوشانده‌اند:

</div>

$$
3x + 7 = 22
$$

<div dir="rtl">

اگر بخواهی از `x` به سمتِ ۲۲ بروی، چه کاری در چه ترتیبی انجام می‌شود؟ اول ضرب در ۳، بعد جمع با ۷ — چون از ترم ۱ فصل ۷ می‌دانی ضرب اول اجرا می‌شود.

> 🤔 **اول حدس بزن:** حالا که می‌خواهی برگردی، اول کدام لایه را برمی‌داری؟

**آخرین لایه‌ای که پوشیده شده، اولین لایه‌ای است که برداشته می‌شود.** مثلِ در آوردنِ لباس: کت را قبل از پیراهن در می‌آوری، چون بعد از آن پوشیده بودی.

پس اول ۷ را بردار، بعد ۳ را:

</div>

$$
\begin{aligned}
3x + 7 - 7 &= 22 - 7 \\
3x &= 15 \\
\frac{3x}{3} &= \frac{15}{3} \\
x &= 5
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

و وارسی: $3 \times 5 + 7 = 22$. درست.

**قاعدهٔ فصل:** برای حلِ معادله، عملیات را به **ترتیبِ معکوسِ** ترتیبِ عملیاتِ ترم ۱ خنثی کن — یعنی اول جمع و تفریق، بعد ضرب و تقسیم، و آخر از همه پرانتز.

> ⚠️ **دامِ رایج:** تقسیم‌کردنِ اول. اگر در $3x + 7 = 22$ اول همه‌چیز را بر ۳ تقسیم کنی، به $x + \frac{7}{3} = \frac{22}{3}$ می‌رسی — غلط نیست، ولی کسر ساختی که لازم نبود. **غلط آن است که فقط $3x$ را بر ۳ تقسیم کنی و ۷ را دست‌نخورده بگذاری.** آن دیگر همان معادله نیست، چون با کلِ کفه یکسان رفتار نکردی.

> ✅ **چک کن:** $5y - 4 = 26$ را حل کن. — اول ۴ را به هر دو طرف اضافه کن ($5y = 30$)، بعد بر ۵ تقسیم کن؛ $y = 6$.

## ۲. وقتی پرانتز هست

</div>

$$
2(x + 4) = 18
$$

<div dir="rtl">

اینجا پرانتز، `x` را در یک لایهٔ اضافه پیچیده. دو راه داری و هر دو درست‌اند.

**راهِ اول — پرانتز را آخر باز کن.** بیرونی‌ترین لایه ضربِ در ۲ است، پس اول آن را بردار:

</div>

$$
\begin{aligned}
\frac{2(x+4)}{2} &= \frac{18}{2} \\
x + 4 &= 9 \\
x &= 5
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

**راهِ دوم — اول پرانتز را باز کن.** $2(x+4)$ می‌شود $2x + 8$، بعد مثلِ بخشِ قبل جلو برو. جوابت باز هم ۵ می‌شود.

راهِ اول اینجا کوتاه‌تر بود چون ۱۸ بر ۲ بخش‌پذیر است. اگر عددِ سمتِ راست ۱۹ بود، راهِ دوم تمیزتر می‌شد. **هیچ‌کدام «روشِ درست» نیست؛ نگاه کن ببین کدام برایت عددهای تمیزتری می‌سازد.**

> 💡 **نکته:** در فصل ۴ آن بازکردنِ پرانتز اسمِ رسمی‌اش را می‌گیرد و می‌بینی چرا $2(x+4)$ برابرِ $2x+8$ است، نه $2x+4$.

## ۳. `x` در دو طرف

سخت‌ترین حالتِ فصل، و راهِ حلش یک ایدهٔ تازه دارد:

</div>

$$
5x + 3 = 2x + 18
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** حالا که `x` هر دو طرف است، به کدام سمت باید جمعش کنی؟

جوابِ کوتاه: **فرقی نمی‌کند، ولی یک انتخاب کارت را آسان‌تر می‌کند.**

قاعدهٔ ترازو می‌گوید می‌توانی از هر دو طرف $2x$ کم کنی — درست همان‌طور که عدد کم می‌کردی. `x` هم یک مقدار است، پس با آن هم می‌شود همان کار را کرد.

یک قدمِ کوچک هم لازم است که ارزشِ گفتن دارد: $5x - 2x$ می‌شود $3x$. دلیلش شمردن است، نه قاعده — پنج تا از یک چیز، منهای دو تا از **همان** چیز، سه تا می‌ماند؛ دقیقاً مثلِ پنج سیب منهای دو سیب. و سمتِ راست $2x - 2x$ می‌شود صفر و `x` از آن طرف پاک می‌شود. (این کار در فصل ۴ نامِ رسمی‌اش را می‌گیرد و آنجا می‌بینی چرا $3x$ و $5$ را نمی‌شود همین‌طور با هم جمع کرد.)

</div>

$$
\begin{aligned}
5x + 3 - 2x &= 2x + 18 - 2x \\
3x + 3 &= 18 \\
3x &= 15 \\
x &= 5
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

حالا خودت این را امتحان کن: همان معادله را حل کن ولی این بار $5x$ را از دو طرف کم کن. به $3 = -3x + 18$ می‌رسی و بعد $-15 = -3x$، و جوابت باز هم ۵ می‌شود — فقط با یک ضریبِ منفی سروکار پیدا کردی.

> 💡 **نکته:** برای پرهیز از ضریبِ منفی، `x`ها را به سمتی ببر که **ضریبِ بزرگ‌تری** دارد. اینجا ۵ از ۲ بزرگ‌تر بود، پس `x`ها را در سمتِ چپ نگه داشتیم. این فقط یک راحتی است، نه قاعده.

> ✅ **چک کن:** $7a - 2 = 3a + 10$ را حل کن. — از دو طرف $3a$ کم کن ($4a - 2 = 10$)، ۲ اضافه کن ($4a = 12$)، بر ۴ تقسیم کن؛ $a = 3$.

## ۴. وقتی جواب عجیب در می‌آید

گاهی وسطِ حل، همهٔ `x`ها حذف می‌شوند. این خطا نیست — یک **جواب** است، و از فصل ۱ می‌دانی چه معنایی دارد.

**حالتِ اول:**

</div>

$$
2x + 5 = 2x + 9 \quad \Rightarrow \quad 5 = 9
$$

<div dir="rtl">

`x`ها رفتند و جمله‌ای ماند که **دروغ** است. یعنی هیچ عددی این ادعا را راست نمی‌کند: معادله **بی‌جواب** است. و منطقی هم هست — دو برابرِ یک عدد به‌اضافهٔ ۵ هیچ‌وقت با همان به‌اضافهٔ ۹ برابر نمی‌شود.

**حالتِ دوم:**

</div>

$$
3(x + 2) = 3x + 6 \quad \Rightarrow \quad 6 = 6
$$

<div dir="rtl">

جمله‌ای ماند که **همیشه** راست است. یعنی هر عددی جواب می‌دهد: این یک **اتحاد** است، نه معادله‌ای که جوابِ خاصی داشته باشد.

> ⚠️ **دامِ رایج:** دیدنِ «$5 = 9$» و فکرکردن به اینکه «اشتباه حساب کرده‌ام». اول یک بار محاسبه را بازبینی کن، ولی اگر درست بود، **آن خودش جواب است**: بنویس «بی‌جواب». نوشتنِ $x = 0$ یا خالی‌گذاشتن، هر دو غلط‌اند.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** این سه حالت — یک جواب، هیچ جواب، بی‌نهایت جواب — در فصل ۶ که به دستگاهِ دو معادله برسی معنای هندسیِ روشنی پیدا می‌کنند: دو خطی که همدیگر را قطع می‌کنند، دو خطِ موازی، و دو خط که روی هم افتاده‌اند.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [لایه‌ها را بردار](/lab/embed/risheh/term-3-algebra/session-03-solve-linear) — یک معادله می‌گیری و در هر قدم خودت انتخاب می‌کنی چه عملی روی دو طرف انجام شود. ابزار قدم را اجرا می‌کند ولی نمی‌گوید درست بود یا نه؛ خودت باید ببینی به `x` نزدیک‌تر شدی یا دورتر.

## تمرین‌ها

1. $4x - 9 = 23$ را حل کن و وارسی کن.
2. $6(y - 2) = 30$ را با هر دو روشِ بخش ۲ حل کن. کدام برایت تمیزتر بود؟
3. $8m + 1 = 3m + 26$ را حل کن.
4. $4x + 7 = 4x + 7$ چند جواب دارد؟
5. یک تاکسی ۲۰ هزار پایه و کیلومتری ۸ هزار می‌گیرد. با ۱۰۰ هزار چند کیلومتر می‌روی؟ سؤال را اول به معادله ترجمه کن.
6. $\frac{5}{6} - \frac{3}{8}$ را حساب کن.

⭐ معادله‌ای بساز که `x` در هر دو طرفش باشد و بی‌جواب باشد. حالا یکی بساز که همه‌جواب باشد. چه چیزی در ساختنشان متفاوت بود؟

## در فصل بعد

در این فصل دو بار از کنارِ بازکردنِ پرانتز رد شدیم و قول دادیم دلیلش را بگوییم. فصل بعد آن را می‌سازد — و همان قاعده در جهتِ عکسش، **فاکتورگیری**، ابزارِ اصلیِ فصل ۷ برای حلِ معادلهٔ درجه دو می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t3/s03-solve-linear (یادستان, Yaadestan)
