# فصل ۰۲ — معادله یعنی ترازو

<div dir="rtl">

# فصل ۰۲ — معادله یعنی ترازو

## در این فصل چه یاد می‌گیری

از فصل قبل می‌دانی معادله یک **ادعا**ست: دو طرفش برابرند. حالا یک تصویر برای همان ادعا بگیر که تا آخرِ ترم — و راستش تا آخرِ دوره — همراهت می‌ماند.

یک ترازوی دوکفه‌ای که تعادل دارد. هر کاری با آن بکنی، تا وقتی **با هر دو کفه یکسان رفتار کنی**، تعادل به‌هم نمی‌خورد. این تنها قاعده‌ای است که برای حلِ معادله لازم داری. بقیهٔ ترم فقط استفاده‌های مختلفِ همین یک جمله است.

![یک ترازوی دوکفه‌ای متعادل که از هر دو کفه‌اش وزن یکسانی برداشته شده و هنوز متعادل است](/lesson-assets/t3-s02-equation-balance/prompt/01-image-balance.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- معادلهٔ یک‌مرحله‌ای را حل کنی و بگویی چرا هر قدم مجاز بود
- جوابت را با جای‌گذاری وارسی کنی
- بگویی کدام کارها تعادل را حفظ می‌کنند و کدام نه

## قبل از شروع

- **از فصل ۱:** عبارت در برابر معادله؛ معادله ادعایی است که فقط بعضی عددها راستش می‌کنند؛ جای‌گذاری.
- **از ترم ۱ فصل ۳:** جمع و تفریق معکوسِ هم‌اند.
- **از ترم ۱ فصل ۵:** ضرب و تقسیم هم معکوسِ هم‌اند.

## ۱. علامتِ تساوی یعنی «هم‌وزن»

بیشترِ آدم‌ها علامتِ `=` را مثلِ دکمهٔ ماشین‌حساب می‌خوانند: «حالا جواب را بده». ولی در جبر معنی‌اش این نیست.

</div>

$$
x + 3 = 8
$$

<div dir="rtl">

این یعنی: **چیزی که سمتِ چپ است، هم‌وزنِ چیزی است که سمتِ راست است.** یک عکس از یک ترازوی متعادل، نه یک دستور.

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر از کفهٔ چپِ یک ترازوی متعادل ۳ کیلو برداری و از کفهٔ راست هیچ برنداری، چه می‌شود؟ و اگر از هر دو ۳ کیلو برداری؟

اولی تعادل را به‌هم می‌زند. دومی نه — و این کلِ جبر است.

**قاعدهٔ ترازو:** هر عملی که روی یک طرفِ معادله انجام بدهی، اگر عیناً روی طرفِ دیگر هم انجام بدهی، ادعا همچنان راست می‌ماند.

## ۲. حل یعنی خلوت‌کردنِ یک کفه

هدفت این است که آخرِ کار یک طرفِ معادله فقط `x` باشد و طرفِ دیگر یک عدد. آن‌وقت جواب جلوی چشمت است.

</div>

$$
x + 3 = 8
$$

<div dir="rtl">

سمتِ چپ یک ۳ اضافه دارد. برای برداشتنش، از ترم ۱ فصل ۳ می‌دانی معکوسِ جمع تفریق است. پس از **هر دو** طرف ۳ کم کن:

</div>

$$
\begin{aligned}
x + 3 - 3 &= 8 - 3 \\
x &= 5
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

حالا خودت این را امتحان کن: $y - 4 = 10$. سمتِ چپ ۴ کم دارد، پس به هر دو طرف ۴ اضافه کن؛ $y = 14$.

> 💡 **نکته:** جملهٔ «عدد را به آن طرف ببر و علامتش را عوض کن» را احتمالاً شنیده‌ای. آن یک **کوتاه‌نوشت** است برای همین کاری که کردیم، نه قاعدهٔ جدید. اگر روزی یادت رفت علامت را عوض کنی یا نه، برگرد به ترازو و از هر دو طرف کم کن؛ همیشه جواب می‌دهد و هیچ‌وقت یادت نمی‌رود.

## ۳. وقتی `x` ضریب دارد

</div>

$$
4x = 20
$$

<div dir="rtl">

اینجا `x` چیزی به خودش اضافه‌شده ندارد؛ **چهار برابر** شده. پس تفریق کمکی نمی‌کند.

> 🤔 **اول حدس بزن:** برای برداشتنِ یک ضربِ چهاربرابری، چه کاری باید بکنی؟

از ترم ۱ فصل ۵ می‌دانی معکوسِ ضرب تقسیم است. هر دو طرف را بر ۴ تقسیم کن:

</div>

$$
\frac{4x}{4} = \frac{20}{4} \quad \Rightarrow \quad x = 5
$$

<div dir="rtl">

و برای تقسیم، برعکس. در $\frac{x}{3} = 6$ هر دو طرف را در ۳ ضرب کن تا $x = 18$ به‌دست بیاید.

> ⚠️ **دامِ رایج:** برداشتنِ ضریب با تفریق. در $4x = 20$ وسوسه می‌شوی ۴ را از هر دو طرف کم کنی و به $x = 16$ برسی. امتحانش کن: $4 \times 16 = 64$، نه ۲۰. **معیارِ درست این است که ببینی `x` با چه عملی گرفتار شده؛ معکوسِ همان را به‌کار ببر.** جمع با تفریق باز می‌شود، ضرب با تقسیم.

> ✅ **چک کن:** $\frac{x}{5} = 7$ را حل کن. — هر دو طرف در ۵؛ $x = 35$.

## ۴. وارسی: قدمی که هیچ‌وقت نباید حذف شود

از فصل ۱ می‌دانی معادله یک ادعاست. پس وقتی جوابی پیدا کردی، می‌توانی **خودت** بررسی کنی که ادعا را راست می‌کند یا نه — کافی است جواب را جای `x` بگذاری.

برای $4x = 20$ و جوابِ $x = 5$:

</div>

$$
4 \times 5 = 20 \quad \checkmark
$$

<div dir="rtl">

**اینجا می‌توانی بدونِ هیچ کمکی مطمئن شوی جوابت درست است،** مثلِ وارسیِ تفریق با جمع در ترم ۱. عادتش کن.

> 💡 **نکته:** وارسی را در **معادلهٔ اصلی** انجام بده، نه در معادله‌ای که وسطِ راه ساخته‌ای. اگر در قدمِ اول اشتباه کرده باشی، جوابت در معادلهٔ غلط جواب می‌دهد و اشتباه لو نمی‌رود.

> ✅ **چک کن:** کسی $x + 7 = 12$ را حل کرده و به $x = 19$ رسیده. بدونِ حل‌کردن، بگو درست است یا نه. — جای‌گذاری کن: $19 + 7 = 26$، نه ۱۲. غلط است. (به هر دو طرف ۷ اضافه کرده به‌جای اینکه کم کند.)

## ۵. چه کارهایی تعادل را حفظ می‌کنند

تا اینجا چهار عمل را دیدی: جمع، تفریق، ضرب و تقسیم — هر چهار روی **هر دو طرف**. همه‌شان امن‌اند، با یک استثنا:

> ⚠️ **دامِ رایج:** ضرب یا تقسیمِ هر دو طرف در **صفر**. اگر هر دو طرفِ $x = 5$ را در صفر ضرب کنی، به $0 = 0$ می‌رسی — که راست است ولی هیچ‌چیز دربارهٔ `x` نمی‌گوید. اطلاعات را دور ریختی. و تقسیم بر صفر که از ترم ۱ فصل ۵ می‌دانی اصلاً تعریف نشده. **در جبر هیچ‌وقت هر دو طرف را در صفر ضرب نکن و هرگز بر چیزی که ممکن است صفر باشد تقسیم نکن.**

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** این «هر کاری با یک طرف، همان کار با طرفِ دیگر» در ترم ۷ دوباره می‌آید، آنجا که هر دو طرفِ یک معادلهٔ ماتریسی را در یک ماتریس ضرب می‌کنی. حتی در ترم ۸ که مشتقِ دو طرف را می‌گیری، همین قاعده است. **یک ایده، در کلِ دوره.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [ترازو را متعادل نگه دار](/lab/embed/risheh/term-3-algebra/session-02-equation-balance) — یک معادله به‌شکلِ ترازو می‌بینی و باید خودت انتخاب کنی چه عملی روی دو کفه انجام شود. اگر فقط یک کفه را دستکاری کنی ترازو کج می‌شود و می‌بینی چرا آن قدم مجاز نبود.

## تمرین‌ها

1. $x - 9 = 4$ را حل کن و جوابت را وارسی کن.
2. $7y = 56$ را حل کن.
3. $\frac{m}{4} = 3.5$ را حل کن.
4. معادله‌ای بنویس که جوابش $x = 6$ باشد و در حلش هم تفریق لازم باشد هم تقسیم.
5. دو بستهٔ برنج: ۴ کیلو ۳۲۰ هزار، و ۷ کیلو ۵۳۹ هزار. کدام ارزان‌تر است؟
6. $\frac{3}{5}$ چند درصد است؟

⭐ کسی $5x = 5x$ را «حل» کرده و نوشته $x = 1$. کجا اشتباه کرده و جوابِ درست چیست؟

## در فصل بعد

تا اینجا هر معادله یک قدم لازم داشت. فصل بعد معادله‌هایی می‌آیند که چند قدم می‌خواهند — و آنجا سؤالِ تازه‌ای پیدا می‌شود: **از کجا شروع کنی؟** جوابش با ترتیبِ عملیاتِ ترم ۱ ارتباطِ مستقیم دارد، ولی برعکسش.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t3/s02-equation-balance (یادستان, Yaadestan)
