# فصل ۰۷ — نسبت و تناسب

<div dir="rtl">

# فصل ۰۷ — نسبت و تناسب

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دستورِ غذا برای ۴ نفر است و تو ۶ نفری. نقشه می‌گوید هر سانتی‌متر برابرِ ۲ کیلومتر است. عکسی که بزرگش می‌کنی نباید کشیده شود.

هر سهٔ این‌ها یک مسئله‌اند: **چیزی را بزرگ یا کوچک کن، ولی رابطهٔ داخلی‌اش را دست‌نخورده نگه دار.** این فصل آن ابزار را می‌دهد، و ابزارش چیزی جز کسرهای هم‌ارزِ فصل ۱ نیست — فقط با اسمِ تازه.

![دو مستطیل با اندازه‌های متفاوت ولی رابطهٔ طول به عرضِ یکسان، روی یک خط قطری مشترک](/lesson-assets/t2-s07-ratio/prompt/01-image-scale.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- نسبت را بنویسی و ساده کنی
- یک تناسب را حل کنی و بگویی چرا آن روش کار می‌کند
- مسئلهٔ مقیاس (نقشه، دستور غذا، بزرگ‌نمایی) را حل کنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۱:** کسرهای هم‌ارز — ضربِ هم‌زمانِ صورت و مخرج نقطه را جابه‌جا نمی‌کند.
- **از فصل ۵:** درصد یعنی نسبتی که مخرجش ۱۰۰ است.
- **از فصل ۳:** ضرب و تقسیمِ کسر.

## ۱. نسبت: مقایسه بدونِ «کل»

در یک لیوان شربت، ۲ پیمانه شربت و ۵ پیمانه آب ریخته‌ای. این را می‌نویسند $2 : 5$ و می‌خوانند «دو به پنج».

> 🤔 **اول حدس بزن:** آیا $\frac{2}{5}$ از مایعِ داخلِ لیوان شربت است؟

نه — و این اولین تفاوتِ نسبت با کسر است. کلِ مایع ۷ پیمانه است، پس شربت $\frac{2}{7}$ آن است. نسبتِ $2 : 5$ دو **جزء** را با هم می‌سنجد، نه جزء را با کل.

- **نسبت** ($2 : 5$): این در برابر آن.
- **کسر** ($\frac{2}{7}$): این در برابر همه.

هر دو درست‌اند و هر دو از یک وضعیت حرف می‌زنند؛ فقط سؤالشان فرق دارد.

> ⚠️ **دامِ رایج:** خواندنِ «نسبتِ ۱ به ۳» به‌عنوان «یک‌سوم». نسبتِ $1 : 3$ یعنی یک‌چهارمِ کل. هر وقت در دستوری خواندی «نسبتِ سرکه به روغن ۱ به ۳ باشد»، مخرجِ کسرت **جمعِ** دو عدد است، نه عددِ دوم.

نسبت را هم می‌شود ساده کرد، دقیقاً مثل کسر و به همان دلیل:

</div>

$$
6 : 15 \;=\; 2 : 5
$$

<div dir="rtl">

هر دو طرف را بر ۳ تقسیم کردی. مقدار عوض نشد چون **رابطه** عوض نشد؛ فقط با عددهای کوچک‌تر بیانش کردی.

> ✅ **چک کن:** در کلاسی ۱۲ دختر و ۱۸ پسر هستند. نسبتِ دختر به پسر را ساده بنویس، و بگو دخترها چه کسری از کلاس‌اند. — نسبت $2 : 3$، و کسر $\frac{12}{30} = \frac{2}{5}$.

## ۲. تناسب: وقتی دو نسبت برابرند

**تناسب** یعنی این جمله که دو نسبت یکی‌اند:

</div>

$$
\frac{2}{5} = \frac{6}{15}
$$

<div dir="rtl">

از فصل ۱ می‌دانی این دو یک عددند. پس چه چیزِ تازه‌ای در کار است؟ این: **حالا یکی از چهار عدد را نمی‌دانی و می‌خواهی پیدایش کنی.**

دستورِ غذا برای ۴ نفر ۶ قاشق روغن می‌خواهد. برای ۶ نفر چند قاشق؟

</div>

$$
\frac{6}{4} = \frac{?}{6}
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** جواب از ۶ بیشتر است یا کمتر؟ چقدر بیشتر، تقریباً؟

بیشتر، چون آدم‌ها بیشتر شده‌اند. و چون تعدادِ نفرات یک‌ونیم برابر شده، روغن هم باید یک‌ونیم برابر شود: ۹ قاشق.

همین راهِ حل است و اسمِ خاصی هم لازم ندارد: **ببین یک طرف چند برابر شده، همان بلا را سرِ طرفِ دیگر بیاور.** از ۴ به ۶ یعنی ضربدرِ ۱٫۵؛ پس ۶ قاشق هم می‌شود ۹.

## ۳. راهِ همیشگی، وقتی ضریب تمیز نیست

گاهی آن ضریب عددِ زشتی است. آن‌وقت راهِ عمومی‌تر لازم می‌شود، و از فصل ۳ همین ترم همه‌اش را داری.

نقشه‌ای که هر ۳ سانتی‌مترش ۸ کیلومتر است؛ ۱۰ سانتی‌متر چند کیلومتر می‌شود؟

</div>

$$
\frac{8}{3} = \frac{?}{10}
$$

<div dir="rtl">

هر دو طرف را در ۱۰ ضرب کن تا مخرجِ سمتِ راست برود:

</div>

$$
? = \frac{8}{3} \times 10 = \frac{80}{3} \approx 26.7
$$

<div dir="rtl">

حدودِ ۲۶٫۷ کیلومتر.

> 💡 **نکته:** اگر «ضربِ ضربدری» را جایی شنیده‌ای، همین است: در یک تناسب، حاصل‌ضربِ صورتِ سمتِ چپ در مخرجِ سمتِ راست با حاصل‌ضربِ مخرجِ سمتِ چپ در صورتِ سمتِ راست برابر است. در همین مثال، $\frac{8}{3} = \frac{?}{10}$ می‌شود $8 \times 10 = 3 \times ?$، پس $? = \frac{80}{3}$ — همان جوابِ بالا. ولی این یک **میان‌بر** است نه قاعدهٔ تازه‌ای: از همان ضربِ دو طرفِ تساوی در مخرج‌ها می‌آید. اگر روزی فراموشش کردی از نو بسازش؛ در ترم ۳ این کار با نامِ «عملیاتِ یکسان روی دو طرف» رسمی می‌شود.

> ✅ **چک کن:** ۵ کیلو میوه ۴۰۰ هزار است. ۸ کیلو چند؟ — $\frac{400}{5} \times 8 = 640$ هزار.

## ۴. مقیاس: بزرگ‌کردن بدونِ خراب‌کردن

عکسی داری که ۶ در ۴ است و می‌خواهی عرضش را ۱۰ کنی. طولش چند شود که کشیده نشود؟

</div>

$$
\frac{6}{4} = \frac{?}{10} \quad \Rightarrow \quad ? = 15
$$

<div dir="rtl">

**اینکه شکل کشیده نشود دقیقاً یعنی نسبتِ داخلی‌اش دست‌نخورده بماند.** هر وقت عکسی «له‌شده» به‌نظر می‌رسد، کسی یکی از دو بُعد را عوض کرده و دیگری را نه.

> ⚠️ **دامِ رایج:** **اضافه‌کردن** به‌جای ضرب‌کردن. اگر عرض از ۴ به ۱۰ رفته، ۶ واحد اضافه شده؛ وسوسه می‌شوی به طول هم ۶ واحد اضافه کنی و بگویی ۱۲. ولی $\frac{6}{4}$ و $\frac{12}{10}$ برابر نیستند — اولی ۱٫۵ است و دومی ۱٫۲. **مقیاس ضربی است، نه جمعی.** این یکی از عمیق‌ترین تفاوت‌های ریاضی است و در ترم ۴ وقتی تابعِ خطی و نمایی را کنارِ هم بگذاری، دوباره سراغت می‌آید.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** همین ایده در ترم ۵ اسمِ «تشابه» می‌گیرد و پایهٔ مثلثات می‌شود: دو مثلث که زاویه‌هایشان یکی باشد، ضلع‌هایشان نسبتِ یکسانی دارند — و از همان نسبت است که سینوس و کسینوس ساخته می‌شوند. نسبت، درِ ورودیِ کلِ مثلثات است.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مقیاس را عوض کن](/lab/embed/risheh/term-2-fractions/session-07-ratio) — یک شکل داری و می‌توانی هر بُعدش را جدا تغییر بدهی. اول امتحان کن فقط یکی را عوض کنی و ببین چه می‌شود، بعد سعی کن بدونِ نگاه‌کردن به عددها شکل را دو برابر کنی؛ ابزار می‌گوید نسبت را حفظ کردی یا نه.

## تمرین‌ها

1. نسبتِ $18 : 24$ را ساده کن.
2. یک دستورِ نان برای ۳ نان، ۴۵۰ گرم آرد می‌خواهد. برای ۵ نان چقدر؟
3. روی نقشه‌ای ۲ سانتی‌متر برابرِ ۵ کیلومتر است. دو شهر ۱۷٫۵ کیلومتر فاصله دارند؛ روی نقشه چند سانتی‌متر می‌شوند؟
4. قیمتی ۳۰٪ بالا رفته و بعد ۳۰٪ پایین آمده. حالا چند درصدِ اول است؟
5. در شربتی نسبتِ شربت به آب $3 : 7$ است. اگر ۲ لیتر شربتِ آماده داشته باشی، چقدرش آب است؟

⭐ دو مستطیل داری: یکی ۸ در ۵ و دیگری ۱۲ در ۷٫۵. هم‌شکل‌اند یا نه؟ حالا یک مستطیلِ سومی بساز که با هر دوی این‌ها هم‌شکل باشد و طولش ۲۰ باشد.

## در فصل بعد

نسبتی که یک طرفش ۱ باشد اسمِ خاصی دارد و در زندگیِ روزمره از هر ابزارِ دیگری بیشتر به کارت می‌آید: **نرخ**. فصل بعد نشان می‌دهد چطور با نگه‌داشتنِ واحدها در محاسبه، جلوی خطاهایی را بگیری که هیچ‌وقت متوجهشان نمی‌شدی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t2/s07-ratio (یادستان, Yaadestan)
