# فصل ۰۶ — دامِ درصد: بالا و پایین قرینه نیستند

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — دامِ درصد: بالا و پایین قرینه نیستند

## در این فصل چه یاد می‌گیری

یک مغازه قیمت را ۲۰٪ بالا می‌برد. یک هفته بعد اعلام می‌کند «۲۰٪ تخفیف!». قیمت به همان جای اولش برگشت؟

جوابِ شهودی «بله» است و **غلط** است. این فصل کوتاه است و یک هدف دارد: از این به بعد وقتی درصدی می‌شنوی، اولین سؤالت این باشد که **درصدی از چه چیزی؟**

این تنها فصلِ ترم است که هدفش یاد دادنِ یک محاسبهٔ تازه نیست — همهٔ ابزارش را در فصل ۵ گرفتی. هدفش یک عادت است.

![دو نوار عمودی که یکی بالا رفته و دوباره پایین آمده ولی به ارتفاع اولیه‌اش نرسیده است](/lesson-assets/t2-s06-percent-trap/prompt/01-image-up-down-not-equal.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بگویی چرا افزایش و کاهشِ درصدیِ برابر به نقطهٔ اول برنمی‌گردند
- **مبنای** هر درصدی را که می‌شنوی تشخیص بدهی
- تفاوتِ «۵ درصد بیشتر» و «۵ واحدِ درصد بیشتر» را توضیح بدهی

## قبل از شروع

- **از فصل ۵:** ضریبِ تغییر — افزایشِ ۱۵٪ یعنی ضرب در ۱٫۱۵ و کاهشِ ۲۰٪ یعنی ضرب در ۰٫۸.
- **از فصل ۳:** ضرب در عددی کوچک‌تر از ۱، جواب را کوچک می‌کند.

## ۱. حساب کن، بعد باور کن

قیمتِ اولیه ۱۰۰ باشد تا حساب آسان بماند.

> 🤔 **اول حدس بزن:** بعد از ۲۰٪ افزایش و بعد ۲۰٪ کاهش، به ۱۰۰ برمی‌گردیم، یا کمتر، یا بیشتر؟

از فصل ۵ ضریبِ تغییر را داری، پس فقط دو تا ضرب است:

</div>

$$
100 \times 1.2 = 120 \qquad 120 \times 0.8 = 96
$$

<div dir="rtl">

۹۶، نه ۱۰۰. چهار واحد کم آمد.

**دلیلش در یک جمله:** آن ۲۰٪ اول از **۱۰۰** حساب شد و ۲۰ واحد بود؛ آن ۲۰٪ دوم از **۱۲۰** حساب شد و ۲۴ واحد. مبنا عوض شده بود.

و اگر ترتیب را برعکس کنی؟

</div>

$$
100 \times 0.8 = 80 \qquad 80 \times 1.2 = 96
$$

<div dir="rtl">

باز هم ۹۶. جالب است — ترتیب فرقی نمی‌کند، چون از ترم ۱ فصل ۴ می‌دانی جای دو عددِ ضرب که عوض شود جواب عوض نمی‌شود. کلِ ماجرا یک ضربِ ساده است:

</div>

$$
1.2 \times 0.8 = 0.96
$$

<div dir="rtl">

و ۰٫۹۶ یعنی ۹۶٪ — همیشه کمتر از ۱.

> ✅ **چک کن:** ۵۰٪ افزایش و بعد ۵۰٪ کاهش، چند درصد از اول می‌ماند؟ — $1.5 \times 0.5 = 0.75$، یعنی ۷۵٪. یک‌چهارم از دست رفت.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** چرا **همیشه** کمتر می‌شود، نه فقط در این مثال؟ بدونِ هیچ فرمولی می‌شود دیدش. افزایش روی عددِ **کوچک‌تر** حساب می‌شود، چون هنوز اتفاقی نیفتاده؛ کاهش روی عددِ **بزرگ‌تر** حساب می‌شود، چون بعد از افزایش می‌آید. درصدِ هر دو یکی است، ولی درصدی از عددِ بزرگ‌تر، عددِ بزرگ‌تری است — پس همیشه بیشتر از آنچه اضافه شده بود کم می‌شود. تنها حالتی که این شکاف صفر می‌شود وقتی است که خودِ درصد صفر باشد. در ترم ۳ همین جمله را در یک خطِ جبری خواهی نوشت و می‌بینی که از دلِ توزیع‌پذیری بیرون می‌آید؛ ولی نتیجه‌اش همین است که همین حالا فهمیدی.

## ۲. برگشتن به نقطهٔ اول، چقدر لازم است؟

اگر چیزی ۲۰٪ بالا رفته و بخواهی به قیمتِ اول برگردانی‌اش، چند درصد باید پایین بیاوری؟

> 🤔 **اول حدس بزن:** بیشتر از ۲۰٪ یا کمتر؟

کمتر — چون حالا از عددِ بزرگ‌تری کم می‌کنی.

</div>

$$
120 \times ? = 100 \quad \Rightarrow \quad ? = 100 \div 120 \approx 0.833
$$

<div dir="rtl">

یعنی ضریبِ ۰٫۸۳۳، که کاهشِ حدودِ ۱۶٫۷٪ است. **افزایشِ ۲۰٪ با کاهشِ ۲۰٪ خنثی نمی‌شود؛ با کاهشِ ۱۶٫۷٪ خنثی می‌شود.**

> ⚠️ **دامِ رایج:** «حقوقم ۱۰٪ کم شد، ولی سالِ بعد ۱۰٪ اضافه می‌شود و جبران می‌شود.» نمی‌شود. $0.9 \times 1.1 = 0.99$ — یک درصد کمتر از اول. برای جبرانِ کاهشِ ۱۰٪ به افزایشِ حدودِ ۱۱٫۱٪ نیاز است. هرچه درصد بزرگ‌تر باشد، این شکاف بدتر می‌شود: کاهشِ ۵۰٪ برای جبران، افزایشِ **۱۰۰٪** می‌خواهد.

> ✅ **چک کن:** سهامی ۲۵٪ سقوط کرده. چند درصد باید بالا برود تا سرِ جای اولش برگردد؟ — $1 \div 0.75 \approx 1.333$، یعنی حدودِ ۳۳٪.

## ۳. مبنا کجاست؟

حالا همان عادتی که هدفِ این فصل است. هر بار که عددِ درصدی می‌شنوی، یک سؤال بپرس: **از چه چیزی؟**

سه جملهٔ زیر سه چیزِ کاملاً متفاوت می‌گویند، و در خبر و تبلیغ به‌جای هم به‌کار می‌روند:

1. «سهمِ بازارش از ۴۰٪ به ۴۵٪ رسید.»
2. «سهمِ بازارش ۵ **واحدِ درصد** بیشتر شد.»
3. «سهمِ بازارش ۵ **درصد** بیشتر شد.»

جملهٔ اول و دوم یک چیزند. ولی جملهٔ سوم چیزِ دیگری است: ۵٪ از ۴۰ می‌شود ۲، پس سهم به ۴۲٪ می‌رسد، نه ۴۵٪.

</div>

$$
40 + 5 = 45 \qquad \text{vs.} \qquad 40 \times 1.05 = 42
$$

<div dir="rtl">

> ⚠️ **دامِ رایج:** قاطی‌کردنِ «درصد» و «واحدِ درصد». این دقیقاً همان‌جایی است که آمارِ درست، گمراه‌کننده گزارش می‌شود — بدونِ اینکه هیچ عددِ غلطی نوشته شده باشد. اگر نرخی از ۲٪ به ۳٪ برسد، هم می‌شود گفت «۱ واحدِ درصد بیشتر شد» و هم «۵۰ درصد رشد کرد». هر دو راست‌اند و دومی خیلی بزرگ‌تر به‌نظر می‌رسد. **کسی که می‌خواهد عددی را بزرگ جلوه بدهد، همیشه دومی را انتخاب می‌کند.**

> ✅ **چک کن:** «خطرِ این بیماری با مصرفِ آن ماده دو برابر می‌شود» — چه چیزی نمی‌دانی؟ — مبنا. اگر خطرِ اولیه یک در میلیون بوده، دو برابرش دو در میلیون است. جمله راست است و تقریباً بی‌معنی. این را در ترم ۶ با نامِ کاملش دوباره می‌بینی.

## ۴. تخفیف روی تخفیف

«۳۰٪ تخفیف، و برای اعضا ۱۰٪ تخفیفِ اضافه!»

> 🤔 **اول حدس بزن:** این یعنی ۴۰٪ تخفیف؟

نه، کمتر. تخفیفِ دوم روی قیمتی اعمال می‌شود که **قبلاً کم شده**:

</div>

$$
0.7 \times 0.9 = 0.63
$$

<div dir="rtl">

یعنی ۶۳٪ قیمت را می‌پردازی، پس تخفیفِ واقعی ۳۷٪ است نه ۴۰٪. سه واحدِ درصد کمتر از چیزی که در ذهنت جمع زدی.

**درصدها جمع نمی‌شوند؛ ضریب‌هایشان ضرب می‌شوند.** این یک جملهٔ فصل است که ارزشِ حفظ‌کردن دارد — و دلیلش را حالا می‌دانی.

> 💡 **نکته:** همین قاعده در جهتِ خوبش هم کار می‌کند. سودِ مرکب دقیقاً همین است: ۱۰٪ سود در سه سال یعنی $1.1^3 = 1.331$، نه ۳۰٪ بلکه ۳۳٫۱٪. در ترم ۴ فصل ۷ این ضربِ تکراری اسمِ خودش را می‌گیرد و می‌بینی چرا شهودِ آدم درباره‌اش این‌قدر بد کار می‌کند.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [بالا و پایین](/lab/embed/risheh/term-2-fractions/session-06-percent-trap) — یک درصد انتخاب می‌کنی و ابزار همان مقدار را یک بار اضافه و یک بار کم می‌کند. قبل از دیدنِ نتیجه باید بنویسی چند درصد از عددِ اول باقی می‌ماند؛ بعد امتحان کن با چه درصدی شکاف بیشترین می‌شود.

## تمرین‌ها

1. قیمتی ۴۰٪ بالا رفته و بعد ۴۰٪ پایین آمده. چند درصد از قیمتِ اولیه باقی مانده است؟
2. جمعیتی ۲ سالِ پیاپی ۵٪ رشد کرده. روی هم چند درصد رشد کرده؟
3. یک نرخ از ۸٪ به ۱۰٪ رسیده. این تغییر را دو بار گزارش کن: یک بار طوری که کوچک به‌نظر برسد، یک بار طوری که بزرگ. هر دو باید **راست** باشند.
4. $\frac{5}{8}$ را به درصد تبدیل کن.
5. عددی که ۱۲۰٪ آن برابر ۶۰ است، چند است؟

⭐ می‌خواهی بعد از یک افزایشِ ۲۵٪ و یک کاهشِ نامعلوم، دقیقاً به قیمتِ اول برسی. آن کاهش چند درصد باید باشد؟ حالا همین را برای افزایشِ ۱۰۰٪ حساب کن و ببین چه الگویی پیدا می‌کنی.

## در فصل بعد

درصد یک شکلِ خاص از یک ایدهٔ بزرگ‌تر است: **نسبت**. فصل بعد آن ایدهٔ بزرگ‌تر را باز می‌کند — چطور دو چیز را با هم می‌سنجی وقتی هیچ‌کدام «کل» نیستند، و چطور از یک نسبتِ معلوم به عددِ مجهول می‌رسی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t2/s06-percent-trap (یادستان, Yaadestan)
