# فصل ۰۴ — Firmware

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — Firmware

## در این فصل چه یاد می‌گیری

چند بار در این کتاب گفتیم «این عدد در firmware است». این فصل آن قول را ادا می‌کند. یک قطعه از پیکربندی Marlin و یکی از Klipper را روی کاغذ می‌خوانی و هر سطر را به چیزی که در ترم‌های قبل دیده‌ای وصل می‌کنی. بعد دو کار روی چاپگر را یاد می‌گیری: `PID tune` و نقشهٔ صفحه.

![برد کنترل چاپگر که با خط‌هایی به هیتر، حسگر دما و موتورها وصل شده است](/lesson-assets/t7-s04-firmware/prompt/01-image-firmware-board.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- نقش firmware را از نقش اسلایسر جدا کنی
- فرق Marlin و Klipper را در چند جمله بگویی
- بگویی `thermal protection` چه می‌کند و چرا به آن دست نمی‌زنی
- `PID tune` را با فرمان درست اجرا و ذخیره کنی
- نقشهٔ صفحه را بسازی و بدانی چه چیزی را درست نمی‌کند

## قبل از شروع

- **از فصل ۰۲ ترم ۳:** `E-steps` و `rotation distance`.
- **از فصل ۰۶ ترم ۲:** شتاب و `jerk`.
- **از فصل ۰۹ ترم ۱:** تراز صفحه و `Z offset`.
- **از فصل ۰۲ و ۰۳ همین ترم:** فرمان‌های دما و حدهای ماشین.

> 🎯 **کار این فصل:** مداد، ماشین‌حساب و دفتر. فعالیت اصلی کاغذی است. بخش ۴ و ۵ چاپگر می‌خواهند و یک کنسول فرمان از راه USB یا نرم‌افزار چاپگر. اگر چنین چیزی نداری، آن دو بخش را بخوان و از منوی چاپگر یا راهنمایش بپرس آیا این کارها را دارد.

> ⚠️ **مواظب باش:** این فصل نصب یا فلش‌کردن firmware را درس نمی‌دهد. چاپگری که firmware آن غلط نوشته شود می‌تواند از کار بیفتد، و محافظ‌های گرما با همان نصب می‌آیند. نصب و به‌روزرسانی را فقط از راه سازندهٔ چاپگرت انجام بده. پیش از هر کاری روی برد یا سیم‌ها، کابل برق را از پریز بکش. بدنهٔ منبع تغذیه را هرگز باز نکن.

> 📌 **یادداشت:** بخش‌های Marlin این فصل از مستندات رسمی Marlin و فایل پیکربندی نمونهٔ آن است، و بخش‌های Klipper از مستندات Klipper. هر فرمان Marlin به گزینه‌هایی بسته است که firmware چاپگرت با آن‌ها ساخته شده، پس پیش از فرستادن فرمان راهنمای چاپگرت را هم بخوان. هشدارهای ایمنی این فصل به هر حال برقرارند.

## ۱. firmware چه می‌کند

اسلایسر فایل را روی کامپیوتر می‌سازد و کارش تمام می‌شود. **firmware** برنامه‌ای است که در خود چاپگر اجرا می‌شود: G-code را می‌خواند، موتورها را با پله می‌چرخاند، دما را می‌سنجد و هیتر را روشن و خاموش می‌کند.

دو firmware رایج را می‌بینی:

- **Marlin** روی برد خود چاپگر اجرا می‌شود. پیکربندی‌اش پیش از نصب در فایل‌هایی مثل `Configuration.h` نوشته می‌شود، و بعضی عددها بعداً با فرمان عوض می‌شوند.
- **Klipper** کارش را تقسیم می‌کند: یک کامپیوتر کوچک حرکت را حساب می‌کند و برد چاپگر اجرا می‌کند. پیکربندی‌اش فایل متنی `printer.cfg` است.

عدد پیکربندی، با عدد اسلایسر یک چیز نیست. این نکته را در فصل قبل با حدهای ماشین دیدی.

> 📌 **یادداشت:** همهٔ چاپگرها Marlin یا Klipper باز ندارند. بعضی سازنده‌ها firmware خودشان را دارند و پیکربندی یا کنسول فرمان در اختیارت نمی‌گذارند. این کتاب firmware این چاپگرها را نخوانده است، پس دربارهٔ آن‌ها چیزی نمی‌گوید. اگر چاپگرت چنین است، کار بخش ۴ و ۵ را فقط از منوی خود چاپگر و طبق راهنمای سازنده انجام بده، و اگر چنین گزینه‌ای ندارد، انجامش نده. Klipper را معمولاً از یک صفحهٔ وب کنترل می‌کنی، و کنسول فرمان همان‌جاست. مستندات Klipper دو رابط رایج، Fluidd و Mainsail، را نام می‌برد و OctoPrint را هم راه دیگری می‌داند.

## ۲. خواندن یک پیکربندی

این دو تکه برای خواندن‌اند. عددهای Marlin مقدارهای نمونهٔ فایل `Configuration.h` رسمی Marlin 2.1.2.5 هستند، و عددهای Klipper را برای تمرین نوشته‌ایم. **هیچ‌کدام برای چاپگر تو نیستند.**

</div>

```text
// Marlin: lines from Configuration.h, sample values
#define X_BED_SIZE 200
#define Y_BED_SIZE 200
#define Z_MAX_POS 200
#define DEFAULT_AXIS_STEPS_PER_UNIT { 80, 80, 400, 500 }
#define DEFAULT_MAX_FEEDRATE { 300, 300, 5, 25 }
#define DEFAULT_MAX_ACCELERATION { 3000, 3000, 100, 10000 }
#define EXTRUDE_MINTEMP 170
#define THERMAL_PROTECTION_HOTENDS
```

```text
# Klipper: part of a printer.cfg, written for this exercise
[printer]
kinematics: cartesian
max_velocity: 300
max_accel: 3000
square_corner_velocity: 5.0

[stepper_x]
rotation_distance: 40
position_max: 200

[extruder]
min_extrude_temp: 170
pressure_advance: 0.0
```

<div dir="rtl">

1. هر سطر را بخوان و با مداد بنویس این عدد را قبلاً کجا دیده‌ای.
2. جدول پایین را پر کن.

</div>

| Idea | Marlin line | Klipper line | Term that used it |
|---|---|---|---|
| Printable size | | | |
| Steps or distance per turn | | | |
| Max speed | | | |
| Max acceleration | | | |
| Coldest allowed extrusion | | | |

<div dir="rtl">

چهار عدد `{ 80, 80, 400, 500 }` به ترتیب X، Y، Z و E هستند. این همان `E-steps` فصل ۰۲ ترم ۳ است: پله در هر میلی‌متر. Klipper عکس آن را نگه می‌دارد، یعنی چند میلی‌متر در یک دور موتور. رابطه را از مستندات Klipper می‌آوریم.

</div>

```text
rotation_distance = full_steps_per_turn × microsteps / steps_per_mm
                  = 200 × 16 / 80 = 40 mm       (calculated, X axis)
```

<div dir="rtl">

`200` مال موتور رایج با زاویهٔ `1.8°` است، و `16` تقسیم پلهٔ رایج. برای محور E با عدد ۵۰۰ نتیجه `6.4` می‌شود (حساب‌شده). در Marlin عدد را با `M92 E<value>` می‌دهی و با `M500` ذخیره می‌کنی، و برای این ذخیره firmware باید با `EEPROM_SETTINGS` ساخته شده باشد. در Klipper عدد را در `printer.cfg` می‌نویسی و `RESTART` می‌کنی.

قبل از ادامه، جواب بده: با سطر `EXTRUDE_MINTEMP 170`، اگر نازل ۱۵۰ درجه باشد و خطی با `E` بیاید چه می‌شود؟

---

**جواب:** این محافظ جلوی چرخیدن `extruder` روی پلاستیک سرد را می‌گیرد. فرمان `E` اجرا نمی‌شود. برای همین در نمونهٔ فصل ۰۲ `retraction` پیش از خاموش‌شدن نازل آمده است. این گزینه را روشن نگه دار. Klipper هم پیش‌فرض همین ۱۷۰ را دارد.

حالا قولی که فصل ۰۶ ترم ۲ داد: `jerk` همیشه نام دقیق کاری نیست که چاپگر سر گوشه می‌کند. در Marlin، روش پیش‌فرض از نسخهٔ 2.0 **`junction deviation`** است: سرعت گوشه با زاویه‌اش تغییر می‌کند و عددش با `M205 J` داده می‌شود. روش قدیمی، با نام `CLASSIC_JERK`، جداگانه روشن می‌شود. مستندات Marlin عدد پیش‌فرض را `0.013` می‌دهد و می‌گوید بیشتر چاپگرها با عددی میان `0.01` و `0.05` خوب چاپ می‌کنند. Klipper عدد دیگری دارد: `square_corner_velocity`، بیشترین سرعت عبور از گوشهٔ قائمه. سه نام، یک پرسش: سر گوشه چقدر کم کنیم؟ عدد `jerk` اسلایسر فقط وقتی معنی دارد که firmware همان روش را به کار ببرد.

## ۳. محافظی که به آن دست نمی‌زنی

هیتر چیز ساده‌ای است: برق می‌گیرد و داغ می‌شود، و خودش نمی‌داند کی بایستد. اگر حسگر دما از جایش بیرون بیفتد، firmware دمای پایین می‌بیند و هیتر را روشن نگه می‌دارد. **`thermal protection`** برای این است. هدفش این است که هیتر را پیش از آن‌که گرمای بی‌قاعده به آتش برسد خاموش کند.

</div>

| Check | What it watches | Message in Marlin |
|---|---|---|
| Heat-up watch | temperature must rise in time | `Heating failed` |
| Runaway window | temperature must stay near the target | `THERMAL RUNAWAY` |
| Min and max | sensor reading must be in range | `MINTEMP`, `MAXTEMP` |

<div dir="rtl">

در Klipper هم مستندات می‌گوید بررسی هیتر برای هر هیتر پیکربندی‌شده خودکار فعال است (`verify_heater`).

> ⚠️ **مواظب باش:** `thermal protection` را هرگز خاموش نکن، و حد آن را برای رفع خطا بازتر نکن. اگر چنین خطایی دیدی، خود خطا علامت است. خاموش‌کردن این محافظ پیام خطا را پاک می‌کند، ولی علت فیزیکی سر جایش می‌ماند. چاپگر را از برق بکش، بگذار کاملاً سرد شود و سیم هیتر، حسگر دما و اتصال‌ها را با چشم نگاه کن. سیم شل یا ترک‌خورده را با روشن‌کردن دوباره آزمایش نکن. اگر علت را نمی‌یابی، از پشتیبانی سازنده کمک بگیر.

> ⚠️ **مواظب باش:** این فصل فرض می‌کند این محافظ در چاپگر تو روشن است. مستندات Marlin می‌گوید در پیکربندی پیش‌فرض و همهٔ پیکربندی‌های نمونهٔ پروژه روشن است، ولی سازنده firmware چاپگرت را خودش می‌سازد. پس پیش از اولین چاپ طولانی، از سازندهٔ چاپگرت بپرس آیا در firmware نصب‌شده برای نازل و صفحه روشن است. در نمونهٔ Marlin بخش ۲ فقط سطر نازل آمده است و صفحه گزینهٔ جدای خودش را دارد، `THERMAL_PROTECTION_BED`. روشن‌بودن محافظ را با آزمون خودساخته، مثل بیرون‌کشیدن حسگر، نسنج. اگر جواب روشنی نگرفتی، چاپگر را بی‌مراقب نگذار.

## ۴. `PID tune`

در فصل ۰۳ ترم ۳ دما را به‌صورت یک عدد ثابت می‌دیدی. ولی هیتر فقط روشن و خاموش نمی‌شود. **PID** روشی است که با نگاه به فاصله تا هدف و سرعت تغییر دما، توان هیتر را تنظیم می‌کند تا دما نوسان نکند. سه عدد دارد که باید با هیتر خودت بخواند. مستندات Klipper می‌گوید این عددها را برای هیتر خودت اندازه بگیر. در Marlin هم به عدد نمونه تکیه نکن.

کی لازم است؟ وقتی دما روی صفحه نوسان می‌کند، یا وقتی هیتر، حسگر، روکش سیلیکونی یا مجرای فن عوض شده است.

> ⚠️ **مواظب باش:** این آزمون نازل را داغ می‌کند. کنار چاپگر بمان و چیزی به نازل نزن. اگر این آزمون خطا داد، مشکل تنظیم نیست و احتمالاً سیم‌کشی یا برق است، پس به بخش ۳ برگرد و دوباره اجرا نکن. آزمون را فقط با `hot end` کامل و نصب‌شده انجام بده، نه با قطعهٔ بازشده. نازل را چند سانتی‌متر بالاتر از صفحه نگه دار.

</div>

| Firmware | Hot end | Keep the result |
|---|---|---|
| Marlin | `M303 E0 S210 C8 U1` | `M500` |
| Klipper | `PID_CALIBRATE HEATER=extruder TARGET=170` | `SAVE_CONFIG` |

<div dir="rtl">

در نمونهٔ Marlin، `E0` یعنی نازل اول، `S210` دمای آزمون، `C8` تعداد چرخه، و `U1` یعنی نتیجه را اعمال کن. بدون `U1` فقط عددها را چاپ می‌کند. نتیجهٔ `U1` فقط در حافظهٔ موقت است و `M500` آن را نگه می‌دارد، اگر firmware با `EEPROM_SETTINGS` ساخته شده باشد. مستندات Marlin حداقل ۳ چرخه را لازم می‌داند و ۵ را پیش‌فرض می‌گیرد. آزمون را نزدیک دمایی بگیر که بیشتر با آن چاپ می‌کنی، پس `210` را با دمای خودت عوض کن و از حد فیلامنت و `hot end` بالاتر نرو. عدد `170` نمونهٔ مستندات Klipper است.

اگر با فن روشن چاپ می‌کنی، فن را پیش از آزمون روی همان سرعت بگذار، چون فن دمای نازل را عوض می‌کند.

> ⚠️ **مواظب باش:** `PID tune` صفحه را جداگانه بررسی کن. فرمان صفحه در Marlin `M303 E-1 S60 C8 U1` است و فقط در firmware ساخته‌شده با `PIDTEMPBED` کار می‌کند، و در Klipper `PID_CALIBRATE HEATER=heater_bed TARGET=60` است، ولی صفحه با رله یا کلید مکانیکی این کار را برنمی‌تابد. روشن و خاموش‌شدن سریع رله را خراب می‌کند، و رله‌ای که بسته بماند هیتر را روشن نگه می‌دارد و خطر آتش دارد. مستندات Klipper همین نگرانی را دربارهٔ کلید مکانیکی دارد. اگر نمی‌دانی چاپگرت چطور صفحه را روشن می‌کند، این فرمان را نفرست.

برای توقف فوری، Marlin فرمان `M112` را دارد و Klipper هم همین نام را پذیرفته است. مستندات Marlin می‌گوید این فرمان ممکن است پشت فرمان‌های دیگر در صف بماند، مگر firmware با `EMERGENCY_PARSER` ساخته شده باشد، و صریح می‌گوید `M112` توقف اضطراری ایمنی‌سنجی‌شده نیست. پس راه مطمئن توقف، قطع برق است.

✅ **چک کن:** بعد از آزمون دما را روی عدد چاپ بگذار و روی نمودار یا صفحهٔ نمایش نگاه کن. دما باید به هدف برسد و ثابت بماند. عدد خودت را در دفتر بنویس.

## ۵. نقشهٔ صفحه

در فصل ۰۹ ترم ۱ صفحه را تراز کردی. ولی هیچ صفحه‌ای کامل تخت نیست. **Mesh** یعنی چاپگر ارتفاع صفحه را در چند نقطه می‌سنجد و نازل هنگام چاپ پستی و بلندی را دنبال می‌کند. این کار با حسگر صفحه خودکار است. Marlin روشی هم برای سنجش دستی دارد.

</div>

| Step | Marlin | Klipper |
|---|---|---|
| Measure | `G28`, then `G29` | `G28`, then `BED_MESH_CALIBRATE` |
| Keep | `M500`, on a build with `EEPROM_SETTINGS`; with UBL, `G29 S` and a slot number | `SAVE_CONFIG` |
| Use in a print | `M420 S1` after `G28` | `BED_MESH_PROFILE LOAD=default` in start code |

<div dir="rtl">

> ⚠️ **مواظب باش:** پیش از سنجش نازل را تمیز کن و مطمئن شو چیزی روی صفحه نیست، چون چاپگر نازل یا حسگر را تا نزدیک صفحه پایین می‌آورد. `G29` وابسته به نوع `leveling` همان firmware است، پس شکل کامل فرمان را از راهنمای چاپگرت بخوان. اگر چاپگرت حسگر ندارد، این فرمان را با حدس نفرست. کنار چاپگر بمان و اگر نازل به صفحه فشار آورد، برق را قطع کن.

حالا جواب یک سؤال: چرا `M420 S1` بعد از `G28`؟ مستندات Marlin می‌گوید `G28` به‌طور پیش‌فرض تراز را خاموش می‌کند و باید پس از آن `M420 S` بیاید، مگر firmware با `ENABLE_LEVELING_AFTER_G28` ساخته شده باشد. مستندات Klipper هم می‌گوید نقشه دیگر خودکار بار نمی‌شود و باید آن را در کد شروع بار کنی. پس نقشه‌ای که ساخته‌ای بدون این خط اثری ندارد.

مستندات Klipper دو مرز را هم می‌گوید: نقشه محور کج را درست نمی‌کند، و پیش از آن `Z offset` حسگر باید درست باشد. پس نقشه جای `Z offset` را نمی‌گیرد.

> 🤖 **با AI:** نام firmware و چند سطر از پیکربندی خودت را به دستیار AI بده و بپرس «این عددها در چاپ من کجا دیده می‌شوند؟». اگر پیشنهاد داد محافظ دما را خاموش یا بازتر کنی، آن را نپذیر. هر فرمانی را با مستندات firmware خودت بسنج. جواب را با چاپ خودت چک کن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| firmware | فِرم‌وِر | برنامهٔ داخل چاپگر |
| thermal protection | ترمال پروتکشن | محافظی که هیتر بی‌قاعده را خاموش می‌کند |
| PID tune | پی‌آی‌دی تیون | اندازه‌گرفتن عددهای مهار دما برای هیتر خودت |
| mesh | مِش | نقشهٔ پستی و بلندی صفحه |
| junction deviation | جانکشن دیویشن | روش Marlin برای سرعت عبور از گوشه |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: اگر چاپگر خطای `THERMAL RUNAWAY` داد، اولین کارت چیست، و کدام کار را هرگز نمی‌کنی؟

**تمرین اجباری:** جدول بخش ۲ را برای دو تکه پیکربندی پر کن. بعد برای چاپگر خودت بنویس firmware آن چیست و کجا می‌توانی عدد `E-steps` آن را ببینی. اگر چاپگر نداری، قسمت دوم را با یک چاپگر فرضی انجام بده که راهنمایش می‌گوید Marlin دارد.

**تمرین حسابی:** موتوری با زاویهٔ `0.9°` داری که ۴۰۰ پلهٔ کامل در هر دور می‌زند، با ۱۶ تقسیم پله و `steps_per_mm` برابر ۸۰. `rotation_distance` چند است؟ اگر با همین موتور بخواهی `rotation_distance` برابر ۴۰ باشد، `steps_per_mm` چند می‌شود؟

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** در تکهٔ Klipper بخش ۲ مقدار `pressure_advance` را نگاه کن و بگو این چاپگر با فصل ۰۲ همین ترم چه رابطه‌ای دارد. اگر عددی پیدا کرده‌ای، کجا می‌نویسی و چه فرمانی لازم است؟

## جوابِ تمرین‌ها

**یادآوری:** برق را قطع می‌کنی، صبر می‌کنی سرد شود و سیم‌ها را نگاه می‌کنی. هرگز محافظ را خاموش نمی‌کنی و حدش را برای حذف پیام باز نمی‌کنی.

**تمرین اجباری:** اندازه: `X_BED_SIZE` با `position_max`. عدد پله: `DEFAULT_AXIS_STEPS_PER_UNIT` با `rotation_distance`. سرعت: `DEFAULT_MAX_FEEDRATE` با `max_velocity`. شتاب: `DEFAULT_MAX_ACCELERATION` با `max_accel`. سردترین `E`: `EXTRUDE_MINTEMP` با `min_extrude_temp`. قسمت دوم به چاپگر تو بسته است؛ دنبال نام firmware و راهی برای خواندن عدد بگرد.

**تمرین حسابی:** `400 × 16 / 80 = 80 mm` (حساب‌شده). برای ۴۰: `400 × 16 / 40 = 160` پله در میلی‌متر (حساب‌شده).

**تمرین ستاره‌دار:** مقدار `0.0` یعنی `pressure advance` خاموش است. عدد پیداشده را در `[extruder]` همین فایل به‌جای صفر می‌نویسی و `RESTART` می‌کنی، یا با `SET_PRESSURE_ADVANCE` در کد شروع می‌دهی.

## در فصل بعد

این فصل عددها و محافظ‌ها را خواند. فصل بعد سراغ خود ماشین می‌روی: چه چیزی را کی تمیز کنی، کجا روغن بزنی و کجا نزنی، و چطور یک دفتر نگه‌داری داشته باشی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/laye/lessons/t7/s04-firmware (یادستان, Yaadestan)
