# فصل ۰۱ — خواندن G-code

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — خواندن G-code

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا این‌جا اسلایسر برایت فایل می‌ساخت و تو فقط آن را به چاپگر می‌دادی. این فصل آن فایل را باز می‌کنی. آخرش ده خط G-code را با مداد دنبال کرده‌ای و می‌بینی نازل کجا رفته، چقدر فیلامنت مصرف شده و چه زمانی چیزی ریخته است.

![مسیر مربع‌شکل یک نازل روی صفحهٔ شطرنجی که هر ضلعش با یک نوار کاغذی از متن به هم وصل شده است](/lesson-assets/t7-s01-reading-gcode/prompt/01-image-gcode-path.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- ساختار یک فایل G-code را بشناسی و بخش‌هایش را پیدا کنی
- حرکت `G0` و `G1` را از روی عددهایش روی کاغذ بکشی
- بگویی عدد `E` مطلق است یا نسبی و `G92` با آن چه می‌کند
- فرمان‌های دما را از فرمان‌های حرکت جدا کنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۰۶ ترم ۱:** نام G-code را شنیده‌ای.
- **از فصل ۰۸ ترم ۱:** مدل را برش می‌زنی و `Preview` را می‌خوانی.
- **از فصل ۰۲ ترم ۲:** رابطهٔ فیلامنت و مقطع خط را می‌دانی.
- **از فصل ۰۶ ترم ۲:** سرعت را بر حسب میلی‌متر بر ثانیه می‌شناسی.

> 🎯 **کار این فصل:** اسلایسرت، یک ویرایشگر متن ساده، کاغذ شطرنجی، مداد و ماشین‌حساب. چاپگر لازم نیست. فعالیت این فصل فقط خواندن است.

> ⚠️ **مواظب باش:** در این فصل هیچ خطی را به چاپگر نفرست. نمونه‌ها برای خواندن‌اند: خانه‌یابی ندارند، دما ندارند، و برای چاپگر تو نوشته نشده‌اند. فرمانی که حرکت می‌دهد بدون آن‌که بداند نازل کجاست می‌تواند نازل را به صفحه بکوبد. نوشتن کد برای اجرا از فصل بعد شروع می‌شود، آن هم با قاعده.

## ۱. G-code فقط متن است

**G-code** فهرستی از فرمان‌هاست. هر خط یک فرمان دارد و چاپگر آن‌ها را به ترتیب اجرا می‌کند. هوشی در کار نیست: چاپگر مدل را نمی‌شناسد، فقط خط بعدی را می‌خواند.

1. مدل `calibration-cube.scad` از فصل ۰۵ ترم ۱ را برش بزن.
2. خروجی را به‌صورت فایل `.gcode` ذخیره کن.
3. فایل را در ویرایشگر متن باز کن.

> 📌 **یادداشت:** اگر PrusaSlicer برای چاپگرت فایل `.bgcode` ساخت، فایل دودویی است و در ویرایشگر متن خوانده نمی‌شود. راهنمای Prusa می‌گوید این خروجی برای چاپگرهای جدیدتر خودش پیش‌فرض است. فایل را با `File` و گزینهٔ `Convert` به متن برگردان، یا در زبانهٔ `Printers` گزینهٔ `Supports binary G-code` را در یک کپی از پروفایل خاموش کن. پروفایل اصلی را عوض نکن.

✅ **چک کن:** باید هزاران خط کوتاه ببینی که بیشترشان با `G1` شروع می‌شوند.

هر خط از یک حرف و عدد و بعد چند پارامتر ساخته شده است:

</div>

```text
G1 X30 Y10 E0.665 F1200 ; everything after the semicolon is a comment
```

<div dir="rtl">

`G1` خود فرمان است. `X30` و بقیه پارامترند. هر چیزی بعد از `;` یادداشت است و چاپگر آن را نادیده می‌گیرد. اسلایسرها با همین یادداشت‌ها در فایل نشانه می‌گذارند، مثلاً برای شروع هر لایه.

هر فایل سه بخش دارد:

</div>

| Part | What is in it | Who wrote it |
|---|---|---|
| Start | heating, homing, a first line | the printer profile |
| Layers | thousands of moves | the slicer |
| End | heaters off, move away | the printer profile |

<div dir="rtl">

بخش میانی همان چیزی است که این همه ترم با تنظیم‌هایت شکل داده‌ای. `layer height` در این‌جا عدد Z است، و `flow` عدد E. دو بخش دیگر را فصل بعد درس می‌دهد.

## ۲. حرکت: `G0` و `G1`

در Marlin و Klipper این دو فرمان یک حرکت خطی می‌سازند. مستندات Klipper هر دو را یک فرمان معرفی می‌کند، و مستندات Marlin می‌گوید روی چاپگرهای دکارتی و دلتا `G0` همان `G1` است. اسلایسرها هم یکسان نیستند. Cura برای `travel` فرمان `G0` می‌نویسد. PrusaSlicer، OrcaSlicer و Bambu Studio برای `travel` هم `G1` می‌نویسند، فقط بدون `E`. پس آزمون درست این است: آیا عدد `E` در این خط جلو می‌رود؟

اگر در فایل خودت `G2` یا `G3` دیدی، این‌ها حرکت کمانی‌اند. OrcaSlicer و Bambu Studio می‌توانند آن‌ها را برای بالا رفتن مارپیچ نازل یا برای کشیدن کمان بنویسند. این فصل آن‌ها را با دست دنبال نمی‌کند.

</div>

| Parameter | Meaning | Note |
|---|---|---|
| `X` `Y` `Z` | target position | absolute after `G90`, an offset after `G91` |
| `E` | filament position | see section 3 |
| `F` | speed, in mm per **minute** | stays in force until changed |

<div dir="rtl">

دو نکته این جدول را مهم می‌کند. `F` دقیقه‌ای است، نه ثانیه‌ای، پس باید بر ۶۰ تقسیم کنی تا به عددهای اسلایسر برسی. و وقتی یک بار `F` گفته شد، خط‌های بعدی هم همان را به کار می‌برند.

</div>

```text
F3000 / 60 = 50 mm/s
F1200 / 60 = 20 mm/s
```

<div dir="rtl">

`G90` می‌گوید عددها نقطهٔ مقصدند. `G91` می‌گوید عددها فاصله از جای فعلی‌اند. در حالت `G90` خط `G1 X30` یعنی برو به ۳۰. در حالت `G91` همان خط یعنی ۳۰ میلی‌متر دیگر برو.

قبل از ادامه، جواب بده: نازل روی `X10` است و چاپگر در حالت `G90` این دو خط را می‌خواند: `G1 X30` و بعد `G1 X30`. نازل چقدر حرکت می‌کند؟ اگر حالت `G91` بود چه؟

---

**جواب:** در `G90` فقط ۲۰ میلی‌متر، و خط دوم حرکتی نمی‌سازد، چون نازل همان‌جاست. در `G91` شصت میلی‌متر می‌رود و به ۷۰ می‌رسد. همین فرق است که G-code اشتباه را خطرناک می‌کند: یک حرف، نتیجهٔ دیگری می‌دهد.

## ۳. عدد `E`، و کاری که `G92` می‌کند

`E` جای فیلامنت است. چرخ‌دندهٔ `extruder` را هم مثل یک محور می‌بینی. دو حالت داریم:

- **مطلق:** عدد `E` کل راهی است که تا این‌جا رفته، پس مدام بزرگ می‌شود. فرمانش `M82` است.
- **نسبی:** هر خط فقط سهم خودش را می‌گوید. فرمانش `M83` است.

مستندات Marlin می‌گوید `G90` و `G91` این انتخاب را هم عوض می‌کنند و اثر `M82` یا `M83` را پاک می‌کنند، پس ترتیب خط‌ها مهم است. در مستندات Klipper هم `M83` نسبی را اجبار می‌کند و `M82` فقط آن اجبار را برمی‌دارد. پس هر وقت به `E` رسیدی، اول بپرس حالت فایل چیست.

اسلایسرت خودش این را انتخاب می‌کند و تنظیمش این‌جاست:

</div>

| Slicer | Setting path |
|---|---|
| Cura | `Print settings › Special Modes › Relative Extrusion` |
| PrusaSlicer | `Printers › General › Advanced › Use relative E distances` |
| OrcaSlicer | `Printer › Basic information › Advanced › Use relative E distances` |
| Bambu Studio | `Printer › Basic information › Advanced › Use relative E distances` |

<div dir="rtl">

![محل حالت نسبی `E` در Cura](/lesson-assets/t7-s01-reading-gcode/screens/cura-relative-e.png)

![محل حالت نسبی `E` در PrusaSlicer](/lesson-assets/t7-s01-reading-gcode/screens/prusa-relative-e.png)

![محل حالت نسبی `E` در OrcaSlicer](/lesson-assets/t7-s01-reading-gcode/screens/orca-relative-e.png)

![محل حالت نسبی `E` در Bambu Studio](/lesson-assets/t7-s01-reading-gcode/screens/bambu-relative-e.png)

> 📌 **یادداشت:** این تنظیم مال چاپگر است و نباید بی‌دلیل عوضش کنی. متن راهنمای داخل اسلایسرها یکسان نیست. PrusaSlicer می‌گوید بیشتر firmwareها مقدار مطلق به کار می‌برند، و OrcaSlicer برای بیشتر چاپگرها نسبی را توصیه می‌کند. Cura هم می‌گوید هر کدی که در پروفایل نوشته شود با حالت مطلق شروع می‌شود. در Bambu Studio این خط برای چاپگرهای Bambu غیرفعال است.

حالا `G92`. این فرمان چیزی را تکان نمی‌دهد. فقط به چاپگر می‌گوید «از این لحظه جای فعلی را این عدد حساب کن». خط `G92 E0` یعنی شمارندهٔ فیلامنت را صفر کن. اسلایسرها این را زیاد می‌نویسند تا عدد `E` بیش از حد بزرگ نشود.

مقدار `E` از همان حسابی می‌آید که در ترم ۲ دیدی. برای خط `0.4 × 0.2` و فیلامنت با مقطع `2.405 mm²`:

</div>

```text
E per mm of line = 0.08 / 2.405 = 0.03326      (calculated)
E for a 20 mm line = 20 × 0.03326 = 0.665      (calculated)
```

<div dir="rtl">

## ۴. فرمان‌های دما و فن

سه فرمان دیگر هم همه‌جای فایل هستند. این‌ها حرکت نمی‌سازند.

</div>

| Command | Meaning | Waits? |
|---|---|---|
| `M104 S200` | nozzle target 200 °C | no, the next line runs at once |
| `M140 S60` | bed target 60 °C | no |
| `M106 S255` | part fan full | `S` runs from 0 to 255 |

<div dir="rtl">

`S` در `M104` و `M140` عدد هدف است. این دو فرمان فقط هدف را عوض می‌کنند و خط بعدی را فوراً می‌فرستند. پس اگر بعد از `M104` فوری چاپ شروع شود، نازل هنوز به دما نرسیده است. فرمانی که منتظر می‌ماند موضوع فصل بعد است.

عدد `S` در `M106` درصد نیست. `S255` همان تمام‌سرعت است، پس `S128` حدود نیمی از آن است (حساب‌شده: `128 / 255 = 0.50`).

> 🤖 **با AI:** ده خط از فایل خودت را به دستیار AI بده و بگو نوع firmware چاپگرت چیست. بپرس «هر خط چه می‌کند؟». بعد جوابش را با جدول‌های این فصل بسنج. اگر فرمانی را نمی‌شناسی، معنی آن را از مستندات firmware خودت بخوان. جواب را با چاپ خودت چک کن.

## ۵. ده خط را با دست دنبال کن

این نمونه فقط برای خواندن است. قبل از شروع حدس بزن: روی کاغذ چه شکلی کشیده می‌شود، و کل فیلامنت مصرف‌شده چند میلی‌متر است؟

</div>

```text
G90
M82
G92 E0
G0 Z0.2 F600
G0 X10 Y10 F3000
G1 X30 Y10 E0.665 F1200
G1 X30 Y30 E1.33
G1 X10 Y30 E1.995
G1 X10 Y10 E2.66
G92 E0
```

<div dir="rtl">

1. روی کاغذ شطرنجی محورهای X و Y را بکش.
2. هر خط را بخوان و ردیفش را در جدول پر کن.
3. هر خطی را که `E` آن زیاد می‌شود پررنگ بکش و بقیه را نقطه‌چین.

</div>

| Line | X | Y | Z | E | mm/s | Plastic? |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | | | | | | |
| 2 | | | | | | |
| 3 | | | | | | |
| 4 | | | | | | |
| 5 | | | | | | |
| 6 | | | | | | |
| 7 | | | | | | |
| 8 | | | | | | |
| 9 | | | | | | |
| 10 | | | | | | |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** باید یک مربع بسته داشته باشی که از یک نقطه شروع می‌شود و به همان نقطه برمی‌گردد.

---

**جواب:** مربعی با ضلع ۲۰ میلی‌متر. خط ۵ یک `travel` است و چهار خط بعد مربع را می‌سازند. کل فیلامنت `2.66 mm` است و سرعت چاپ ۲۰ میلی‌متر بر ثانیه، پس چهار ضلع در ۴ ثانیه تمام می‌شوند (حساب‌شده: `80 / 20 = 4`). خطای رایج این است که سرعت را برای خط‌های ۷ تا ۹ خالی بگذاری. `F` همان عدد خط ۶ می‌ماند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** اگر عدد `E` برای هر ضلع برایت `0.665` نشد، حواست به حالت `M82` باشد. عددها کل راه‌اند، پس باید عدد هر خط را از خط قبلی کم کنی.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| G-code | جی‌کد | زبان فرمان‌هایی که چاپگر خط به خط اجرا می‌کند |
| absolute | اَبسولوت | عدد، خود مقصد است |
| relative | رلتیو | عدد، فاصله از جای فعلی است |
| feedrate | فیدریت | سرعت حرکت، همان عدد `F` |
| comment | کامنت | یادداشتی بعد از `;` که اجرا نمی‌شود |
| arc move | آرک موو | حرکت کمانی با `G2` یا `G3` |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: `M104` و `G92` چه چیزی را عوض می‌کنند و چه چیزی را عوض نمی‌کنند؟

**تمرین اجباری:** فایل G-code مدل مکعب خودت را باز کن. خط‌هایی را پیدا کن که `layer height` و دمای چاپ در آن‌ها دیده می‌شوند، و بگو فایل با `M82` کار می‌کند یا `M83`. بعد تعداد خط‌های فایل را از ویرایشگر بخوان و یادداشت کن.

**تمرین حسابی:** یک خط چاپی ۵۰ میلی‌متری با عرض `0.4 mm` و ارتفاع `0.2 mm` در حالت `M83` چه عدد `E` دارد؟ با `F1800` چند ثانیه طول می‌کشد؟

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** مربع بخش ۵ را برای حالت `M83` بازنویسی کن. کدام خط‌ها عوض می‌شوند، و آیا خط آخر هنوز لازم است؟ نوشته‌ات را اجرا نکن.

## جوابِ تمرین‌ها

**یادآوری:** `M104` فقط دمای هدف نازل را عوض می‌کند و منتظر نمی‌ماند. `G92` فقط عدد جای فعلی را عوض می‌کند و چیزی را تکان نمی‌دهد.

**تمرین اجباری:** جواب به فایل خودت بسته است. دنبال این بگرد: عدد Z در شروع لایه‌ها با `layer height` تو بخواند، و نزدیک ابتدای فایل یکی از دو فرمان `M82` یا `M83` پیدا شود. اگر فایل با `G90` یا `G91` شروع شد، بخش ۳ را دوباره بخوان.

**تمرین حسابی:** `50 × 0.03326 = 1.663`، پس `E1.663` (حساب‌شده). `F1800` یعنی ۳۰ میلی‌متر بر ثانیه، پس حدود `1.67 s` طول می‌کشد.

**تمرین ستاره‌دار:** خط ۲ می‌شود `M83`. هر چهار ضلع عدد `E0.665` می‌گیرند. خط ۳ و خط ۱۰ دیگر لازم نیستند، چون حالت نسبی عدد انباشته ندارد، هرچند بودنشان هم آسیبی نمی‌زند.

## در فصل بعد

در این فصل نمونه‌ها را فقط خواندی. فصل بعد برای اولین بار کدی را تغییر می‌دهی که چاپگر اجرا می‌کند: کد شروع و کد پایان. می‌بینی چرا نازل باید پیش از هر حرکتی جایش را بداند، و راهی را که فصل ۰۵ ترم ۳ برای `pressure advance` نیمه‌کاره گذاشت کامل می‌کنی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/laye/lessons/t7/s01-reading-gcode (یادستان, Yaadestan)
