# فصل ۰۱ — زبان مواد

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — زبان مواد

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا این‌جا با یک ماده کار کردی و چاپگرت را با آن شناختی. از این فصل به بعد مواد دیگر را می‌سنجی، و هر ماده با یک برگهٔ فنی به دستت می‌رسد. آخر این فصل همان برگه را می‌خوانی و می‌دانی کدام عدد به کارت می‌آید و کدام عدد را نباید با برگهٔ دیگری مقایسه کنی.

![چهار نوار آزمون پلاستیکی: یکی زیر کشش، یکی زیر ضربه، یکی نرم‌شده با گرما و یکی کوتاه‌شده پس از سردشدن](/lesson-assets/t5-s01-material-properties/prompt/01-image-data-sheet-bars.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- فرق دمای نرم‌شدن و دمای ذوب را بگویی
- فرق استحکام و چقرمگی را با یک مثال نشان بدهی
- بگویی جمع‌شدگی چرا قطعه را تاب می‌دهد
- برگهٔ فنی یک فیلامنت را بخوانی و خانه‌های خالی‌اش را تشخیص بدهی

## قبل از شروع

- **از فصل ۰۴ ترم ۱:** PLA و چگالی را می‌شناسی.
- **از فصل ۰۹ ترم ۳:** می‌دانی پلاستیک هنگام سردشدن جمع می‌شود.
- **از فصل ۰۴ ترم ۴:** می‌دانی همین جمع‌شدگی گوشه‌ها را بلند می‌کند.

> 🎯 **کار این فصل:** مداد، کاغذ، اسلایسرت، و اگر داری برگهٔ فنی حلقهٔ خودت. برگه را از سایت سازندهٔ همان حلقه بگیر. چاپگر لازم نیست.

## ۱. دمای نرم‌شدن

هر پلاستیک دو دمای مهم دارد. یکی دمایی است که نازل با آن پلاستیک را روان می‌کند. دیگری دمایی است که قطعهٔ تمام‌شده از آن به بعد سفتی‌اش را از دست می‌دهد. این دومی برای کار تو مهم‌تر است، چون قطعه در همان دما زندگی می‌کند.

برگهٔ فنی این حد را با چند نام می‌آورد. `glass transition` دمایی است که پلاستیک از حالت سخت به حالت نرم می‌رود. `HDT` دمایی است که نوار آزمون زیر یک بار مشخص خم می‌شود. `Vicat` دمایی است که سوزنی زیر بار مشخص به عمق معینی در نمونه فرو می‌رود. این سه عدد یک چیز نیستند و نباید آن‌ها را با هم مقایسه کنی. دو عدد `HDT` هم فقط وقتی مقایسه‌پذیرند که بار آزمون یکی باشد: معمولاً `0.45 MPa` یا `1.8 MPa`، و بار بیشتر عدد کمتری می‌دهد. هر سه یک چیز را نشان می‌دهند: قطعه از حدود چه دمایی دیگر به شکل خودش وفادار نمی‌ماند.

یک برگهٔ فنی PLA این عددها را می‌دهد: `glass transition` حدود ۶۰ درجه و ذوب میان ۱۴۵ تا ۱۶۰ درجه. راهنمای Prusa برای همان ماده نقطهٔ ذوب را حدود ۱۷۵ درجه می‌نویسد. پس دو منبع معتبر دربارهٔ یک ماده یک عدد نمی‌دهند. گونهٔ ماده و روش آزمون عدد را عوض می‌کند، و برای همین این کتاب از تو می‌خواهد برگهٔ حلقهٔ خودت را بخوانی.

قبل از ادامه، جواب بده: قطعه‌ای ۷۰ درجه گرم می‌شود و ماده‌اش در ۶۰ درجه نرم می‌شود و در ۱۵۰ درجه ذوب. این قطعه سالم می‌ماند؟

---

**جواب:** نه. قطعه آب نمی‌شود، ولی نرم می‌شود و زیر بار شکلش را از دست می‌دهد. حد کار قطعه دمای نرم‌شدن است، نه دمای ذوب.

دو اسلایسر این عدد را در پروفایل فیلامنت نگه می‌دارند. راهنمای داخل برنامه می‌گوید اگر دمای صفحه به این عدد برسد، بهتر است در چاپگر باز شود تا نازل نگیرد.

</div>

| Slicer | Setting path |
|---|---|
| Cura | no equivalent in this version |
| PrusaSlicer | no equivalent in this version |
| OrcaSlicer | `Filament › Filament › Basic information › Softening temperature` |
| Bambu Studio | `Filament › Filament › Basic information › Softening temperature` |

<div dir="rtl">

![محل دمای نرم‌شدن در پروفایل فیلامنت در OrcaSlicer](/lesson-assets/t5-s01-material-properties/screens/orca-softening-temp.png)

![محل دمای نرم‌شدن در پروفایل فیلامنت در Bambu Studio](/lesson-assets/t5-s01-material-properties/screens/bambu-softening-temp.png)

> 📌 **یادداشت:** Cura و PrusaSlicer در نسخه‌های وارسی‌شده چنین میدانی ندارند. این عدد را در آن‌ها از برگهٔ فنی بخوان.

## ۲. استحکام و چقرمگی

استحکام می‌گوید ماده پیش از تسلیم‌شدن چه کششی را تحمل می‌کند. واحدش `MPa` است. چقرمگی می‌گوید ماده چقدر انرژی ضربه را می‌گیرد و نمی‌شکند.

این دو با هم فرق دارند. چوب خشک نازک محکم است، ولی با یک ضربه می‌شکند. نوار لاستیکی ضعیف است، ولی با ضربه نمی‌شکند. این تشبیه یک مرز دارد: هر دو نمونه ماده‌های چاپی نیستند، و فقط فرق دو مفهوم را نشان می‌دهند.

در برگهٔ فنی سه ردیف را نگاه کن.

</div>

| Data sheet row | Means | Unit |
|---|---|---|
| Tensile stress at yield | strength: where it starts to give way | `MPa` |
| Elongation at break | how far it stretches before it breaks | `%` |
| Impact strength (Izod or Charpy) | toughness against a sudden hit | `kJ/m²` |

<div dir="rtl">

حالا دو ستون واقعی از برگه‌های دو سازنده را ببین. هر دو نمونهٔ چاپی‌اند و هر دو PLA.

</div>

| Row | PLA sheet A | PLA sheet B (a tougher blend) |
|---|---|---|
| Tensile strength | `49.5 MPa` at yield | `55 MPa` |
| Elongation at break | `5.2 %` | `8.6 %` |
| Impact strength | `5.1 kJ/m²` (Izod, notched) | `5.8 kJ/m²` (Charpy, notched) |
| Specimens | 90 % infill, XY plane | 100 % infill, XY plane |

<div dir="rtl">

قبل از ادامه، جواب بده: می‌توانی بگویی برگهٔ B از نظر ضربه ۰٫۷ واحد بهتر است؟

---

**جواب:** نه. این دو عدد از دو آزمون متفاوت آمده‌اند: یکی Izod و دیگری Charpy. درصد `infill` نمونه‌ها هم یکی نیست. دو عدد را فقط وقتی مقایسه کن که روش آزمون و شکل نمونه یکی باشد.

> ⚠️ **مواظب باش:** عدد برگهٔ فنی دربارهٔ نوار آزمون است، نه قطعهٔ تو. نمونهٔ برگه در جهت مشخص، با `infill` مشخص و روی چاپگر سازنده چاپ شده است. هر قطعه‌ای که شکستنش به کسی آسیب می‌زند با عدد برگه طراحی نمی‌شود.

## ۳. جمع‌شدگی

پلاستیک گرم جای بیشتری می‌گیرد. قطعه هنگام سردشدن کوچک می‌شود، و چون لایه‌های بالا روی لایه‌های پایین سرد می‌شوند، این کوچک‌شدن قطعه را می‌کشد. در فصل ۰۴ ترم ۴ این کشش را به نام `warping` دیده‌ای. فصل ۰۹ ترم ۳ هم جبران ابعادی آن را گفته است.

راهنمای OrcaSlicer مواد پرجمع‌شدگی مثل نایلون و پلی‌کربنات را نام می‌برد و می‌گوید تنظیم آن‌ها دقت بیشتری می‌خواهد و دمای محفظه در آن‌ها عامل بزرگی است. پس جمع‌شدگی از همان ویژگی‌هایی است که تعیین می‌کند ماده چه ابزاری می‌خواهد. در این ترم هر جا محفظه‌ای پیدا شد، دلیلش همین است.

بسیاری از برگه‌ها این ردیف را خالی می‌گذارند. برگهٔ PLA که بالا دیدی هم ردیف `Thermal shrinkage` را با خط تیره رها کرده است. خط تیره یعنی سازنده عددی نداده است، نه این‌که جمع‌شدگی صفر است.

</div>

| Slicer | Setting path |
|---|---|
| Cura | no equivalent in this version |
| PrusaSlicer | `Filaments › Advanced › Filament properties › Filament type` |
| OrcaSlicer | `Filament › Filament › Basic information › Type` |
| Bambu Studio | `Filament › Filament › Basic information › Type` |

<div dir="rtl">

![محل نوع ماده در پروفایل فیلامنت در PrusaSlicer](/lesson-assets/t5-s01-material-properties/screens/prusa-filament-type.png)

![محل نوع ماده در پروفایل فیلامنت در OrcaSlicer](/lesson-assets/t5-s01-material-properties/screens/orca-filament-type.png)

![محل نوع ماده در پروفایل فیلامنت در Bambu Studio](/lesson-assets/t5-s01-material-properties/screens/bambu-filament-type.png)

نوع ماده را در این میدان می‌بینی. اسلایسر از این نام برای کارهایی مثل هشدارهای دما استفاده می‌کند.

> 📌 **یادداشت:** Cura این میدان را روی پنل تنظیم‌ها ندارد. ماده را از فهرست مواد انتخاب می‌کنی.

✅ **چک کن:** پروفایل فیلامنت خودت را باز کن و نوع ماده را بخوان. باید با برچسب حلقه یکی باشد.

## ۴. برگهٔ فنی را بخوان

حالا برگهٔ حلقهٔ خودت را جلوی خودت بگذار و این ترتیب را برو. اگر برگه نداری، جدول‌های همین فصل را به‌کار ببر.

1. نام ماده و قطر را با برچسب حلقه مقایسه کن.
2. راهنمای دمای نازل و صفحه را پیدا کن. این عدد نقطهٔ شروع برج دماست.
3. دمای نرم‌شدن را بخوان و بگو قطعه‌ات در چه جایی زندگی می‌کند.
4. سه ردیف استحکام، کشیدگی و ضربه را بخوان و روش آزمون را کنارشان بنویس.
5. ببین نمونهٔ آزمون چگونه چاپ شده است.
6. خانه‌های خالی را علامت بزن.
7. بخش «مناسب نیست برای» را بخوان، اگر برگه چنین بخشی دارد.

</div>

| Question | My spool | Source line |
|---|---|---|
| Material and diameter | | |
| Nozzle and bed guideline | | |
| Softening limit, and which test | | |
| Strength, and test method | | |
| Impact, and test method | | |
| Empty rows | | |
| "Not suitable for" | | |

<div dir="rtl">

برگهٔ PLA این فصل در بخش آخر می‌گوید ماده برای تماس با غذا و برای قطعه‌ای که بالای ۵۰ درجه کار می‌کند مناسب نیست. این جمله از هر عدد جدول کاربردی‌تر است، و خیلی‌ها آن را نمی‌خوانند.

> ⚠️ **مواظب باش:** برگهٔ فنی با برگهٔ ایمنی فرق دارد. برگهٔ ایمنی همان `safety data sheet` است و خطرهای ماده را می‌گوید. راهنمای NIOSH هم توصیه می‌کند اثرهای سلامتی فیلامنت را از همان برگه بپرسی. پیش از چاپ هر مادهٔ تازه، آن را هم از سازنده بگیر و بخوان.

> 🤖 **با AI:** متن برگهٔ فنی حلقه‌ات را به دستیار AI بده و بپرس «روش آزمون هر عدد چیست و کدام عدد این برگه را نمی‌توانم با برگهٔ دیگری مقایسه کنم؟». هر پاسخ را با خود برگه تطبیق بده. هیچ عددی را که در برگه نیست نپذیر. جواب را با چاپ خودت چک کن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| glass transition | گلس ترنزیشن | دمایی که پلاستیک از سخت به نرم می‌رود |
| HDT | اچ‌دی‌تی | دمایی که نوار آزمون زیر بار مشخص خم می‌شود |
| Vicat | ویکات | دمایی که سوزن زیر بار مشخص در نمونه فرو می‌رود |
| tensile strength | تنسایل استرنث | کشش قابل‌تحمل، همان استحکام |
| impact strength | ایمپکت استرنث | تحمل ضربه، معیار چقرمگی |
| safety data sheet | سیفتی دیتا شیت | برگهٔ خطرها و نکات ایمنی ماده |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: چرا دمای ذوب حد کار قطعه نیست؟

**تمرین اجباری:** جدول بخش ۴ را برای یک فیلامنت پر کن. اگر برگه نداری، از سازندهٔ حلقه بخواه یا برگهٔ همان ماده را از سایت سازنده بگیر. هر ردیفی را که در برگه نیست خالی بگذار و عدد از خودت ننویس.

**تمرین حسابی:** قطعه‌ای که بار می‌کشد سطح مقطعی برابر `20 mm²` دارد. با عدد `49.5 MPa`، حد کششی این مقطع چند نیوتن است؟ یک `MPa` برابر یک نیوتن بر میلی‌متر مربع است.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** برگه‌ای استحکام یک ماده را برای نمونهٔ `injection molded` و برگهٔ دیگری برای نمونهٔ چاپی می‌دهد. چرا نباید از این مقایسه نتیجه بگیری که مادهٔ اولی محکم‌تر است؟

## جوابِ تمرین‌ها

**یادآوری:** چون قطعه خیلی پیش از ذوب نرم می‌شود و شکلش را زیر بار از دست می‌دهد.

**تمرین اجباری:** جواب درستی از پیش ندارد، چون به حلقهٔ خودت بسته است. دنبال این بگرد: کنار هر عدد روش آزمونش نوشته شده باشد، و خانهٔ خالی همان‌طور خالی مانده باشد. اگر دو خانه را از روی حدس پر کرده‌ای، پاکشان کن.

**تمرین حسابی:** `49.5 × 20 = 990 N` (حساب‌شده). این عدد حد نوار آزمون است، نه حد قطعه. قطعهٔ واقعی زودتر تسلیم می‌شود، مخصوصاً اگر بار میان لایه‌ها را بکشد.

**تمرین ستاره‌دار:** نمونهٔ `injection molded` قالب‌گیری شده است و لایه ندارد، ولی نمونهٔ چاپی لایه و هوا دارد. روش ساخت نمونه فرق دارد، پس فرق عدد را نمی‌توانی به ماده نسبت بدهی.

## در فصل بعد

با همین زبان به سراغ مادهٔ آشنایت می‌روی. یک گیره چاپ می‌کنی و با آب گرم می‌بینی عدد دمای نرم‌شدن روی قطعهٔ واقعی چه معنایی دارد.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/laye/lessons/t5/s01-material-properties (یادستان, Yaadestan)
