# فصل ۰۱ — LDR و مقسم

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — LDR و مقسم

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل نور را به ولتاژ تبدیل کرده‌ای: یک مقسم ولتاژ که یکی از مقاومت‌هایش با نور عوض می‌شود. مهم‌تر از آن، یاد گرفته‌ای مقاومت ثابت کنارش را طوری انتخاب کنی که سنسور در ناحیهٔ کارش کور نباشد.

![یک LDR بالای یک مقاومت ثابت در یک زنجیرهٔ عمودی، با نوری که به LDR می‌تابد و خطی که از میان دو قطعه بیرون می‌آید](/lesson-assets/t6-s01-ldr-divider/prompt/01-image-ldr-divider.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- توضیح بدهی چرا مقاومتی که عوض می‌شود خودش برای برد خواندنی نیست
- خروجی مقسم LDR را برای هر نور حساب کنی
- مقاومت ثابت مناسب یک بازهٔ نور را انتخاب کنی
- یک مقسم کور را از روی عددهایش تشخیص بدهی

## قبل از شروع

- **از ترم ۲، فصل ۵:** فرمول مقسم ولتاژ.
- **از ترم ۲، فصل ۶:** اثر `load` روی خروجی مقسم.
- **از ترم ۵، فصل ۷:** سطح منطقی یعنی ولتاژ معنا دارد، نه فقط روشن و خاموش.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مدار این فصل را باز کن](/lab/embed/jaryan/term-6-sensors-and-code/session-01-ldr-divider). دو اسلایدر داری: «مقاومت LDR» و «مقاومت ثابت»، هر دو بر حسب کیلواهم. `probe` لازم `V(out)` است. در این مدار تو جای نور را گرفته‌ای: اسلایدر مقاومت LDR را عوض می‌کنی، چون قطعه با نور همین کار را می‌کند.

## ۱. سنسور یعنی مقاومتی که به دنیا واکنش نشان می‌دهد

LDR قطعه‌ای است که مقاومتش با نور عوض می‌شود. جنسش نیمه‌هادی است، و در ترم ۴ دیدی نیمه‌هادی با انرژی رفتار دیگری پیدا می‌کند. نور حامل‌های بار آزاد می‌کند و مقاومت پایین می‌آید.

بسیاری از سنسورها همین‌اند: دما، فشار، نور. یک کمیت فیزیکی عوض می‌شود و مقاومت با آن تغییر می‌کند.

ولی ورودی یک برد، مقاومت نمی‌خواند؛ ولتاژ می‌خواند. پس باید مقاومت را به ولتاژ تبدیل کنی. ابزارش را از ترم ۲ داری: مقسم ولتاژ.

</div>

```text
3V3 -- RLDR -- out -- RF -- GND

V(out) = 3.3 × RF / (RLDR + RF)
```

<div dir="rtl">

در این آرایش نور بیشتر یعنی `RLDR` کمتر، و خروجی بالاتر.

## ۲. از نور تا ولتاژ

جدول زیر مقدارهای نمونه است، نه مشخصات یک قطعهٔ خاص. هر LDR عدد خودش را دارد.

قبل از ادامه، جواب بده: با `RF = 10 kΩ` در اتاق معمولی، که LDR هم حدود `10 kΩ` است، `V(out)` چقدر است؟

1. «اجرا ▶» را بزن و تیک `V(out)` را بگذار.
2. مقاومت ثابت را روی ۱۰ بگذار.
3. مقاومت LDR را روی هر ردیف جدول ببر.

</div>

| Light (sample) | RLDR | V(out) at RF = 10 kΩ |
|---|---|---|
| bright | 1 kΩ | 3.000 V |
| room | 10 kΩ | 1.650 V |
| dim | 50 kΩ | 0.550 V |
| dark | 200 kΩ | 0.157 V |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** عددها باید با جدول یکی باشند. از نور زیاد تا تاریکی، خروجی حدود ۲٫۸۴ ولت جابه‌جا می‌شود.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** عدد وقتی عوض می‌شود که اسلایدر را رها کنی. اگر `V(out)` را در فهرست نمی‌بینی، بخش «پروب‌ها» را باز کن.

به رابطهٔ مقاومت و ولتاژ نگاه کن. مقاومت ۲۰۰ برابر شده ولی خروجی خطی پایین نیامده است. فرمول مقسم خطی نیست؛ بیشتر تغییر ولتاژ جایی رخ می‌دهد که `RLDR` نزدیک `RF` است.

## ۳. یک خرابی عمدی: مقسم کور

حالا فرض کن کسی `RF` را ۱ کیلواهم گذاشته، چون «عدد کوچک‌تر جریان بیشتری می‌دهد». می‌خواهی فرق «کم‌نور» و «تاریک» را تشخیص بدهی.

قبل از ادامه، جواب بده: با `RF = 1 kΩ`، فرق `V(out)` میان `RLDR = 50 kΩ` و `RLDR = 200 kΩ` چقدر است؟

1. مقاومت ثابت را روی ۱ بگذار.
2. مقاومت LDR را روی ۵۰ و بعد ۲۰۰ بگذار.

✅ **چک کن:** باید حدود ۰٫۰۶۵ و ۰٫۰۱۶ ولت بخوانی. فرقشان حدود ۴۸ میلی‌ولت است.

مدار خراب نیست و هر عدد درست است، ولی سنسور در تاریکی کور شده است. همین دو حالت با `RF = 10 kΩ` حدود ۳۹۳ میلی‌ولت فاصله داشتند. نویز واقعی راحت چنین فاصله‌ای را می‌خورد.

## ۴. مقاومت ثابت را چطور انتخاب کنی

حالا `RF = 100 kΩ` را هم امتحان کن. جدول کامل این است:

</div>

| RF | V(out), 1 kΩ | V(out), 200 kΩ | Swing |
|---|---|---|---|
| 1 kΩ | 1.650 V | 0.016 V | 1.634 V |
| 10 kΩ | 3.000 V | 0.157 V | 2.843 V |
| 100 kΩ | 3.267 V | 1.100 V | 2.167 V |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** ردیف ۱۰۰ کیلواهم را با اسلایدر بسنج. باید ۳٫۲۶۷ و ۱٫۱۰۰ ولت بخوانی.

بهترین جابه‌جایی مال مقاومتی است که میان دو سر بازه می‌نشیند. یک قاعدهٔ عملی این است: `RF` را نزدیک میانگین هندسی دو سر بازه بگیر.

</div>

```text
RF ≈ √(Rmin × Rmax) = √(1 kΩ × 200 kΩ) ≈ 14 kΩ

Nearest E12 value: 15 kΩ
```

<div dir="rtl">

میانگین هندسی یعنی جذر حاصل‌ضرب. چون بازهٔ LDR چند برابری است، وسطش را هم باید با ضرب پیدا کرد، نه با جمع.

نزدیک‌ترین مقدار سری E12 ترم ۲ عدد ۱۵ کیلواهم است، با جابه‌جایی `2.864 V`. مقدار پررواج‌تر ۱۰ کیلواهم هم فقط کمی عقب می‌ماند، با `2.843 V`، و برای همین در ادامهٔ این ترم همان را به‌کار می‌بریم.

> 💡 **نکته:** اگر رفتار را برعکس می‌خواهی، یعنی ولتاژ با تاریکی بالا برود، جای LDR و `RF` را عوض کن. فرمول همان است.

> 🧭 **مرز شبیه‌ساز:** نور در این آزمایشگاه اسلایدر مقاومت است و `RLDR` را مستقیم تعیین می‌کند. LDR واقعی کند واکنش نشان می‌دهد و با دما هم عوض می‌شود. فصل ۳ نسخه‌ای با اسلایدر نور می‌بینی که منحنی‌اش لگاریتمی است.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| LDR | اِل‌دی‌آر | مقاومت نوری |
| sensor | سِنسور | قطعه‌ای که کمیت فیزیکی را به کمیت الکتریکی تبدیل می‌کند |
| geometric mean | جئومتریک مین | میانگین هندسی |
| swing | سوئینگ | فاصلهٔ بالاترین و پایین‌ترین خروجی |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: چرا یک LDR را مستقیم به پایهٔ برد وصل نمی‌کنیم؟

**تمرین اجباری:** یک سنسور میان `5 kΩ` و `80 kΩ` تغییر می‌کند. `RF` پیشنهادی را حساب کن و `V(out)` را برای دو سر بازه با همان `RF` بگو.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** در `RF = 10 kΩ` یک `load` برابر `10 kΩ` به خروجی وصل می‌شود. با `RLDR = 10 kΩ` خروجی چقدر می‌شود؟ چرا این مقدار از ۱٫۶۵ ولت کمتر است؟

**جواب تمرین‌ها:** `√(5 × 80) = 20 kΩ` و خروجی‌ها `2.64 V` و `0.66 V`. برای تمرین ستاره‌دار، `RF` و `load` موازی می‌شوند و `5 kΩ` می‌دهند، پس خروجی `1.1 V` است. `load` مقاومت پایین مقسم را کم کرده است.

## در فصل بعد

تا این‌جا برنامهٔ آزمایشگاه را نادیده گرفتی. فصل بعد برای اولین بار خودت برنامه می‌نویسی و با یک پایهٔ برد، ولتاژ می‌سازی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/jaryan/lessons/t6/s01-ldr-divider (یادستان, Yaadestan)
