# فصل ۰۱ — جریان کوچک، جریان بزرگ

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — جریان کوچک، جریان بزرگ

## در این فصل چه می‌سازی

دیود جریان را فقط اجازه می‌داد یا می‌بست. آخر این فصل قطعه‌ای را اندازه گرفته‌ای که با جریانی بسیار کوچک، جریانی صد برابر بزرگ‌تر را کنترل می‌کند. این ایده پایهٔ تقریباً همهٔ الکترونیک امروز است.

![ترانزیستوری با سه پایه که پیکانی نازک وارد پایهٔ میانی و پیکانی ضخیم از میان دو پایهٔ دیگر می‌گذرد](/lesson-assets/t5-s01-small-controls-big/prompt/01-image-npn-control.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- سه پایهٔ NPN را با نام `collector`، `base` و `emitter` مشخص کنی
- جریان `base` و `collector` را جدا اندازه بگیری
- `Ic = β × Ib` را به‌کار ببری
- بگویی چرا `V(b)` حدود ۰٫۷ ولت می‌ماند

## قبل از شروع

- **از ترم ۴، فصل ۲:** افت حدود `0.7 V` پیوند pn.
- **از ترم ۲، فصل ۴:** KCL: مجموع جریان‌های ورودی به گره با خروجی برابر است.
- **از ترم ۱، فصل ۵:** قانون اهم.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مدار این فصل را باز کن](/lab/embed/jaryan/term-5-transistor-control/session-01-small-controls-big). یک اسلایدر داری: «ولتاژ منبع» که هر گامش ۰٫۱ ولت است. `probe` های لازم `V(GPIO14)`، `V(b)`، `V(c)`، `I(RB)` و `I(R1)` هستند.

## ۱. سه پایه، دو مسیر

NPN سه لایه نیمه‌هادی دارد: n، سپس p و دوباره n. به سه پایه‌اش این نام‌ها را می‌دهند: `collector`، `base` و `emitter`. دو مسیر جریان در آن هست:

</div>

```text
small path:  source → RB (100 kΩ) → base → emitter → GND
big path:    3V3 → R1 (1 kΩ) → collector → emitter → GND
```

<div dir="rtl">

پس `I(RB)` همان جریان `base` است که با `Ib` نشان می‌دهیم، و `I(R1)` جریان `collector` است، یعنی `Ic`. مسیر کوچک، مسیر بزرگ را باز می‌کند.

1. «اجرا ▶» را بزن.
2. ولتاژ منبع را روی ۲۰ بگذار.
3. `I(RB)` و `I(R1)` را بخوان.

✅ **چک کن:** `I(RB)` حدود ۰٫۰۱۳ میلی‌آمپر و `I(R1)` حدود ۱٫۲۸ میلی‌آمپر است.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** جریان `base` خیلی کوچک است، ولی نمایشگر جریان‌های زیر ۱ میلی‌آمپر را با سه رقم اعشار نشان می‌دهد و این‌جا باید `0.013 mA` ببینی. اگر `0.000 mA` دیدی، ولتاژ منبع هنوز روی عدد کوچکی است.

## ۲. نسبت ثابت

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ولتاژ منبع را بالا ببری، `I(R1)` چند برابر `I(RB)` می‌ماند؟

</div>

| Slider V | V(b) | I(RB) | I(R1) | V(c) |
|---|---|---|---|---|
| 5 | 0.500 V | 0.000 mA | 0.000 mA | 3.300 V |
| 7 | 0.641 V | 0.001 mA | 0.059 mA | 3.241 V |
| 10 | 0.684 V | 0.003 mA | 0.316 mA | 2.984 V |
| 15 | 0.708 V | 0.008 mA | 0.792 mA | 2.508 V |
| 20 | 0.721 V | 0.013 mA | 1.279 mA | 2.021 V |
| 25 | 0.729 V | 0.018 mA | 1.771 mA | 1.529 V |
| 30 | 0.735 V | 0.023 mA | 2.265 mA | 1.035 V |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** در ردیف‌های ۱۰ به بعد، `I(R1)` حدود صد برابر `I(RB)` است.

جدول جریان را با سه رقم اعشار آورده است، ولی نمایشگر جریان‌های بالای ۱ میلی‌آمپر را با دو رقم نشان می‌دهد. برای همین ۱٫۲۷۹ را آن‌جا `1.28 mA` می‌بینی.

برای دقت بیشتر، `Ib` را با قانون اهم حساب کن. در ردیف ۲۰: `(2.000 − 0.721) / 100 kΩ = 12.79 µA`. صد برابر این عدد دقیقاً ۱٫۲۷۹ میلی‌آمپر است. به این نسبت ثابت بهرهٔ جریان می‌گویند و با `β` (بتا) نشان می‌دهند:

</div>

```text
Ic = β × Ib          β = 100 in this simulator
```

<div dir="rtl">

جالب است که `I(R1)` به ولتاژ `3V3` یا `R1` مستقیم وابسته نیست. تا وقتی ترانزیستور جا داشته باشد، `collector` همان‌قدر جریان می‌کشد که `base` دستور می‌دهد. این را فصل بعد با دقت بررسی می‌کنی.

> 🧭 **مرز شبیه‌ساز:** در این شبیه‌ساز `β` دقیقاً ۱۰۰ است و هیچ‌وقت عوض نمی‌شود. در قطعهٔ واقعی `β` از نمونه‌ای به نمونهٔ دیگر زیاد فرق می‌کند و به جریان و دما هم وابسته است. بازهٔ آن را `datasheet` می‌گوید. پس طراحی خوب نباید به عدد دقیق `β` تکیه کند.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر `Ib = 20 µA` و `β = 100` باشد، `Ic` چقدر است؟

---

**جواب:** `2 mA`.

## ۳. درون `base`

به ستون `V(b)` نگاه کن. منبع از ۰٫۷ تا ۳ ولت رفت و `V(b)` فقط از ۰٫۶۴ تا ۰٫۷۴ ولت جابه‌جا شد. این رفتار برایت آشناست: میان `base` و `emitter` یک پیوند pn است و همان منحنی نمایی ترم ۴ را دارد.

پس ولتاژ اضافه روی `RB` می‌افتد. این مقاومت برای `base` همان کاری را می‌کند که مقاومت سری برای دیود می‌کرد: جریان را محدود می‌کند. بنابراین:

</div>

```text
Ib ≈ (Vin − 0.7) / RB
```

<div dir="rtl">

قوس نمایی ترم ۴ این‌جا هم هست و جریان `base` تا حدود نیم ولت تقریباً صفر است.

جریان هر دو مسیر از `emitter` بیرون می‌رود. KCL می‌گوید:

</div>

```text
Ie = Ic + Ib
```

<div dir="rtl">

چون `Ib` صد برابر کوچک‌تر است، در حساب سرانگشتی `Ie` و `Ic` را برابر می‌گیریم.

تشبیه آب: جریان کوچک `base` مثل دستی است که شیر بزرگی را باز می‌کند. دست انرژی آب را نمی‌دهد و آب از منبع خودش می‌آید. مرز تشبیه: این‌جا «دست» هم جریانی واقعی است که در مدار می‌چرخد و به جریان `emitter` اضافه می‌شود.

## ۴. خرابی عمدی: `base` بی‌جریان

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ورودی را روی ۵ بگذاری، یعنی ۰٫۵ ولت، `I(R1)` چقدر است؟

1. ولتاژ منبع را روی ۵ بگذار.
2. `I(R1)` و `V(c)` را بخوان.
3. آن را روی ۰ بگذار و دوباره بخوان.

✅ **چک کن:** در هر دو حالت `I(R1)` صفر و `V(c)` برابر ۳٫۳ ولت است.

ورودی ۰٫۵ ولت هیچ‌چیز خراب نکرده است. فقط پیوند `base` هنوز باز نشده است، پس مسیر بزرگ هم بسته می‌ماند. جریان `R1` صفر است و روی آن ولتاژی نمی‌افتد، پس `V(c)` همان ریل است.

## ۵. انرژی از کجا می‌آید؟

`Ic` را که نگاه می‌کنی، ممکن است فکر کنی ترانزیستور انرژی می‌سازد. نه. توان اضافی از ریل `3V3` می‌آید. ترانزیستور فقط تعیین می‌کند چقدر از آن جریان بگذرد.

به همین دلیل می‌گویند ترانزیستور «کنترل» می‌کند. قطعه‌ای که هیچ منبع تغذیه‌ای ندارد، هرگز توانی بیشتر از ورودی نمی‌دهد.

> ⚠️ **مواظب باش:** روی ترانزیستور واقعی، `base` را هرگز بدون مقاومت مستقیم به منبع نبند. فصل ۴ می‌بینی چرا.

> 🤖 **با AI:** از دستیار AI ات بخواه فرق `β` در `datasheet` و `β` در این شبیه‌ساز را بگوید. بعد یک مقدار `Ib` بده و بخواه `Ic` را بگوید و جوابش را با جدول این فصل چک کن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| NPN transistor | اِن‌پی‌اِن تِرَنزیستور | ترانزیستور با سه لایهٔ n، p و n |
| collector | کالِکتِر | پایه‌ای که جریان بزرگ وارد آن می‌شود |
| base | بِیس | پایهٔ کنترل |
| emitter | ایمیتِر | پایه‌ای که جریان از آن بیرون می‌رود |
| current gain | کارِنت گِین | بهرهٔ جریان، `β` |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: چرا `V(b)` با بالارفتن ورودی تقریباً ثابت می‌ماند؟

**تمرین اجباری:** با `RB = 100 kΩ` و ورودی `2.5 V`، `Ib` و `Ic` را با فرض `V(b) = 0.7 V` تخمین بزن. جواب را با ردیف ۲۵ جدول مقایسه کن.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** با `Ic` ردیف ۳۰، توان ریل `3V3` را حساب کن. بعد توان ورودی را با `Ib` و `3 V` حساب کن. نسبت این دو چقدر است؟ این اختلاف از کجا آمده؟

**جواب تمرین‌ها:** دیود `base`–`emitter` منحنی نمایی دارد. `Ib = 18 µA` و `Ic = 1.8 mA`؛ جدول `1.771 mA` می‌دهد. `P = 3.3 × 2.265 ≈ 7.5 mW` و `P = 3 × 0.0227 ≈ 0.068 mW`، نسبت حدود ۱۱۰ برابر. این اختلاف از ریل می‌آید، نه از ترانزیستور.

## در فصل بعد

در جدول این فصل به ردیف ۳۰ بسنده کردیم. فصل بعد جریان `base` را بیشتر می‌کنی و می‌بینی رابطهٔ `Ic = β × Ib` جایی تمام می‌شود، و این نقطه همان کلیدشدن ترانزیستور است.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/jaryan/lessons/t5/s01-small-controls-big (یادستان, Yaadestan)
