# فصل ۰۱ — دیود: دریچهٔ یک‌طرفه

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — دیود: دریچهٔ یک‌طرفه

## در این فصل چه می‌سازی

تا حالا هر قطعه‌ای دیده‌ای به هر دو جهت جریان می‌داد. مقاومت برایش فرق ندارد از کدام طرف به آن وصل شوی. آخر این فصل قطعه‌ای را اندازه گرفته‌ای که این قاعده را می‌شکند: یک جهت جریان می‌دهد، جهت دیگر تقریباً هیچ.

![برش یک دیود با دو ناحیهٔ کنار هم و یک مرز باریک میان آن‌ها، و جریانی که فقط از یک سمت عبور می‌کند](/lesson-assets/t4-s01-one-way-valve/prompt/01-image-pn-junction.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بگویی نیمه‌هادی چیست و چرا پیوند pn جهت دارد
- دو سر دیود را با نام anode و cathode مشخص کنی
- بایاس مستقیم و معکوس را از روی ولتاژ دو سر تشخیص بدهی
- رفتار مقاومت و دیود را در دو جهت با عدد مقایسه کنی

## قبل از شروع

- **از ترم ۱، فصل ۶:** LED پایه‌های anode و cathode دارد و قطبیتش مهم است.
- **از ترم ۱، فصل ۳:** ولتاژ همیشه اختلاف میان دو نقطه است.
- **از ترم ۲، فصل ۳:** جمع ولتاژها در یک حلقه برابر ولتاژ منبع است.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مدار این فصل را باز کن](/lab/embed/jaryan/term-4-diodes-oneway/session-01-one-way-valve). دو اسلایدر داری: «سر A» و «سر B». هرکدام یک سر مدار را به `3V3` یا `GND` می‌بندد. `probe` های لازم `V(a)`، `V(b)`، `V(m)`، `I(D1)` و `I(R2)` هستند.

## ۱. مدار دو شاخه دارد

میان دو نقطهٔ `a` و `b` دو شاخه کنار هم نشسته‌اند:

</div>

```text
a ──── R2 (1 kΩ) ──────────── b
a ──── D1 ──(m)── R1 (1 kΩ) ── b
```

<div dir="rtl">

شاخهٔ بالا فقط یک مقاومت دارد و شاخهٔ پایین یک دیود با مقاومتی سری. شاخهٔ بالا شاهد آزمایش است: هر چیزی را که دیود نشان بدهد کنار رفتار آشنای مقاومت می‌بینی.

1. «اجرا ▶» را بزن.
2. سر A را روی ۱ و سر B را روی ۰ بگذار.
3. `V(a)` و `V(b)` را بخوان.

✅ **چک کن:** `V(a)` برابر ۳٫۳ ولت و `V(b)` برابر ۰ ولت است.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** این اسلایدرها فقط ۰ یا ۱ می‌گیرند. عدد وقتی عوض می‌شود که اسلایدر را رها کنی.

## ۲. جهت اول

قبل از ادامه، جواب بده: `I(R2)` چقدر است؟ `I(D1)` بیشتر است یا کمتر؟

`I(R2)` را با قانون اهم حساب می‌کنی: `3.3 V / 1 kΩ = 3.3 mA`. شاخهٔ دیود کمی کمتر می‌دهد.

✅ **چک کن:** `I(R2)` برابر ۳٫۳۰ میلی‌آمپر و `I(D1)` حدود ۲٫۶۲ میلی‌آمپر است.

حالا `V(m)` را بخوان: حدود ۲٫۶۲ ولت. پس روی دیود `3.30 − 2.62 = 0.68 V` افتاده است. این افت کوچک را فصل بعد با دقت می‌سنجی. فعلاً این‌قدر کافی است که جریان رد می‌شود و دیود بهایی کوچک می‌گیرد.

## ۳. جهت دوم: خرابی عمدی

حالا مدار را برعکس می‌کنی. دو سر منبع جا عوض می‌کنند، همین.

قبل از ادامه، جواب بده: `I(R2)` و `I(D1)` چه می‌شوند؟

1. سر A را روی ۰ بگذار.
2. سر B را روی ۱ بگذار.
3. هر دو جریان را بخوان.

</div>

| A | B | I(R2) | I(D1) | V(m) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 0 | 3.30 mA | 2.62 mA | 2.62 V |
| 0 | 1 | −3.30 mA | 0.000 mA | 3.30 V |
| 1 | 1 | 0.000 mA | 0.000 mA | 3.30 V |
| 0 | 0 | 0.000 mA | 0.000 mA | 0.00 V |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** در جهت دوم `I(R2)` منفی شده و `I(D1)` صفر است.

علامت منفی یعنی جریان مقاومت همان اندازه را دارد ولی برعکس می‌رود. مقاومت جهت نمی‌شناسد. دیود می‌شناسد.

به `V(m)` نگاه کن: ۳٫۳ ولت. چون جریانی نیست، روی `R1` ولتاژی نمی‌افتد و کل ولتاژ منبع روی دیود می‌نشیند. این همان نشانی است که در ترم ۱ برای مدار باز یاد گرفتی: جریان صفر و ولتاژ کامل منبع روی قطعه‌ای که راه را بسته است.

ردیف‌های سوم و چهارم هم چیزی می‌گویند. وقتی هر دو سر هم‌ولتاژند، جریانی نیست، چه هر دو ۳٫۳ ولت باشند چه هر دو صفر. آن‌چه جریان می‌سازد اختلاف است.

## ۴. درون دیود

سیلیسیم خالص رسانای بدی است، ولی عایق هم نیست. به چنین ماده‌ای **نیمه‌هادی** می‌گویند. با افزودن مقدار بسیار کمی ناخالصی، رسانایی‌اش را می‌شود تنظیم کرد. یک نوع ناخالصی بار منفی متحرک اضافه می‌کند و اسمش ناحیهٔ n است. نوع دیگر کمبود الکترون می‌سازد، طوری که انگار بار مثبت متحرک دارد، و اسمش ناحیهٔ p است.

دیود یعنی این دو ناحیه کنار هم. مرز میان آن‌ها **پیوند pn** است. نزدیک مرز، بارهای متحرک دو طرف همدیگر را خنثی می‌کنند و نوار باریکی بدون بار متحرک می‌ماند.

- اگر سر p را مثبت‌تر کنی، این نوار باریک می‌شود و جریان راه می‌افتد. به این حالت **بایاس مستقیم** می‌گویند.
- اگر سر n را مثبت‌تر کنی، نوار پهن‌تر می‌شود و راه بسته می‌ماند. به این حالت **بایاس معکوس** می‌گویند.

سر p همان anode است و سر n همان cathode. جریان قراردادی از anode به cathode می‌رود. روی بدنهٔ دیود واقعی نوار باریکی سمت cathode کشیده‌اند.

> 💡 **نکته:** بایاس را از روی علامت `V(anode) − V(cathode)` بخوان. مثبت یعنی مستقیم و منفی یعنی معکوس. عدد خود گره‌ها نسبت به `GND` مهم نیست.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر `V(anode) = 2 V` و `V(cathode) = 3 V` باشد، بایاس چیست؟

---

**جواب:** معکوس، با اینکه هر دو گره بالاتر از `GND` هستند.

> 🧭 **مرز شبیه‌ساز:** دریچهٔ آب تشبیه خوبی برای یک‌طرفه‌بودن است، ولی دریچه با فشار خیلی کم هم باز می‌شود و دیود نه. دیود واقعی در ولتاژ معکوس زیاد می‌شکند و جریان می‌دهد. مدل این شبیه‌ساز شکست معکوس ندارد، پس این اتفاق را این‌جا نمی‌بینی.

> ⚠️ **مواظب باش:** روی قطعهٔ واقعی، قطبیت را از نوار بدنه بخوان و بعد مدار را برق‌دار کن. برق شهر هرگز موضوع تمرین این دوره نیست.

## ۵. کجا به کار می‌آید؟

یک مثال ملموس: دستگاهی که باتری را ممکن است برعکس بگذارند. دیود سری با ورودی، جریان برعکس را می‌بندد و مدار سالم می‌ماند. فصل ۶ همین را اندازه می‌گیری. مثال دیگر تبدیل ولتاژی است که جهتش عوض می‌شود به ولتاژی یک‌جهته، که فصل ۴ و ۵ می‌آید.

> 🤖 **با AI:** از دستیار AI ات بخواه فرق بایاس مستقیم و معکوس را با یک تشبیه تازه توضیح بدهد. بعد بپرس این تشبیه کجا می‌شکند. جوابش را با جدول این فصل چک کن: تشبیهی که جریان صفر جهت معکوس را نسازد به درد نمی‌خورد.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| semiconductor | سمی‌کانداکتِر | نیمه‌هادی |
| pn junction | پی‌اِن جانکشِن | پیوند pn |
| forward bias | فوروارد بایِس | بایاس مستقیم |
| reverse bias | ریوِرس بایِس | بایاس معکوس |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: اگر جریان یک قطعه با برعکس‌کردن منبع فقط علامتش عوض شود، آن قطعه مقاومت است یا دیود؟

**تمرین اجباری:** بایاس هر حالت را بگو: `(V_anode, V_cathode)` برابر `(3 V, 2 V)`، `(0 V, 1 V)`، `(1.5 V, 1.5 V)`.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** در جدول بخش ۳، چرا در ردیف سوم `V(m)` برابر ۳٫۳ ولت است و در ردیف چهارم صفر، با اینکه جریان در هر دو صفر است؟

**جواب تمرین‌ها:** مقاومت. مستقیم، معکوس، بدون بایاس. در هر دو ردیف جریانی از `R1` نمی‌گذرد، پس روی آن ولتاژی نمی‌افتد و `V(m)` برابر `V(b)` می‌ماند؛ `V(b)` در ردیف سوم ۳٫۳ ولت و در ردیف چهارم صفر است.

## در فصل بعد

دیدی دیود حدود ۰٫۶۸ ولت می‌گیرد. ولی این عدد ثابت نیست. فصل بعد منبع را گام‌به‌گام بالا می‌بری و منحنی کامل جریان بر حسب ولتاژ را می‌کشی: منحنی‌ای که اصلاً خط راست نیست.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/jaryan/lessons/t4/s01-one-way-valve (یادستان, Yaadestan)
