# فصل ۰۱ — خازن: انبار کوچک بار

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — خازن: انبار کوچک بار

## در این فصل چه می‌سازی

تا حالا هر مدار فوراً به جواب می‌رسید. آخر این فصل قطعه‌ای می‌بینی که ولتاژش با زمان بالا می‌رود، بار را نگه می‌دارد و بعد از پرشدن جلوی جریان مستقیم را می‌گیرد. با دو خازن می‌بینی ظرفیت دقیقاً یعنی چه و `Q = C × V` را با عدد می‌سنجی.

![خازنی باز شده با دو صفحهٔ فلزی موازی و لایهٔ عایق میانشان که بار مثبت روی یک صفحه و بار منفی روی صفحهٔ دیگر جمع شده است](/lesson-assets/t3-s01-capacitor-bucket/prompt/01-image-capacitor-plates.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بگویی خازن از چه ساخته شده و چه چیزی را نگه می‌دارد
- با `Q = C × V` بار خازن را حساب کنی
- واحدهای فاراد و میکروفاراد را به‌کار ببری
- نشان بدهی خازن پر در DC مثل مدار باز است

## قبل از شروع

- **از ترم ۱، فصل ۲:** بار الکتریکی و جریان به‌عنوان حرکت بار.
- **از ترم ۱، فصل ۸:** مدار باز.
- **از ترم ۲، فصل ۴:** گره بار جمع نمی‌کند.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مدار این فصل را باز کن](/lab/embed/jaryan/term-3-time-and-storage/session-01-capacitor-bucket). منبع `V(GPIO14)` از راه دو مقاومت ۲۰ کیلواهمی به دو خازن وصل است: `C1` برابر ۱۰ و `C2` برابر ۲۰ میکروفاراد. اسلایدرها «ولتاژ منبع»، «زمان اندازه‌گیری» و «اتصال کوتاه روی C1» هستند. `probe` های لازم `V(c1)`، `V(c2)`، `I(R1)` و `I(R2)` هستند.

> 💡 **نکته:** از این ترم برنامهٔ آزمایشگاه همان مدتی که روی اسلایدر زمان گذاشته‌ای کار می‌کند و تمام می‌شود. بعد پیام «پایان برنامه» می‌آید و عددها ثابت می‌مانند. بعد از هر تغییر اسلایدر، دوباره «اجرا ▶» را بزن.

## ۱. خازن چیست

**خازن** دو صفحهٔ رسانا است با یک لایهٔ عایق میانشان. جریان از عایق نمی‌گذرد. وقتی منبع وصل می‌شود، بار مثبت روی یک صفحه جمع می‌شود و همان اندازه بار منفی روی صفحهٔ دیگر. مدار فکر می‌کند جریانی رد شده است، چون از یک طرف بار می‌آید و از طرف دیگر همان اندازه می‌رود، ولی هیچ باری از عایق عبور نکرده است.

گره نمی‌تواند بار جمع کند، ولی خازن می‌تواند. فرقش همین صفحه‌هاست.

تشبیه سطل: خازن را مثل سطلی ببین که با جریان پر می‌شود و ولتاژ ارتفاع آب است. این تشبیه کمک می‌کند ولی همان‌جا می‌شکند که سطل واقعی یک ورودی دارد. خازن دو پایه دارد و هر باری که از یک پایه وارد می‌شود، باری برابر از پایهٔ دیگر بیرون می‌رود.

## ۲. ظرفیت: `Q = C × V`

هرچه ولتاژ بیشتر باشد بار بیشتری روی صفحه‌ها جمع می‌شود، و این دو با هم متناسب‌اند:

</div>

```text
Q = C × V

Q in coulombs, C in farads, V in volts
1 µF = 0.000001 F
```

<div dir="rtl">

`C` را **ظرفیت** خازن می‌گویند و واحدش **فاراد** است. فاراد واحد خیلی بزرگی است، پس معمولاً با **میکروفاراد** یا `µF` سروکار داری.

قبل از ادامه، جواب بده: دو خازن را تا یک ولتاژ پر کرده‌ای. آن که ظرفیت دو برابر دارد ولتاژ بیشتری نشان می‌دهد یا بار بیشتری دارد؟

1. منبع را روی ۳۳ و زمان را روی ۳۰۰ بگذار، یعنی ۳ ثانیه.
2. «اجرا ▶» را بزن و تیک `V(c1)` و `V(c2)` را بگذار.
3. تا آخر برنامه صبر کن و عدد نهایی را بخوان.
4. منبع را روی ۲۰ و بعد ۱۰ بگذار و هر بار دوباره اجرا کن.

</div>

| Source | V(c1) | Q(C1), 10 µF | V(c2) | Q(C2), 20 µF |
|---|---|---|---|---|
| 3.3 V | 3.30 V | 33 µC | 3.30 V | 66 µC |
| 2.0 V | 2.00 V | 20 µC | 2.00 V | 40 µC |
| 1.0 V | 1.00 V | 10 µC | 1.00 V | 20 µC |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** ولتاژ هر دو خازن به ولتاژ منبع رسید، با اختلاف چند هزارم. بار `C2` دو برابر است، ولی این را از ولتاژ نمی‌بینی و باید حساب کنی.

> ⚠️ **مواظب باش:** خازن بزرگ‌تر ولتاژ بیشتری نمی‌سازد. ظرفیت می‌گوید با همان ولتاژ چقدر بار جا می‌شود.

## ۳. جریان، سرعت پرشدن است

جریان یعنی بار در هر ثانیه. پس لحظهٔ شروع، با جریان معلوم، می‌شود حساب کرد ولتاژ چقدر بالا می‌رود.

1. منبع را روی ۳۳ و زمان را روی ۱ بگذار، یعنی ۱۰ میلی‌ثانیه.
2. «اجرا ▶» را بزن و `V(c1)`، `V(c2)`، `I(R1)` و `I(R2)` را بخوان.

✅ **چک کن:** `I(R1)` و `I(R2)` حدود ۰٫۱۶ میلی‌آمپر هستند. `V(c1)` حدود ۰٫۱۶ ولت و `V(c2)` حدود ۰٫۰۸ ولت است.

</div>

```text
I = 3.3 V / 20 kΩ = 0.165 mA
Q = I × t = 0.165 mA × 10 ms = 1.65 µC

V(C1) = Q / C = 1.65 µC / 10 µF = 0.165 V
V(C2) = Q / C = 1.65 µC / 20 µF = 0.083 V
```

<div dir="rtl">

در لحظهٔ شروع، خازن خالی ولتاژی ندارد، پس همهٔ ۳٫۳ ولت روی مقاومت است. جریان یکسان است، ولی خازن بزرگ‌تر با همان بار کمتر بالا می‌آید.

قبل از ادامه، جواب بده: وقتی خازن پر شد، روی مقاومت چقدر ولتاژ می‌ماند؟ جریان چقدر می‌شود؟

## ۴. خازن پر در DC مدار باز است

زمان را روی ۳۰۰ برگردان، منبع روی ۳۳، و اجرا کن. تیک `I(R1)` را نگه دار.

✅ **چک کن:** در پایان، `I(R1)` برابر ۰٫۰۰۰ میلی‌آمپر است.

خازن ولتاژش را به منبع رسانده است. KVL می‌گوید دو سر مقاومت چیزی نمانده، پس جریانی نیست. **DC** را از فصل ۷ ترم ۲ می‌شناسی: ولتاژ و جریانی که با زمان عوض نمی‌شود. خازن پر در مدار DC مثل **مدار باز** رفتار می‌کند. این جمله را نگه دار: در فصل‌های بعد و در یکسوساز ترم ۴ زیاد به آن تکیه می‌کنی.

تفاوت مهم با کلید باز این است که خازن بارش را نگه داشته است. اگر منبع برود، این بار می‌تواند جایی خرج شود. فصل ۳ همین را می‌بینی.

## ۵. یک خرابی عمدی: اتصال کوتاه روی خازن

اسلایدر «اتصال کوتاه روی C1» را روی ۱ بگذار، زمان را روی ۳۰۰ نگه دار و دوباره اجرا کن.

پیش‌بینی کن: وقتی دو صفحهٔ `C1` با سیم به هم وصل‌اند، آیا باری روی خازن می‌ماند؟

✅ **چک کن:** `V(c1)` حدود ۰٫۰۲ ولت می‌ماند و `I(R1)` حدود ۰٫۱۶ میلی‌آمپر است و هرگز صفر نمی‌شود. `V(c2)` هنوز به ۳٫۳۰ ولت می‌رسد.

پس اگر خازنی در مدار جریان ثابت می‌کشد و ولتاژش بالا نمی‌آید، خازن یا اتصالی شده است یا مسیری موازی با آن هست. این نشانه را به یاد داشته باش.

اسلایدر را روی ۰ برگردان.

> 🧭 **مرز شبیه‌ساز:** خازن آزمایشگاه ایده‌آل است: نشتی ندارد و حد ولتاژ ندارد. خازن واقعی ولتاژ مجاز دارد و بعضی نوعش قطبیت دارد. وصل‌کردن برعکس یا ولتاژ بیش از حد می‌تواند آن را خراب کند و حتی بترکاند. در این شبیه‌ساز چیزی نمی‌ترکد، ولی این رفتار واقعی است.

> ⚠️ **مواظب باش:** خازن واقعی بعد از قطع منبع هم بار دارد. خازن‌های بزرگ درون وسایل برقی می‌توانند خطرناک باشند. چنین وسیله‌ای را باز نکن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| capacitor | کَپَسیتِر | خازن |
| capacitance | کَپَسیتِنس | ظرفیت خازن |
| farad | فَرَد | واحد ظرفیت |
| dielectric | دای‌ایلِکتریک | لایهٔ عایق میان صفحه‌ها |
| coulomb | کولومب | واحد بار |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: چرا بعد از پرشدن خازن جریان صفر می‌شود، با اینکه منبع هنوز وصل است؟

**تمرین اجباری:** یک خازن ۴۷ میکروفارادی را تا ۳ ولت پر کرده‌ای. بار آن چقدر است؟ خازن ۲۲۰ میکروفارادی برای همین بار تا چند ولت پر می‌شود؟

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** خازن ۱۰ میکروفارادی با جریان ثابت ۱ میلی‌آمپر پر می‌شود. چند میلی‌ثانیه طول می‌کشد تا به ۲ ولت برسد؟ چرا در مدار آزمایشگاه جریان ثابت نمی‌ماند؟

**جواب تمرین‌ها:** `Q = 47 µF × 3 V = 141 µC` و `V = 141 / 220 = 0.64 V`. برای ستاره‌دار: `Q = 20 µC` و `t = Q / I = 20 ms`. در آزمایشگاه با بالا آمدن ولتاژ خازن، ولتاژ روی مقاومت کم می‌شود و جریان هم با آن.

## در فصل بعد

دیدی جریان با پرشدن خازن کم می‌شود. پس پرشدن با سرعت ثابت پیش نمی‌رود. فصل بعد این منحنی را روی `oscilloscope` می‌بینی و یک عدد یاد می‌گیری که همهٔ زمان‌بندی‌های ساده با آن حساب می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/jaryan/lessons/t3/s01-capacitor-bucket (یادستان, Yaadestan)
