# فصل ۰۱ — مدار سری

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — مدار سری

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل زنجیری از سه مقاومت را از روی کاغذ حل می‌کنی و بعد با `probe` می‌بینی عددهایت درست بوده‌اند. یاد می‌گیری چند مقاومت پشت هم را با یک عدد جایگزین کنی و بگویی هر مقاومت چقدر از ولتاژ منبع سهم می‌برد.

![سه مقاومت با طول‌های متفاوت پشت هم در یک حلقه، و بالای هرکدام ستونی به بلندی سهمش از ولتاژ](/lesson-assets/t2-s01-series-chain/prompt/01-image-series-chain.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- مقاومت معادل یک زنجیر سری را حساب کنی
- جریان زنجیر را پیش از اندازه‌گیری بگویی
- سهم ولتاژ هر مقاومت را از نسبت مقاومت‌ها پیدا کنی
- اثر اتصال کوتاه یک قطعه را روی بقیهٔ زنجیر توضیح بدهی

## قبل از شروع

- **از ترم ۱، فصل ۲:** جریان در یک حلقه همه‌جا یکی است.
- **از ترم ۱، فصل ۳:** ولتاژ دو سر قطعه از تفریق دو گره به‌دست می‌آید.
- **از ترم ۱، فصل ۵:** `V = I × R`.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مدار این فصل را باز کن](/lab/embed/jaryan/term-2-circuit-analysis/session-01-series-chain). `R1` برابر ۱ کیلواهم و `R2` برابر ۲ کیلواهم است. اسلایدر «R3» هر گامش ۱۰۰ اهم است. `probe` های لازم `V(a)`، `V(b)` و `I(R1)` هستند.

## ۱. مقاومت معادل

وقتی قطعه‌ها پشت هم در یک مسیر می‌نشینند و راه دیگری برای جریان نیست، می‌گوییم **سری** هستند. جریان باید از همهٔ آن‌ها بگذرد، پس هر مقاومت مسیر را سخت‌تر می‌کند.

از دید منبع، کل زنجیر مثل یک مقاومت است:

</div>

```text
Req = R1 + R2 + R3
```

<div dir="rtl">

به این عدد **مقاومت معادل** می‌گویند.

قبل از ادامه، جواب بده: با `R3 = 3 kΩ` جریان مدار چقدر است؟ روی کاغذ بنویس.

1. «اجرا ▶» را بزن.
2. از «پروب‌ها» تیک `V(a)`، `V(b)` و `I(R1)` را بگذار.
3. اسلایدر R3 را روی ۳۰ بگذار.

</div>

```text
Req = 1 k + 2 k + 3 k = 6 kΩ
I   = 3.3 V / 6 kΩ = 0.55 mA
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** `I(R1)` باید ۰٫۵۵ میلی‌آمپر باشد. تیک `I(R2)` و `I(R3)` را هم بگذار: هر سه یکی‌اند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** اگر جریان خیلی بیشتر است، اسلایدر «اتصال کوتاه روی R2» را ببین. باید روی ۰ باشد.

## ۲. ولتاژ به نسبت مقاومت تقسیم می‌شود

جریان در هر سه یکی است، پس طبق قانون اهم هر مقاومتی که بزرگ‌تر باشد ولتاژ بیشتری برمی‌دارد. افت‌ها را از تفریق گره‌ها به‌دست بیاور:

</div>

| Part | R | Calculation | Drop |
|---|---|---|---|
| R1 | 1 kΩ | V(3V3) − V(a) = 3.30 − 2.75 | 0.55 V |
| R2 | 2 kΩ | V(a) − V(b) = 2.75 − 1.65 | 1.10 V |
| R3 | 3 kΩ | V(b) − 0 = 1.65 | 1.65 V |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** `V(a)` باید ۲٫۷۵ ولت و `V(b)` باید ۱٫۶۵ ولت باشد.

نسبت افت‌ها ۱ به ۲ به ۳ است، درست مثل نسبت مقاومت‌ها. جمعشان هم دوباره ۳٫۳ ولت می‌شود. پس برای پیداکردن سهم یک مقاومت حتی لازم نیست جریان را حساب کنی:

</div>

```text
V(Rn) = Vs × Rn / Req
```

<div dir="rtl">

مثلاً سهم `R3` می‌شود `3.3 × 3 / 6 = 1.65 V`.

> 💡 **نکته:** این نسبت به مقدار مطلق کاری ندارد. زنجیری از ۱۰، ۲۰ و ۳۰ کیلواهم همان سهم‌ها را می‌گیرد، فقط جریانش ده برابر کمتر است.

## ۳. پیش‌بینی، بعد اندازه‌گیری

R3 را عوض کن و قبل از هر حرکت اسلایدر، جدول را روی کاغذ پر کن.

</div>

| R3 slider | Req | I(R1) | V(a) | V(b) |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 3 kΩ | 1.10 mA | 2.20 V | 0.00 V |
| 10 | 4 kΩ | 0.825 mA | 2.475 V | 0.825 V |
| 30 | 6 kΩ | 0.55 mA | 2.75 V | 1.65 V |
| 90 | 12 kΩ | 0.275 mA | 3.025 V | 2.475 V |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** هر سطر باید با اختلاف چند هزارم بخواند.

به روند نگاه کن: با بزرگ‌شدن R3، جریان کم می‌شود و افت روی `R1` هم کم می‌شود. یعنی عوض‌کردن یک قطعه **ولتاژ قطعه‌های دیگر** را هم عوض می‌کند. در مدار سری هیچ قطعه‌ای تنها نیست.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر R3 خیلی بزرگ شود، `V(b)` به چه عددی نزدیک می‌شود؟ جهت جوابت را با اسلایدر روی ۱۰۰ بسنج.

✅ **چک کن:** روی ۱۰۰، یعنی ۱۰ کیلواهم، `V(b)` حدود ۲٫۵۴ ولت است. اسلایدر همین‌جا تمام می‌شود، ولی روند روشن است: هرچه R3 بزرگ‌تر شود، `V(b)` به ولتاژ منبع، یعنی ۳٫۳ ولت، نزدیک‌تر می‌شود.

## ۴. یک خرابی عمدی: اتصال کوتاه روی R2

R3 را روی ۳۰ بگذار. حالا اسلایدر «اتصال کوتاه روی R2» را روی ۱ ببر، انگار سیمی دو سر `R2` را به هم چسبانده است.

پیش‌بینی کن: `R2` از مسیر حذف می‌شود، پس `Req = 4 kΩ`.

✅ **چک کن:** `I(R1)` حدود ۰٫۸۲ میلی‌آمپر می‌شود و `V(a)` و `V(b)` هر دو حدود ۲٫۴۷ ولت می‌شوند.

`V(a)` و `V(b)` برابر شدند، پس روی `R2` ولتاژی نمانده است. `I(R2)` را هم نگاه کن: تقریباً صفر است. جریان راه آسان‌تر را رفته و از اتصال گذشته است. دو مقاومت دیگر حالا جریان بیشتری می‌بینند.

همین نشانه را در عیب‌یابی به‌کار ببر: **دو گره که نباید برابر باشند و برابرند، یعنی چیزی میانشان اتصال کوتاه شده است.**

اسلایدر را به ۰ برگردان.

> 🧭 **مرز شبیه‌ساز:** کلید این آزمایشگاه یک مقاومت دوحالته است، پس عددها چند هزارم با حساب ایده‌آل فرق دارند. همین باعث می‌شود جریان `0.825` نشود و کمی کمتر بخواند.

> 🤖 **با AI:** یک زنجیر چهارتایی برای خودت طراحی کن و اول خودت حلش کن. بعد بخواه دستیار AI ات فقط محاسبهٔ تو را بازبینی کند. هر اختلافی را با فرمول سهم ولتاژ وارسی کن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| series | سیریز | سری، پشت هم در یک مسیر |
| equivalent resistance | ایکوئیوالِنت رِزیستنس | مقاومت معادل |
| voltage drop | ولتیج دراپ | افت ولتاژ |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: در مدار سری کدام کمیت برای همه یکی است و کدام میانشان تقسیم می‌شود؟

**تمرین اجباری:** منبع ۹ ولت است و سه مقاومت ۱، ۲ و ۶ کیلواهم پشت هم نشسته‌اند. مقاومت معادل، جریان و افت هر مقاومت را حساب کن.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** می‌خواهی در همین آزمایشگاه `V(b)` دقیقاً ۱٫۱ ولت باشد. R3 چند اهم باید باشد؟ جوابت را با اسلایدر بسنج.

**جواب تمرین‌ها:** `9 kΩ`، `1 mA` و افت‌های `1 V`، `2 V`، `6 V`. برای ستاره‌دار: `V(b) = 3.3 × R3 / (3 k + R3) = 1.1` پس `R3 = 1.5 kΩ`، یعنی اسلایدر روی ۱۵.

## در فصل بعد

در زنجیر سری جریان فقط یک راه داشت. فصل بعد راه‌ها زیاد می‌شوند: جریان شاخه‌شاخه می‌شود، ولتاژ ثابت می‌ماند و می‌بینی منبع ولتاژ اصلاً جریان ثابتی نمی‌دهد.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/jaryan/lessons/t2/s01-series-chain (یادستان, Yaadestan)
