# فصل ۰۶ — چرا LED مقاومت لازم دارد 🤖

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — چرا LED مقاومت لازم دارد 🤖

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل برای یک LED مقاومت درست را حساب کرده‌ای، جریانش را روی ۴ میلی‌آمپر نشانده‌ای، و دیده‌ای بدون آن مقاومت چه عددی روی `multimeter` می‌آید. اولین قطعه‌ات را هم می‌بینی که از قانون اهم پیروی نمی‌کند.

![یک LED در برش با دو پایهٔ بلند و کوتاه، کنار یک مقاومت سری که بخش بزرگی از پله را برمی‌دارد](/lesson-assets/t1-s06-led-current-limit/prompt/01-image-led-series.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- پایه‌های anode و cathode را بشناسی و LED را درست‌جهت وصل کنی
- نشان بدهی ولتاژ LED تقریباً ثابت می‌ماند
- مقاومت سری LED را برای یک جریان هدف حساب کنی
- بگویی چرا LED بدون مقاومت خطرناک است

## قبل از شروع

- **از فصل ۳:** افت ولتاژ و تفریق دو گره.
- **از فصل ۵:** `R = V / I`.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مدار این فصل را باز کن](/lab/embed/jaryan/term-1-closed-loop/session-06-led-current-limit). این فصل از اسلایدر «مقاومت سری» (هر گام ۱۰ اهم) و `probe` های `V(a)`، `I(LED1)` و `I(LED2)` استفاده می‌کند.

## ۱. LED جهت دارد

LED دو پایه دارد. پایهٔ مثبت را **anode** و پایهٔ منفی را **cathode** می‌گویند. جریان قراردادی فقط از anode به cathode می‌گذرد. روی قطعهٔ واقعی معمولاً پایهٔ anode بلندتر است. به این جهت‌داشتن **قطبیت** می‌گویند.

این مدار دو شاخه دارد. فعلاً هر شاخه را یک حلقهٔ جدا از همان منبع ببین؛ فصل ۲ ترم ۲ شاخه‌ها را کامل یاد می‌گیری. شاخهٔ پایین عمداً وارونه بسته شده تا فرق را ببینی:

</div>

```text
3V3 --> RV --> a --> LED1 (anode at a) --> GND
3V3 --> R2 --> b --> LED2 (cathode at b, anode at GND)
```

<div dir="rtl">

1. «اجرا ▶» را بزن.
2. از «پروب‌ها»، `V(a)`، `I(LED1)` و `I(LED2)` را تیک بزن.

✅ **چک کن:** LED قرمز روشن است و `I(LED1)` حدود ۴٫۰۱ میلی‌آمپر است. LED سبز خاموش است و `I(LED2)` عدد ۰٫۰۰۰ را نشان می‌دهد. قطعه‌ها یکسان‌اند؛ فقط جهت فرق دارد.

## ۲. قطعه‌ای که از قانون اهم پیروی نمی‌کند

حالا اسلایدر را عوض کن و این بار به `V(a)` نگاه کن. `V(a)` همان ولتاژ دو سر LED است، چون پایهٔ دیگرش روی `GND` است.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر جریان LED نه برابر شود، ولتاژش چند برابر می‌شود؟ اگر قطعه مثل مقاومت بود، جواب نه برابر بود.

</div>

| Slider | RV | V(a) across LED | I(LED1) |
|---|---|---|---|
| 100 | 1000 Ω | 1.92 V | 1.38 mA |
| 47 | 470 Ω | 1.96 V | 2.85 mA |
| 33 | 330 Ω | 1.98 V | 4.01 mA |
| 22 | 220 Ω | 2.00 V | 5.92 mA |
| 10 | 100 Ω | 2.04 V | 12.64 mA |

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** جریان حدود نه برابر شد، ولی ولتاژ LED فقط از ۱٫۹۲ به ۲٫۰۴ ولت رفت.

مقدار جریان را LED تعیین نمی‌کند. LED ولتاژ خودش را تقریباً ثابت نگه می‌دارد، حدود ۲ ولت، و بقیهٔ کار را به مدار می‌سپارد. پس فرمولی مثل `R = V / I` برای LED یک عدد ثابت نمی‌دهد. قانون اهم برای مقاومت است، نه هر قطعه‌ای.

> 🧭 **مرز شبیه‌ساز:** LED های واقعی بسته به رنگ ولتاژ متفاوتی دارند. در این شبیه‌ساز همهٔ رنگ‌ها یک مدل دارند و حدود ۲ ولت می‌افتند. نمایش روشنایی هم حدود ۶ میلی‌آمپر پر می‌شود، پس بالاتر از آن با چشم فرقی نمی‌بینی. به عدد نگاه کن.

## ۳. طراحی: مقاومت را حساب کن

منبع ۳٫۳ ولت می‌دهد و LED ۲ ولت برمی‌دارد. پلکان فصل ۳ را به یاد بیاور: باقی ولتاژ باید روی مقاومت بیفتد.

</div>

```text
V(R) = 3.3 - 2.0 = 1.3 V

R = V(R) / I
R = 1.3 / 0.004 = 325 Ω
```

<div dir="rtl">

جریان در یک حلقه همه‌جا یکی است، پس جریان مقاومت همان جریان LED است. این سه جمله کل روش است: **ولتاژ باقی‌مانده را پیدا کن، جریان هدف را انتخاب کن، تقسیم کن.**

مقاومت ۳۲۵ اهمی معمولاً فروخته نمی‌شود، چون مقاومت‌ها فقط در چند مقدار استاندارد ساخته می‌شوند. نزدیک‌ترین مقدار رایج ۳۳۰ اهم است.

✅ **چک کن:** اسلایدر را روی ۳۳ بگذار. `I(LED1)` باید ۴٫۰۱ میلی‌آمپر باشد، با فاصلهٔ خیلی کم از هدف ۴ میلی‌آمپر.

> 💡 **نکته:** برای حساب اولیه ۲ ولت کافی است. اگر LED ای ۱٫۸ ولت بیفتد، همین ۳۳۰ اهم حدود ۴٫۵ میلی‌آمپر می‌دهد، یعنی حدود ۱۳ درصد بیشتر از ۴٫۰۱. برای یک چراغ این فرق مهم نیست، ولی جایی که جریان باید دقیق باشد، افت واقعی LED را اندازه بگیر و در حساب بگذار.

## ۴. یک خرابی عمدی: بدون مقاومت

قبل از ادامه، جواب بده: اگر مقاومت را صفر کنی، جریان چقدر می‌شود؟ فکر می‌کنی LED ولتاژ را روی ۲ نگه می‌دارد؟

اسلایدر را روی ۰ بگذار.

✅ **چک کن:** `I(LED1)` حدود ۵۸۴ میلی‌آمپر می‌شود و `V(a)` به ۳٫۳ ولت می‌رسد.

حالا `V(a)` دیگر ۲ ولت نیست. چون مقاومتی نمانده که ولتاژ اضافه را بردارد، کل ۳٫۳ ولت روی LED می‌افتد. جریان LED با ولتاژش **بسیار تند** بالا می‌رود: در جدول بالا ۰٫۱۲ ولت افزایش جریان را نه برابر کرد. اگر همین منحنی تا ۳٫۳ ولت ادامه پیدا می‌کرد، ۱٫۳ ولت اضافه جریان را ده‌ها میلیارد برابر می‌کرد، که ممکن نیست. چیزهای دیگری جلویش را می‌گیرند: بدنه و پایه‌های یک LED واقعی کمی مقاومت معمولی دارند، و منبع واقعی زیر چنین جریانی ولتاژش پایین می‌افتد. حل‌کننده‌ای هم که عددهای این فصل را حساب کرده، بالای حدود ۲٫۱ ولت منحنی را با یک خط راست ادامه می‌دهد که مثل مقاومتی حدود ۲ اهمی پشت LED رفتار می‌کند، و عدد ۵۸۴ از همین خط می‌آید. پیام هر دو یکی است: بدون مقاومت سری، جریان به صدها میلی‌آمپر می‌رسد.

> 🧭 **مرز شبیه‌ساز:** عدد ۵۸۴ را دقیق نگیر. روی قطعهٔ واقعی این عدد به LED و منبع بستگی دارد. پیام این فصل فقط اندازه‌اش است: صدها میلی‌آمپر، خیلی بیشتر از چیزی که LED تحمل می‌کند.

> ⚠️ **مواظب باش:** در این آزمایشگاه LED همچنان «روشن» است، چون شبیه‌ساز مدل حرارتی ندارد و هیچ‌چیز نمی‌سوزد. یک LED واقعی کوچک برای جریانی در حد چند ده میلی‌آمپر ساخته شده و با این جریان از بین می‌رود. پس روی قطعهٔ واقعی این آزمایش را تکرار نکن.

اسلایدر را به ۳۳ برگردان.

## ۵. همیار AI

محاسبهٔ مقاومت LED سؤال رایجی از دستیار AI است و جای خوبی برای تمرین این سه قانون:

**«اول خودت، بعد AI» — «خط به خط» — «AI هم اشتباه می‌کند».**

**کمک‌گرفتن درست.** اول خودت حساب کن. بعد بنویس:

</div>

```text
Vs = 3.3 V, target LED current = 4 mA, LED drop about 2 V.
I calculated R = 325 ohms. Check my steps one by one and tell me
which step is wrong, if any. Do not just give the final answer.
```

<div dir="rtl">

جواب را خط به خط با کار خودت تطبیق بده. حالا سؤالت روشن است و جواب هم قابل وارسی.

**جوابی که ممکن است غلط باشد.** اگر فقط بنویسی «برای LED با ۳٫۳ ولت و ۴ میلی‌آمپر چه مقاومتی بگذارم؟»، ممکن است یک جواب سریع بگیری: `R = 3.3 / 0.004 = 825 Ω`. این جواب افت LED را جا انداخته است. لازم نیست حرف کسی را باور کنی؛ امتحانش کن.

1. اسلایدر را روی ۸۲ بگذار، یعنی ۸۲۰ اهم، که فقط ۵ اهم با ۸۲۵ فاصله دارد.
2. `I(LED1)` را بخوان.

✅ **چک کن:** جریان حدود ۱٫۶۷ میلی‌آمپر است، کمتر از نصف هدف. LED کار می‌کند ولی کم‌نور است. این نوع خطا بدترین نوع است: مدار کار می‌کند و تو نمی‌فهمی اشتباهی رخ داده، مگر اینکه اندازه بگیری.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| anode | آنود | پایهٔ مثبت LED |
| cathode | کاتود | پایهٔ منفی LED |
| polarity | پُلاریتی | قطبیت، جهت‌داری یک قطعه |
| forward voltage | فُروارد وُلتیج | افت ولتاژ LED هنگام روشن‌بودن |
| series resistor | سیریز ریزیستِر | مقاومت سری، مقاومتی در همان حلقه |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن جواب بده: سه قدم محاسبهٔ مقاومت LED چه هستند؟

**تمرین اجباری:** برای جریان حدود ۲٫۸ میلی‌آمپر با منبع ۳٫۳ ولت، مقاومت را حساب کن و نزدیک‌ترین گام اسلایدر را در آزمایشگاه امتحان کن. بعد روی کاغذ حساب کن: با منبع ۵ ولت و جریان ۱۰ میلی‌آمپر چه مقاومتی لازم است؟

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** چرا نمی‌شود دو LED را پشت سر هم روی منبع ۳٫۳ ولت گذاشت و انتظار نور خوب داشت؟ با پلکان فصل ۳ جواب بده.

**جواب تمرین‌ها:** `R = 1.3 / 0.0028 ≈ 464 Ω`، نزدیک‌ترین گام ۴۶ است و `2.91 mA` می‌دهد. برای ۵ ولت: `300 Ω`. برای ستاره‌دار: دو LED روی هم حدود ۴ ولت می‌خواهند و منبع فقط ۳٫۳ ولت دارد، پس هیچ‌کدام به نقطهٔ کارشان نمی‌رسند.

## در فصل بعد

در این فصل ۱٫۳ ولت روی مقاومت افتاد و هیچ نوری از آن بیرون نیامد. پس آن انرژی کجا رفت؟ فصل بعد یاد می‌گیری انرژی را با وات بشماری.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/jaryan/lessons/t1/s06-led-current-limit (یادستان, Yaadestan)
