# فصل ۰۴ — وارسی: مهم‌ترین مهارت

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — وارسی: مهم‌ترین مهارت

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا اینجا یاد گرفتی چطور نیت بدهی، زمینه بسازی و جواب را بهتر کنی. حالا مهم‌ترین مهارتِ کلِ دوره می‌رسد: **وارسی.** در ترم ۱ فهمیدی مدل گاهی مطمئن ولی غلط حرف می‌زند؛ این فصل آن نگرانی را به یک **عادتِ عملی** تبدیل می‌کند. یاد می‌گیری خروجی را با **منبعِ اصلی** تطبیق بدهی، یک توهمِ **پنهان** را بیرون بکشی، و بدانی کِی باید سراغِ یک انسانِ متخصص بروی.

![دو صفحهٔ کنارِ هم زیرِ یک ذره‌بین: یک صفحه منبعِ اصلی با ردیف‌های منظم، صفحهٔ دیگر جوابِ مدل که بیشترِ خطوطش با تیک تطبیق دارند و یک خط با ضربدر جا می‌ماند](/lesson-assets/t2-s04-verify/prompt/01-image-verify.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- به سؤالِ «از کجا می‌دانی درست است؟» با یک قدمِ مشخص جواب بدهی
- خروجیِ مدل را با منبعِ **اصلی** تطبیق بدهی، نه با خودِ مدل
- یک توهمِ پنهان را که داخلِ یک جوابِ درست قایم شده پیدا کنی
- تشخیص بدهی کِی باید به متخصصِ انسانی برگردی

## قبل از شروع

- **از ترم ۱ فصل ۴:** مدل گاهی چیزی را با اطمینانِ کامل می‌سازد که پایه‌ای در واقعیت ندارد (`hallucination`).
- **از فصل ۳ همین ترم:** اولین جواب یک پیش‌نویس است.

فقط یک مرورگر و دستیارِ هوش مصنوعی‌ات (با کلیدِ رایگانِ خودت) لازم داری.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/hamhoosh/term-2-effective-prompting/session-04-verify) — یک جوابِ به‌ظاهر بی‌عیب می‌گیری و با هم منبعش را باز می‌کنیم تا ببینیم کجا لغزیده.

## ۱. از کجا می‌دانی درست است؟

این مهم‌ترین سؤالِ کلِ دوره است. مدل یک جوابِ روان و قاطع جلویت می‌گذارد؛ **از کجا می‌دانی درست است؟** اگر جوابت «چون مطمئن نوشته» باشد، هنوز وارسی نکرده‌ای. وارسی یعنی جواب را با چیزی **بیرون از خودِ مدل** بسنجی: یک منبعِ مستقل، دانشِ خودت، یا انسانی که واقعاً می‌داند. تا آن‌موقع، جواب نه درست است نه غلط — فقط **تأییدنشده**.

## ۲. توهمِ پنهان: وقتی فقط یک جزءِ جواب غلط است

توهمی که در ترم ۱ دیدی کاملاً ساختگی بود و گرفتنش راحت است. توهمِ **پنهان** خطرناک‌تر است: جوابی که بیشترش درست است و فقط **یک جزئش** غلط، لایِ کلی حرفِ درست گم شده. برای بیرون‌کشیدنش یک قاعده هست: **یک چیزِ کاملاً واقعی را بگیر و یک جزئیاتِ خیلی ریز ازش بخواه.** روی کتاب و سالِ انتشار، مدل معمولاً درست می‌گوید؛ روی نقلِ‌قولِ دقیق و شمارهٔ صفحه، تقریباً همیشه می‌بافد. در آزمایشگاه این را بفرست:

</div>

```text
یک جملهٔ معروف از کتابِ «سووشون» نوشتهٔ سیمین دانشور را عیناً نقل کن
و بگو در کدام صفحه آمده.
```

<div dir="rtl">

جوابی می‌گیری که بیشترش کاملاً درست است — چیزی شبیهِ این (خروجیِ تو ممکن است فرق کند):

</div>

```text
یکی از جمله‌های معروفِ «سووشون»:
«آدمیزاد از هر جا شروع کند، باز به عشقِ اولش برمی‌گردد.»
این جمله در صفحهٔ ۴۴ از چاپ‌های رایجِ کتاب آمده است.
```

<div dir="rtl">

کتاب واقعی است، نویسنده‌اش واقعی است، حال‌وهوای جمله هم به کتاب می‌خورد. ولی دستِ‌کم یکی از دو جزء — و اغلب هر دو — ساختگی است: **خودِ جمله** و **شمارهٔ صفحه**. مدل یک جملهٔ *سووشون‌وار* می‌سازد و یک عددِ *صفحه‌وار* کنارش می‌گذارد. همین است که توهمِ پنهان را خطرناک می‌کند: چون بقیهٔ جواب درست است، به آن یک جزء هم اعتماد می‌کنی — و شمارهٔ صفحه آن‌قدر دقیق به‌نظر می‌رسد که اصلاً به فکرت نمی‌رسد چک شود.

**نتیجه‌های ممکن، و اینکه هر کدام چه می‌گویند.** اگر دستیارت قوی باشد، خیلی محتمل است که **جملهٔ واقعی و درست** را بدهد — سووشون کتابِ مشهوری است و جمله‌های معروفش بارها نقل شده‌اند. بعضی دستیارها حتی محتاط‌تر رفتار می‌کنند و صریح می‌گویند شمارهٔ صفحه در چاپ‌های مختلف فرق می‌کند. هر دو رفتار خوب‌اند و باید تحسینشان کرد. ولی درست همان‌جا کارِ تو شروع می‌شود، چون تقریباً همیشه بعد از آن جملهٔ محتاطانه، **باز هم یک عددِ مشخص می‌آید** («مثلاً در چاپِ فلان، صفحهٔ ۳۰۹»). آن عدد را بردار و همان پرامپت را در یک گفت‌وگوی تازه دوباره بفرست. اگر بارِ دوم عددِ دیگری داد، تمام شد: هیچ‌کدام از دو عدد از روی کتاب خوانده نشده‌اند، هر دو ساخته شده‌اند — و مدل هم‌زمان هم به تو هشدار داد که این عدد مطمئن نیست، هم یک عددِ مطمئن‌نما تحویلت داد.

دو مورد دیگر که همین رفتار را لو می‌دهند و ارزشِ امتحان دارند: از یک رمانِ بلندِ واقعی بخواه «در فصلِ هفتم دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد»، یا از یک فیلمِ واقعی فهرستِ کاملِ جوایزش را بخواه. در هر دو، اسکلتِ جواب درست است و جزئیاتش سُر می‌خورد.

و اگر هیچ‌کدام از این‌ها نشکست، این پرامپتِ جایگزین را بفرست. این یکی سرسخت‌تر است، چون هم عدد می‌خواهد هم منبعِ رسمی — و مدل روی هر دو با اطمینانِ بیشتری می‌بافد:

</div>

```text
یک آمار دقیق دربارهٔ میزانِ مطالعهٔ سرانه بده و بگو از کدام گزارشِ رسمی است.
```

<div dir="rtl">

حالا کارِ تو این است: آن «گزارش» را پیدا کن. اگر خودِ گزارش وجود نداشت، یا وجود داشت ولی آن عددِ مشخص در آن نبود، توهمِ پنهان را گرفته‌ای — با اینکه جواب کاملاً رسمی و مستند به‌نظر می‌رسید.

> ✅ **وارسی:** ادعای ریز را جدا کن و با منبعِ **اصلی** تطبیق بده: خودِ جمله را عیناً در یک موتورِ جست‌وجو بگذار (داخلِ گیومه) و ببین اصلاً جایی هست؛ برای شمارهٔ صفحه، نسخهٔ چاپیِ کتاب تنها مرجع است. پیدا نشد؟ همان یک جزء ساختگی بوده، هرچند بقیهٔ جواب درست بود. سه قانونِ ثابتِ این دوره: **«اول خودت فکر کن» — «وارسی کن، خط به خط» — «مدل مطمئن است؛ دلیل نمی‌شود درست باشد».**

**قبل از ادامه، جواب بده:** اگر ۹ جملهٔ یک جواب درست باشد و ۱ جمله غلط، آیا بدونِ وارسی می‌توانی بگویی کدام جمله غلط است؟

## ۳. تطبیق با منبعِ اصلی

راهِ درستِ وارسی این **نیست** که از خودِ مدل بپرسی «مطمئنی؟». امتحانش کن: مدل یا دوباره تأیید می‌کند، یا ناگهان می‌گوید «حق با شماست» — حتی وقتی حرفِ اولش درست بوده. هیچ‌کدام **شاهد** نیست؛ فقط باز هم محتمل‌ترین متن است.

پس سراغِ **منبعِ اصلی** برو — چیزی مستقل که خودِ مدل نساخته باشد:

- **متنِ اصلی:** اگر ادعا نقلِ‌قول یا محتوای یک سند است، همان سند را باز کن و خط‌به‌خط تطبیق بده.
- **مرجعِ معتبر:** برای یک واقعیت یا آمار، به یک منبعِ مستقلِ شناخته‌شده رجوع کن، نه به یک مدلِ دیگر.
- **دانشِ خودت:** اگر خودت موضوع را می‌دانی، همان‌جا بسنج.

> 💡 **نکته:** خطرناک‌ترین جواب آن است که یک **منبعِ رسمی‌به‌نظر** به آن چسبیده؛ همین لباسِ رسمی گاردت را پایین می‌آورد. منبع را تا خودِ اصلش دنبال کن.

**قبل از ادامه، جواب بده:** چرا پرسیدنِ «مطمئنی؟» از خودِ مدل، وارسی حساب نمی‌شود؟

## ۴. کِی به متخصصِ انسانی برگرد

گاهی وارسیِ خودت کافی نیست. وقتی موضوع **پرخطر** است — سلامت، دارو، پول، قانون، ایمنی — مدل فقط یک **نقطهٔ شروع** است، نه مرجعِ نهایی. خروجی‌اش را می‌گیری، ولی تصمیمِ آخر را به یک انسانِ متخصص می‌سپاری.

> ⚠️ **مواظب باش:** هرگز مدل را تنها منبعِ یک تصمیمِ پزشکی، حقوقی یا مالی نکن. یک جوابِ روان و مطمئن، جای یک انسانِ مسئول را نمی‌گیرد.

## ۵. عادتِ وارسی، حالا رسمی

هر بار که مدل یک **ادعای واقعی** ساخت — یک اسم، تاریخ، عدد، منبع یا نقلِ‌قول — این سه قدم را برو:

1. **جدا کن.** کدام تکه یک ادعای واقعی است که اگر غلط باشد اهمیت دارد؟
2. **تطبیق بده.** آن تکه را با یک منبعِ مستقلِ اصلی بسنج، نه با خودِ مدل.
3. **تصمیم بگیر.** تأیید شد، برو جلو؛ نشد، دور بینداز؛ پرخطر بود، برو سراغِ متخصص.

این سه قدم با تمرین آن‌قدر خودکار می‌شوند که دیگر به آن‌ها فکر نمی‌کنی — و کلِ این دوره رویشان بنا شده.

## تمرین‌ها

**تمرین اجباری:** از مدل معرفیِ کوتاهی از یک کتاب یا فیلمِ واقعی بخواه با سالِ ساخت و یک جایزه. فقط **یک** جزء را با یک منبعِ مستقل تطبیق بده و بنویس: چه چیزی را وارسی کردی، منبعت چه بود، درست بود یا ساختگی؟

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یک جوابِ مدل را که به یک «گزارش» ارجاع می‌دهد بگیر و تا خودِ آن منبع دنبالش کن. آیا واقعاً وجود دارد و دقیقاً همان را می‌گوید که مدل ادعا کرد؟

## در فصل بعد

حالا مهم‌ترین عادتِ دوره را داری. فصلِ بعد سراغِ `system prompt` می‌رویم: به‌جای تکرارِ نقش و لحن در هر پیام، یک **دستورِ پایدار** می‌دهی که روی کلِ گفت‌وگو می‌نشیند. ولی `system prompt` **لحن** را عوض می‌کند، نه **درستی** را؛ همان عادتِ وارسیِ امروز سرِ جایش می‌ماند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/hamhoosh/lessons/t2/s04-verify (یادستان, Yaadestan)
