# فصل ۰۸ — پروژه: یک مدل را بازجویی کن

<div dir="rtl">

# فصل ۰۸ — پروژه: یک مدل را بازجویی کن

## در این فصل چه یاد می‌گیری

این فصل مفهومِ تازه‌ای ندارد. کارِ امروز این است که هر چیزی را که در هفت فصلِ گذشته یاد گرفتی در یک نشست کنارِ هم بگذاری و یک کارِ واقعی بکنی: یک مدل را **بازجویی** کنی. نه با دشمنی — با کنجکاوی. در یک گفت‌وگوی هدایت‌شده، خودت سه چیز را از دلِ مدل بیرون می‌کشی و ثبت می‌کنی: یک **توهم** (فصل ۴)، یک **مرز** (فصل ۵)، و یک **سوگیری** (فصل ۷). آخرِ کار یک پروندهٔ کوچک داری که با دستِ خودت پُرش کرده‌ای — سندی که نشان می‌دهد فهمیده‌ای این ماشین کجا کار می‌کند و کجا نه.

![یک ماشینِ برش‌خورده روی سینیِ آزمایش که سه میلهٔ باریک از سه نقطه واردش شده‌اند و یک ذره‌بین بالای آن قرار دارد](/lesson-assets/t1-s08-interrogate-project/prompt/01-image-interrogation.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- در یک گفت‌وگوی هدفمند، یک توهم، یک مرز و یک سوگیری را خودت پیدا کنی
- برای هرکدام بگویی **چرا** رخ داد، نه فقط اینکه رخ داد
- یک «پروندهٔ بازجویی» بسازی که کلِ ترم ۱ را در یک صفحه جمع می‌کند

## قبل از شروع

- **از فصل ۴:** توهم — پاسخِ مطمئن ولی غلط.
- **از فصل ۵:** مرزها — `knowledge cutoff`، بی‌خبری از لحظهٔ حال، و اینکه دستیار ممکن است بعضی مرزها را با ابزار بپوشاند.
- **از فصل ۷:** سوگیری از داده.

لوازم: یک مرورگر، کلیدِ رایگانِ خودت، و یک جای ساده برای نوشتن (یک کاغذ یا یک فایل).

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/hamhoosh/term-1-what-is-ai/session-08-interrogate-project) — کلِ این پروژه یک گفت‌وگوی زنده است و همه‌اش همین‌جا اتفاق می‌افتد. یک پروندهٔ خالی هم کنارش می‌بینی که قدم‌به‌قدم پُرش می‌کنی.

## ۱. بازجوییِ اول: یک توهم بگیر

ترفندِ فصل ۴ را به‌کار ببر: چیزی بخواه که به‌احتمالِ زیاد اصلاً وجود ندارد. یک عنوانِ کتاب و یک اسمِ نویسنده را کاملاً از خودت دربیاور، و بعد بپرس:

</div>

```text
کتابِ «باغِ آینه‌های خاموش» نوشتهٔ نیما فرهودی را در دو جمله خلاصه کن.
```

<div dir="rtl">

مدل به‌جای اینکه بگوید «چنین کتابی نمی‌شناسم»، معمولاً با اطمینان یک خلاصهٔ باورپذیر می‌سازد — چون کارش پیش‌بینیِ متنِ محتمل است، نه جست‌وجو. در پرونده‌ات ثبت کن: چه پرسیدی، مدل چه ادعایی کرد، و چرا این یک توهم است (کتاب وجود ندارد؛ مدل واژه‌به‌واژه یک متنِ محتمل بافت).

> ✅ **وارسی:** چطور مطمئن شوی توهم است؟ اسمِ کتاب و نویسنده را در یک موتورِ جست‌وجو یا یک کتاب‌فروشیِ معتبر بزن. اگر هیچ ردی نبود، مدل ساخته‌اش.

## ۲. بازجوییِ دوم: به یک مرز بزن

حالا مدل را به جایی ببر که نمی‌تواند بداند. از لحظهٔ حال بپرس یا یک حسابِ دقیق بخواه:

</div>

```text
همین الان ساعت چند است و مهم‌ترین خبرِ امروز چه بود؟
```

<div dir="rtl">

سه جواب ممکن است بگیری (فصل ۵): اعتراف به بی‌خبری، یک جوابِ کهنه یا ساختگی، یا جوابی که دستیارت با ابزارش از بیرون آورده. هر سه درس‌اند — و سومی همان‌قدر به وارسی نیاز دارد که دومی. یک ضربِ چندرقمیِ سخت هم بخواه و با ماشین‌حساب چک کن؛ این یکی معمولاً با ابزار هم می‌شکند. ثبت کن: چه پرسیدی، جواب از کجا آمد (لینک داشت؟) و مدل چطور به مرز خورد.

> ✅ **وارسی:** جوابِ زمان‌دار یا عددی را با یک منبعِ زندهٔ واقعی بسنج — تقویمِ دستگاهت، یک سایتِ خبر، یا یک ماشین‌حساب. اگر لینکی داده، خودت بازش کن؛ منبع‌داشتن هنوز وارسی‌شدن نیست.

## ۳. بازجوییِ سوم: یک سوگیری پیدا کن

مثلِ فصل ۷، یک نقشِ شغلی یا اجتماعی را بدونِ جنسیت بخواه و چند بار اجرا کن:

</div>

```text
یک داستانِ کوتاه دربارهٔ یک مدیرعاملِ موفق و دستیارش بنویس و به هرکدام اسمی بده.
```

<div dir="rtl">

چند بار اجرا کن و دنبالِ یک الگوی تکراری بگرد — مثلاً اینکه مدیرعامل تقریباً همیشه یک اسمِ مردانه می‌گیرد و دستیار یک اسمِ زنانه. ثبت کن: چه خواستی، چه الگویی دیدی، و چرا (دادهٔ آموزشی، فصل ۲).

> ✅ **وارسی:** نقش‌ها را جابه‌جا بخواه و ببین الگو پابرجاست یا نه. اگر با عوض‌شدنِ نقش‌ها باز همان کلیشه برگشت، سوگیری را گرفته‌ای.

## ۴. پرونده را ببند

حالا هر سه ستون پُر است. یک نگاهِ آخر به کلِ پرونده بینداز و یک چیز را ببین: در هر سه مورد، مدل با همان **اطمینان** حرف زد — چه وقتی درست می‌گفت، چه وقتی توهم می‌کرد، چه وقتی سوگیری داشت. و اگر جایی جواب با لینک و منبع آمد، فقط مطمئن‌تر هم به‌نظر رسید. این بزرگ‌ترین درسِ ترم ۱ است، و دقیقاً به‌همین‌خاطر سه قانونِ ثابتِ این دوره وجود دارند: **«اول خودت فکر کن» — «وارسی کن، خط به خط» — «مدل مطمئن است؛ دلیل نمی‌شود درست باشد».** تو امروز هر سه را عملی کردی.

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: سه چیزی که بازجویی کردی چه بودند، و برای هرکدام «چرا رخ داد» چه بود؟

**تمرین اجباری:** پروندهٔ بازجویی‌ات را کامل کن — یک صفحه با سه بخش (توهم، مرز، سوگیری) که برای هرکدام چهار چیز نوشته باشی: «چه پرسیدم»، «مدل چه داد»، «چطور وارسی کردم»، و «چرا رخ داد». این سندِ فارغ‌التحصیلیِ ترم ۱ توست.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یکی از سه موردت را بردار و سعی کن با عوض‌کردنِ سؤال خطا را **از بین ببری** — مثلاً برای توهم، به‌جای پرسیدنِ مستقیم بگو «اگر مطمئن نیستی، صریح بگو نمی‌دانم». آیا مدل این‌بار صادق‌تر شد؟ این دقیقاً همان مهارتی است که ترم ۲ رویش بنا می‌شود.

## در فصل بعد

تبریک — ترم ۱ تمام شد. حالا می‌دانی هوش مصنوعی یک ماشینِ پیش‌بینی است نه جادو، می‌فهمی چرا اشتباه می‌کند، و از همان اولین گفت‌وگو عادتِ وارسی داری. تا اینجا فقط **ساده** با مدل حرف زدی. ترم ۲، «گفت‌وگوی مؤثر»، یادت می‌دهد **خوب** حرف بزنی: چطور نیت و زمینه‌ات را روشن بدهی تا جوابِ بهتری بگیری، چطور در چند دور جواب را پخته کنی، و چطور وارسی — همان مهارتی که این ترم شروعش کردی — را به قلبِ کارت تبدیل کنی. بازجویی تمام شد؛ حالا وقتِ همکاری است.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/hamhoosh/lessons/t1/s08-interrogate-project (یادستان, Yaadestan)
