# فصل ۰۶ — قانونی که پایگاه داده خودش اجرا می‌کند

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — قانونی که پایگاه داده خودش اجرا می‌کند

## در این فصل چه یاد می‌گیری

ترمِ ۱ سه عیب در این داده کاشت و از آن روز تا حالا دست‌نخورده مانده‌اند: **۲۳۱ سطر بدونِ امتیاز، ۳۷ مقدارِ متنی در ستونی که `INTEGER` اعلام شده، و ۱۹ سطر که نامِ نویسنده‌شان با نویسهٔ عربی وارد شده.**

این فصل برای هر سه یک قید می‌نویسد و **می‌شمارد که هرکدام دقیقاً چند سطر از دادهٔ موجود را رد می‌کند.** بعد کلِ فهرست را داخلِ جدولِ سخت‌گیر می‌ریزد: **۷۸۸ سطر قبول می‌شود و ۴۱۲ سطر رد.**

و دو چیزِ غیرمنتظره پیدا می‌کنیم. **اول اینکه جمعِ تک‌تکِ قیدها ۴۶۲ است، نه ۴۱۲** — و اختلافش یک درسِ کامل است. **دوم اینکه یکی از آن قیدها اصلاً نباید نوشته می‌شد**، و همان قید تنهایی مسئولِ نصفِ سطرهای ردشده است.

![یک غربالِ چندطبقه که هر طبقه سوراخ‌های شکل‌دارِ متفاوتی دارد و در هر طبقه چند قطعه پشتِ آن مانده](/lesson-assets/t4-s06-constraints/prompt/01-image-shaped-sieve.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- `NOT NULL` و `DEFAULT` و `CHECK` و `UNIQUE` را در یک اسکیمای واقعی بنویسی
- قبل از اعمالِ هر قید، تعدادِ سطرهایی را که رد می‌کند بشماری
- تشخیص بدهی قیدی که خیلی سطر رد می‌کند، سخت‌گیر است یا غلط
- بگویی کدام قید را می‌شود خاموش کرد و کدام را نمی‌شود

## قبل از شروع

**از فصلِ ۲ و ۳:** `PRIMARY KEY` و `UNIQUE` و `FOREIGN KEY` و آن پرچمِ خاموش. **از ترمِ ۱ فصلِ ۵ و ۶:** `typeof` و `CAST` و اینکه در `SQLite` نوع صفتِ **مقدار** است نه صفتِ ستون.

**قاعدهٔ سختِ این ترم، در نهایی‌ترین شکلش:** هر قانونی که می‌شود در اسکیما نوشت، در اسکیما نوشته می‌شود. **کدی که فراموش می‌کند اجرا شود همیشه وجود دارد؛ قیدی که پایگاه داده اجرا می‌کند فراموش نمی‌شود.**

> 📓 **نوت‌بوک:** [نوت‌بوک این فصل را در Colab باز کن](/notebooks/avand/term-4-modelling/session-06-constraints.ipynb) — همهٔ کدهای این فصل آماده و به‌ترتیب داخلش هست.

</div>

| جدول | تعدادِ سطر | زمانِ ساخت |
|---|---|---|
| `catalog_raw` | ۱٬۲۰۰ | کمتر از یک ثانیه |
| `members_raw` | ۳۰۰ | آنی |
| `loan_events` | ۲۶٬۱۱۹ | حدودِ یک ثانیه |

<div dir="rtl">

## ۱. قانونی که در کد است، فراموش می‌شود

فرض کن قاعده این باشد: «تعدادِ صفحه‌های یک کتاب نمی‌تواند صفر یا منفی باشد». دو راه برای اجرایش هست.

</div>

```python
con.execute("DROP TABLE IF EXISTS soft_rule")
con.execute("DROP TABLE IF EXISTS hard_rule")
con.execute("CREATE TABLE soft_rule (id INTEGER PRIMARY KEY, pages INTEGER NOT NULL)")
con.execute("""
    CREATE TABLE hard_rule (
        id    INTEGER PRIMARY KEY,
        pages INTEGER NOT NULL CONSTRAINT pages_positive CHECK (pages > 0)
    )
""")
con.commit()


def add_book(table, book_id, pages):
    """راهِ اول: قانون در کد."""
    if pages <= 0:
        print("  کد جلویش را گرفت")
        return
    # نام جدول به متن پرسش چسبیده، نه مقدار — همان مرز ترم ۱ فصل ۷.
    con.execute(f"INSERT INTO {table} VALUES (?, ?)", (book_id, pages))


print("از راه تابع، با صفحهٔ منفی:")
add_book("soft_rule", 1, -10)
print("و از راهی که یادش رفته از تابع رد شود:")
con.execute("INSERT INTO soft_rule VALUES (?, ?)", (2, -10))
con.commit()
print(q("SELECT * FROM soft_rule"))
print()
print("همان کار روی جدولی که قانون را در اسکیما دارد:")
try:
    con.execute("INSERT INTO hard_rule VALUES (?, ?)", (2, -10))
except Exception as error:
    print(type(error).__module__ + "." + type(error).__name__)
    print(error)
```

```text
از راه تابع، با صفحهٔ منفی:
  کد جلویش را گرفت
و از راهی که یادش رفته از تابع رد شود:
   id  pages
0   2    -10

همان کار روی جدولی که قانون را در اسکیما دارد:
sqlite3.IntegrityError
CHECK constraint failed: pages_positive
```

<div dir="rtl">

**تابع کارش را درست انجام داد. مشکل این بود که یک نفر از تابع رد نشد.**

و این «یک نفر» در کارِ واقعی همیشه وجود دارد: اسکریپتِ واردکردنِ داده، پنلِ ادمین، ابزارِ ترمیم که یک بار نوشته شد، یا خودت وقتی داری در کنسول عیب‌یابی می‌کنی. **قیدِ اسکیما زیرِ همهٔ این‌ها می‌نشیند و کسی تصادفی از کنارش رد نمی‌شود.**

**نامِ قید (`CONSTRAINT pages_positive`) اختیاری است و نوشتنش از اینجا به بعد اجباری‌مان می‌شود** — چون بدونِ نام، پیامِ خطا به‌جای اسمِ قاعده، متنِ خودِ شرط را تکرار می‌کند. بخشِ آخر نشان می‌دهد چرا این گران است.

## ۲. قبل از اعمالِ قید، بشمار چند سطر را رد می‌کند

**بدترین کاری که می‌شود کرد این است که قید را بنویسی و ببینی چه می‌شود.** کارِ درست این است که اول همان شرط را به‌شکلِ یک `SELECT` بشماری.

</div>

```python
RULES = [
    ("rating_not_null",   "rating IS NULL"),
    ("edition_is_number", "typeof(edition) <> 'integer'"),
    ("author_is_persian", "author LIKE '%ي%' OR author LIKE '%ك%'"),
    ("price_positive",    "CAST(price_text AS INTEGER) <= 0"),
    ("pages_positive",    "pages <= 0"),
    ("year_in_range",     "year NOT BETWEEN 1500 AND 2100"),
]
total = 0
for name, breaks_it in RULES:
    # شرط، متنِ پرسش است نه مقدار؛ هیچ‌کدام از این‌ها از بیرون نمی‌آیند.
    n = int(q(f"SELECT COUNT(*) AS n FROM catalog_raw WHERE {breaks_it}").iloc[0, 0])
    total += n
    print(f"  {name:<18} {n:>5} سطر را رد می‌کند")
duplicates = int(q("""
    SELECT COUNT(*) - COUNT(DISTINCT title || '|' || author || '|' || branch) AS n
    FROM catalog_raw
""").iloc[0, 0])
total += duplicates
print(f"  {'unique_title_etc':<18} {duplicates:>5} سطر را رد می‌کند")
print()
print("جمع تک‌تک قیدها:", total, "| سطرهای جدول: 1200")
```

```text
  rating_not_null      231 سطر را رد می‌کند
  edition_is_number     37 سطر را رد می‌کند
  author_is_persian     19 سطر را رد می‌کند
  price_positive       169 سطر را رد می‌کند
  pages_positive         0 سطر را رد می‌کند
  year_in_range          0 سطر را رد می‌کند
  unique_title_etc       6 سطر را رد می‌کند

جمع تک‌تک قیدها: 462 | سطرهای جدول: 1200
```

<div dir="rtl">

**هفت عدد، و دوتایشان صفرند — که همان‌قدر خبر است.**

`pages_positive` و `year_in_range` هیچ سطری را رد نمی‌کنند. **این یک نتیجهٔ منفی است و باید نوشته شود:** یعنی نوشتنشان امروز هیچ چیزی را تغییر نمی‌دهد، و دقیقاً به همین دلیل **ارزان‌ترین قیدهای این فهرست‌اند.** قیدی که امروز صفر سطر رد می‌کند، فردا اولین سطرِ خرابِ آن دسته را می‌گیرد — و هیچ هزینه‌ای هم ندارد.

**و حالا مهم‌ترین قضاوتِ این فصل: `rating_not_null` با ۲۳۱ سطر، تنهایی نصفِ ماجراست — و قیدِ غلطی است.**

کتابی که هیچ‌کس امتیازش نداده، دادهٔ خرابی نیست؛ **کتابی است که هنوز امتیاز نخورده.** ترمِ ۱ فصلِ ۶ نشان داد آن ۲۳۱ سطر دقیقاً همان کتاب‌های کم‌امانت‌اند. اگر `NOT NULL` رویش بگذاری، یا باید ۲۳۱ کتابِ واقعی را دور بریزی، یا برایشان عددی از خودت بسازی — **و هر دو بدتر از نگه داشتنِ `NULL` هستند.**

**قاعده‌ای که از اینجا بیرون می‌آید: عددِ بزرگ به‌تنهایی نمی‌گوید داده خراب است. می‌گوید یکی از این دو خراب است — داده یا قید — و تصمیمش با توست.** ۳۷ و ۱۹ نشانهٔ خرابیِ داده‌اند؛ ۲۳۱ نشانهٔ خرابیِ قید.

## ۳. حالا واقعاً بارگذاری کن

</div>

```python
con.executescript("""
    DROP TABLE IF EXISTS books_strict;
    CREATE TABLE books_strict (
        id      INTEGER PRIMARY KEY,
        title   TEXT    NOT NULL,
        author  TEXT    NOT NULL CONSTRAINT author_is_persian
                        CHECK (author NOT LIKE '%ي%' AND author NOT LIKE '%ك%'),
        branch  TEXT    NOT NULL,
        pages   INTEGER NOT NULL CONSTRAINT pages_positive CHECK (pages > 0),
        year    INTEGER NOT NULL CONSTRAINT year_in_range
                        CHECK (year BETWEEN 1500 AND 2100),
        edition INTEGER NOT NULL CONSTRAINT edition_is_number
                        CHECK (typeof(edition) = 'integer'),
        rating  REAL    NOT NULL CONSTRAINT rating_in_range
                        CHECK (rating BETWEEN 0 AND 5),
        price   INTEGER NOT NULL CONSTRAINT price_positive CHECK (price > 0),
        UNIQUE (title, author, branch)
    );
""")
con.commit()

SOURCE = """
    SELECT id, title, author, branch, pages, year, edition, rating,
           CAST(price_text AS INTEGER)
    FROM catalog_raw
    ORDER BY id
"""
try:
    con.execute("INSERT INTO books_strict " + SOURCE)
except Exception as error:
    print("بارگذاری یک‌جا:")
    print(" ", type(error).__module__ + "." + type(error).__name__, "|", error)
con.rollback()
```

```text
بارگذاری یک‌جا:
  sqlite3.IntegrityError | NOT NULL constraint failed: books_strict.rating
```

<div dir="rtl">

**یک `INSERT` برای ۱٬۲۰۰ سطر، و کلش با اولین سطرِ خراب برگشت.** این رفتار درست است — یک تراکنش یا کامل انجام می‌شود یا اصلاً — ولی برای فهمیدنِ **وضعیتِ داده** بی‌فایده است: فقط اسمِ اولین قیدِ شکسته را می‌گوید.

پس سطر به سطر واردشان می‌کنیم و هر ردشدن را ثبت می‌کنیم:

</div>

```python
from collections import Counter

rejected = Counter()
accepted = 0
for row in con.execute(SOURCE).fetchall():
    try:
        con.execute("INSERT INTO books_strict VALUES (?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?)", row)
        accepted += 1
    except Exception as error:
        rejected[str(error)] += 1
con.commit()

print("قبول شد:", accepted, "| رد شد:", sum(rejected.values()),
      "| جمع:", accepted + sum(rejected.values()))
print()
for message, count in sorted(rejected.items(), key=lambda pair: -pair[1]):
    print(f"  {count:>5}  {message}")
```

```text
قبول شد: 788 | رد شد: 412 | جمع: 1200

    231  NOT NULL constraint failed: books_strict.rating
    136  CHECK constraint failed: price_positive
     27  CHECK constraint failed: edition_is_number
     16  CHECK constraint failed: author_is_persian
      2  UNIQUE constraint failed: books_strict.title, books_strict.author, books_strict.branch
```

<div dir="rtl">

**هفتصد و هشتاد و هشت قبول، ۴۱۲ رد، و جمعشان دقیقاً ۱٬۲۰۰ — پس هیچ سطری بی‌سرنوشت نماند.**

**و این خطاها مزاحمت نیستند، اولین فهرستِ صادقانهٔ عیب‌های این داده‌اند.** تا امروز آن ۴۱۲ سطر همان‌طور در جدول نشسته بودند و هر پرسشی که رویشان می‌زدی جوابِ آلوده می‌داد. حالا اسم دارند، شمرده شده‌اند، و **می‌شود دربارهٔ هرکدام تصمیم گرفت.**

## ۴. چرا جمعِ اجزا از کل بیشتر است

بخشِ ۲ جمعِ ۴۶۲ داد و بخشِ ۳ رقمِ ۴۱۲. **پنجاه واحد اختلاف، و دلیلش هیچ ربطی به اشتباهِ محاسبه ندارد.**

برای دیدنش، به‌جای شمردنِ سطر برای هر قید، **برای هر سطر می‌شماریم چند قید را می‌شکند:**

</div>

```python
spread = q("""
    SELECT broken, COUNT(*) AS rows
    FROM (
        SELECT (rating IS NULL)
             + (typeof(edition) <> 'integer')
             + (author LIKE '%ي%' OR author LIKE '%ك%')
             + (CAST(price_text AS INTEGER) <= 0) AS broken
        FROM catalog_raw
    )
    GROUP BY broken
    ORDER BY broken
""")
print(spread)
print()
print("جمع «قید ضربدر سطر»           :", int((spread["broken"] * spread["rows"]).sum()))
print("سطرهایی که دست‌کم یک قید را می‌شکنند:",
      int(spread.loc[spread["broken"] > 0, "rows"].sum()))
print()
print(q("""
    SELECT id, author, edition, rating, price_text
    FROM catalog_raw
    WHERE rating IS NULL AND CAST(price_text AS INTEGER) <= 0
    ORDER BY id
    LIMIT 3
"""))
```

```text
   broken  rows
0       0   790
1       1   365
2       2    44
3       3     1

جمع «قید ضربدر سطر»           : 456
سطرهایی که دست‌کم یک قید را می‌شکنند: 410

    id       author  edition rating price_text
0   33   زهرا دهقان        3   None
1  100   آرش نیکزاد        6   None     نامشخص
2  102  پروانه بیات        4   None     ۱۹۷۰۰۰
```

<div dir="rtl">

**یک سطر می‌تواند چند قانون را با هم بشکند، و `SQLite` فقط اولی را گزارش می‌کند.**

چهار قیدِ مقداری روی هم ۴۵۶ بار شکسته شدند، ولی فقط ۴۱۰ سطر مسئولِ آن‌ها هستند: ۴۴ سطر دو قید را با هم شکستند و یک سطر سه‌تا. **۴۵۶ منهای ۴۱۰ می‌شود ۴۶**، و چهار واحدِ باقی‌ماندهٔ آن اختلافِ ۵۰ مالِ `UNIQUE` است: از شش سطرِ تکراری، چهارتایشان قبلاً سرِ یک قیدِ مقداری رد شده بودند و **هرگز به `UNIQUE` نرسیدند** — به همین دلیل جدولِ بخشِ ۳ فقط دو ردشدنِ `UNIQUE` نشان داد.

سه سطرِ نمونهٔ بالا هم امتیاز ندارند و هم قیمتشان قابلِ خواندن نیست. در بخشِ ۲ هر کدامشان **دو بار** شمرده شدند؛ در بخشِ ۳ فقط **یک بار** رد شدند.

**پس دو عدد دو چیزِ متفاوت را می‌گویند و هر دو لازم‌اند:**

- **۴۶۲** می‌گوید «هر قید چقدر کار می‌کند» — برای تصمیم گرفتن دربارهٔ خودِ قیدها.
- **۴۱۲** می‌گوید «چند سطر از داده وارد نمی‌شود» — برای تصمیم گرفتن دربارهٔ داده.

و همین توضیح می‌دهد چرا جدولِ بخشِ ۳ برای `edition_is_number` عددِ ۲۷ نشان داد نه ۳۷: **از ده‌تای باقی‌مانده، نه‌تا قبلاً سرِ `rating` رد شده بودند و یکی سرِ `author_is_persian`.**

> ✅ **چک کن:** `accepted + sum(rejected.values())` باید دقیقاً ۱٬۲۰۰ باشد. اگر کمتر بود، حلقه‌ات یک `try` بدونِ `except` دارد و سطری بی‌صدا گم شده — که بدترین شکلِ ممکن است، چون نه در قبول‌شده‌هاست و نه در ردشده‌ها.

## ۵. همان اسکیما، با یک قیدِ اصلاح‌شده

حالا نتیجهٔ قضاوتِ بخشِ ۲ را اعمال می‌کنیم: `rating` می‌تواند خالی باشد، **ولی اگر مقدار داشت باید معتبر باشد.**

</div>

```python
con.executescript("""
    DROP TABLE IF EXISTS books_sane;
    CREATE TABLE books_sane (
        id      INTEGER PRIMARY KEY,
        title   TEXT    NOT NULL,
        author  TEXT    NOT NULL CONSTRAINT author_is_persian
                        CHECK (author NOT LIKE '%ي%' AND author NOT LIKE '%ك%'),
        branch  TEXT    NOT NULL,
        pages   INTEGER NOT NULL CONSTRAINT pages_positive CHECK (pages > 0),
        year    INTEGER NOT NULL CONSTRAINT year_in_range
                        CHECK (year BETWEEN 1500 AND 2100),
        edition INTEGER NOT NULL CONSTRAINT edition_is_number
                        CHECK (typeof(edition) = 'integer'),
        rating  REAL             CONSTRAINT rating_in_range
                        CHECK (rating IS NULL OR rating BETWEEN 0 AND 5),
        price   INTEGER NOT NULL CONSTRAINT price_positive CHECK (price > 0),
        status  TEXT    NOT NULL DEFAULT 'shelf',
        UNIQUE (title, author, branch)
    );
""")
con.commit()

sane_rejected = Counter()
sane_accepted = 0
for row in con.execute(SOURCE).fetchall():
    try:
        con.execute("""
            INSERT INTO books_sane
                   (id, title, author, branch, pages, year, edition, rating, price)
            VALUES (?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?)
        """, row)
        sane_accepted += 1
    except Exception as error:
        sane_rejected[str(error)] += 1
con.commit()

print("قبول شد:", sane_accepted, "| رد شد:", sum(sane_rejected.values()))
for message, count in sorted(sane_rejected.items(), key=lambda pair: -pair[1]):
    print(f"  {count:>5}  {message}")
print()
print("ستون status که اصلاً مقدارش را ندادیم:")
print(q("SELECT status, COUNT(*) AS rows FROM books_sane GROUP BY status"))
```

```text
قبول شد: 978 | رد شد: 222
    164  CHECK constraint failed: price_positive
     36  CHECK constraint failed: edition_is_number
     19  CHECK constraint failed: author_is_persian
      3  UNIQUE constraint failed: books_sane.title, books_sane.author, books_sane.branch

ستون status که اصلاً مقدارش را ندادیم:
  status  rows
0  shelf   978
```

<div dir="rtl">

**۷۸۸ شد ۹۷۸ — یعنی یک تصمیمِ درست دربارهٔ یک قید، ۱۹۰ سطرِ سالم را نجات داد.**

و توجه کن که `rating` هنوز محافظت دارد: **مقدارِ خالی مجاز است، مقدارِ نامعتبر نه.** این ترکیب — یک ستونِ اختیاری با یک `CHECK` که `NULL` را استثنا می‌کند — پرکاربردترین الگوی این فصل است.

**و دقت کن که عددهای هر چهار قیدِ دیگر بالا رفتند:** `price_positive` از ۱۳۶ به ۱۶۴، `edition_is_number` از ۲۷ به ۳۶ و `author_is_persian` از ۱۶ به ۱۹. سطرهایی که قبلاً سرِ `rating` رد می‌شدند، حالا زنده به این قیدها می‌رسند. **همان درسِ بخشِ ۴، این بار از جهتِ عکس.**

`DEFAULT` هم کارِ خودش را کرد: ستونِ `status` را در `INSERT` اصلاً نام نبردیم و هر ۹۷۸ سطر مقدارِ پیش‌فرض گرفتند. **`DEFAULT` و `NOT NULL` دو نیمهٔ یک تصمیم‌اند:** `NOT NULL` می‌گوید این ستون باید مقدار داشته باشد، `DEFAULT` می‌گوید اگر کسی ندهد چه باشد. بدونِ دومی، اولی هر `INSERT` قدیمی را می‌شکند.

## ۶. قیدی که خاموش‌شدنی نیست

فصلِ ۳ نشان داد کلیدِ خارجی یک کلیدِ خاموش‌وروشن دارد و پیش‌فرض خاموش است. **طبیعی است که بپرسی بقیهٔ قیدها هم همین‌طورند یا نه.**

</div>

```python
import sqlite3

plain = sqlite3.connect(DB_PATH)
print("PRAGMA foreign_keys روی این اتصال:",
      plain.execute("PRAGMA foreign_keys").fetchone()[0])
print()
for label, values in [
    ("CHECK", (9001, "کتاب آزمایشی", "نام آزمایشی", "مرکزی", -5, 2020, 1, 4.0, 1000)),
    ("NOT NULL", (9002, None, "نام آزمایشی", "مرکزی", 100, 2020, 1, 4.0, 1000)),
]:
    try:
        plain.execute("""
            INSERT INTO books_sane
                   (id, title, author, branch, pages, year, edition, rating, price)
            VALUES (?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?)
        """, values)
        print(f"  {label:<9} → قبول شد")
    except Exception as error:
        print(f"  {label:<9} → {type(error).__name__} | {error}")
plain.rollback()
```

```text
PRAGMA foreign_keys روی این اتصال: 0

  CHECK     → IntegrityError | CHECK constraint failed: pages_positive
  NOT NULL  → IntegrityError | NOT NULL constraint failed: books_sane.title
```

<div dir="rtl">

**اتصالی که کلیدِ خارجی رویش خاموش است، `CHECK` و `NOT NULL` را همچنان اجرا می‌کند.**

این تفاوت را جدی بگیر: **`FOREIGN KEY` تنها قیدی است که در `SQLite` پیش‌فرض خاموش است.** `NOT NULL` و `UNIQUE` و `PRIMARY KEY` همیشه و از هر اتصالی اجرا می‌شوند و کلیدی ندارند. `CHECK` پیش‌فرض روشن است، ولی آن هم یک کلیدِ کمتر شناخته‌شده دارد:

</div>

```python
print("ignore_check_constraints پیش‌فرض:",
      plain.execute("PRAGMA ignore_check_constraints").fetchone()[0])
plain.execute("PRAGMA ignore_check_constraints = ON")
plain.execute("""
    INSERT INTO books_sane
           (id, title, author, branch, pages, year, edition, rating, price)
    VALUES (?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?, ?)
""", (9003, "کتاب آزمایشی", "نام آزمایشی", "مرکزی", -5, 2020, 1, 4.0, 1000))
print("با کلید روشن، صفحهٔ منفی:",
      plain.execute("SELECT pages FROM books_sane WHERE id = ?", (9003,)).fetchone()[0])
plain.rollback()
plain.execute("PRAGMA ignore_check_constraints = OFF")
```

```text
ignore_check_constraints پیش‌فرض: 0
با کلید روشن، صفحهٔ منفی: -5
```

<div dir="rtl">

**نتیجهٔ عملی‌اش برای طراحی: هر قانونی که می‌توانی به‌شکلِ `CHECK` بنویسی، از هر قانونِ معادلی که به کلیدِ خارجی تکیه می‌کند مطمئن‌تر است** — نه چون دور زدنی نیست، بلکه چون برای اجرا شدنش کسی نباید کاری بکند. کلیدِ خارجی را باید روی هر اتصال روشن کرد و فراموش کردنش کافی است. `CHECK` را باید کسی آگاهانه خاموش کند.

## ۷. با ۲۲۲ سطرِ ردشده چه کنیم

سطرهای ردشده را دور نریز. **جدولِ قرنطینه بسازشان:** همان ستون‌ها، بدونِ هیچ قیدی، به‌علاوهٔ یک ستون که می‌گوید چرا رد شده.

</div>

```python
con.executescript("""
    DROP TABLE IF EXISTS books_quarantine;
    CREATE TABLE books_quarantine (
        id     INTEGER PRIMARY KEY,
        title  TEXT,
        author TEXT,
        reason TEXT NOT NULL
    );
""")
con.commit()

for row in con.execute(SOURCE).fetchall():
    if int(q("SELECT COUNT(*) AS n FROM books_sane WHERE id = ?",
             (row[0],)).iloc[0, 0]):
        continue
    reasons = []
    if not isinstance(row[6], int):
        reasons.append("edition_is_number")
    if "ي" in row[2] or "ك" in row[2]:
        reasons.append("author_is_persian")
    if not row[8]:
        reasons.append("price_positive")
    con.execute("INSERT INTO books_quarantine VALUES (?, ?, ?, ?)",
                (row[0], row[1], row[2], "، ".join(reasons) or "unique_title_etc"))
con.commit()

print("سطرهای قرنطینه:", int(q("SELECT COUNT(*) AS n FROM books_quarantine").iloc[0, 0]))
print(q("""
    SELECT reason, COUNT(*) AS rows
    FROM books_quarantine
    GROUP BY reason
    ORDER BY rows DESC, reason
"""))
print()
print("قبول‌شده + قرنطینه:",
      int(q("SELECT COUNT(*) AS n FROM books_sane").iloc[0, 0])
      + int(q("SELECT COUNT(*) AS n FROM books_quarantine").iloc[0, 0]))
```

```text
سطرهای قرنطینه: 222
                                 reason  rows
0                        price_positive   164
1                     edition_is_number    33
2                     author_is_persian    16
3     edition_is_number، price_positive     3
4                      unique_title_etc     3
5     author_is_persian، price_positive     2
6  edition_is_number، author_is_persian     1

قبول‌شده + قرنطینه: 1200
```

<div dir="rtl">

**جمعِ دو جدول دقیقاً ۱٬۲۰۰ است — هیچ سطری دور ریخته نشد.**

و حالا هر سطرِ قرنطینه یک کارِ مشخص دارد: آن‌هایی که فقط `author_is_persian` خورده‌اند با یک `replace` درست می‌شوند (ترمِ ۱ فصلِ ۵)، آن‌هایی که `edition_is_number` خورده‌اند با تبدیلِ رقمِ فارسی، و آن‌هایی که `price_positive` خورده‌اند باید یک‌به‌یک نگاه شوند چون بعضی‌شان واقعاً قیمت ندارند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** اگر `CHECK` را بدونِ نام بنویسی، پیامِ خطا دیگر نمی‌گوید کدام قاعده شکست:

</div>

```python
con.execute("DROP TABLE IF EXISTS unnamed_rules")
con.execute("""
    CREATE TABLE unnamed_rules (
        id    INTEGER PRIMARY KEY,
        pages INTEGER CHECK (pages > 0),
        year  INTEGER CHECK (year BETWEEN 1500 AND 2100)
    )
""")
con.commit()
try:
    con.execute("INSERT INTO unnamed_rules VALUES (?, ?, ?)", (1, 100, 3000))
except Exception as error:
    print(type(error).__module__ + "." + type(error).__name__)
    print(error)
```

```text
sqlite3.IntegrityError
CHECK constraint failed: year BETWEEN 1500 AND 2100
```

<div dir="rtl">

**پیام به‌جای نام، متنِ خودِ شرط را تکرار می‌کند.**

برای یک شرطِ کوتاه بد نیست. برای شرطی که سه خط است، خروجیِ خطا خواندنی نمی‌ماند — و مهم‌تر از خوانایی این است: **هیچ نامِ ثابتی وجود ندارد که کدِ برنامه بتواند رویش تصمیم بگیرد.** اگر بخواهی به کاربر پیامِ فارسیِ مناسبی نشان بدهی، مجبوری متنِ شرط را در کدت تکرار کنی و اولین باری که شرط را عوض کنی، پیام دروغ می‌شود. به همین دلیل در تمامِ این فصل هر قید نام داشت.

> 📏 **اندازه بگیر:** **یک سطر یعنی چه؟** در جدولِ ردشده‌های بخشِ ۳ یک سطر یعنی **یک پیامِ خطای متمایز**، نه یک قید — و به همین دلیل عددهایش با بخشِ ۲ فرق دارند. **با کدام شمارشِ دوم سنجیدی؟** با سه‌تا: `accepted + rejected` که ۱٬۲۰۰ شد، جمعِ تک‌تکِ قیدها (۴۶۲) در برابرِ سطرهای واقعاً ردشده (۴۱۲) که اختلافشان با شمارشِ مستقیمِ هم‌پوشانی توضیح داده شد، و جمعِ `books_sane` و `books_quarantine` که باز ۱٬۲۰۰ شد. **چه کسی از قلم افتاد؟** ۲۲۲ سطر که در جدولِ سالم نیستند — و اگر جدولِ قرنطینه را نساخته بودیم، **هیچ‌جا نبودند**؛ نه در گزارش‌ها و نه در فهرستِ کارها.

> 🤖 **از دستیارت بپرس:** «فرقِ `CHECK` با اعتبارسنجی در کدِ برنامه چیست؟» بعد این را بپرس: **«اگر قیدی ۲۰ درصدِ سطرهای موجود را رد کند، یعنی داده خراب است یا قید؟»** — جوابِ درست می‌گوید هیچ‌کدام را نمی‌شود از روی عدد فهمید و باید به معنیِ ستون نگاه کرد. اگر جواب قاطعانه گفت «داده خراب است»، با مثالِ ۲۳۱ سطرِ بی‌امتیاز ردش کن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| constraint | کانسترینت | قید؛ قانونی که در اسکیما نوشته می‌شود و پایگاه داده اجرایش می‌کند |
| NOT NULL | نات نال | این ستون حتماً باید مقدار داشته باشد |
| CHECK | چک | شرطی که هر سطر باید برآورده‌اش کند |
| DEFAULT | دیفالت | مقداری که اگر کسی ندهد، خودکار گذاشته می‌شود |
| named constraint | نیمد کانسترینت | قیدِ نام‌دار، تا پیامِ خطا بگوید کدام قاعده شکست |
| quarantine table | کوارانتین تیبل | جدولِ قرنطینه؛ جایی برای سطرهایی که قید ردشان کرد |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدونِ نگاه به بالا جواب بده: چرا جمعِ تک‌تکِ قیدها ۴۶۲ شد ولی فقط ۴۱۲ سطر رد شدند؟

**تمرینِ اجباری:** برای جدولِ `members_raw` یک اسکیمای قیددار طراحی کن. دستِ‌کم چهار قید بگذار — از جمله `UNIQUE` روی `national_id` و یک `CHECK` روی شکلِ شمارهٔ تلفن. **قبل از ساختنِ جدول، برای هر قید بشمار چند سطر را رد می‌کند**، بعد بارگذاری کن و دو عدد را کنارِ هم بگذار. **بعد جواب بده: کدام قیدت را باید پس بگیری و چرا؟** راهنمایی: فصلِ ۲ گفت ۳۳ عضو کد ملی ندارند.

**تمرینِ ستاره‌دار ⭐:** قیدی بنویس که فقط با `CHECK` نمی‌شود نوشتش: «تعدادِ کتاب‌های هر شعبه نباید از ظرفیتش بیشتر باشد». امتحان کن و **پیامِ خطایی را که می‌گیری چاپ کن** — راهنمایی: `CHECK` فقط به سطرِ خودش دسترسی دارد. بعد سؤالِ سخت را جواب بده: **این قاعده را کجا باید نوشت، و چه چیزی را از دست می‌دهی که با `CHECK` داشتی؟** جوابت باید بگوید آن راهِ‌حل از کدام اتصال‌ها قابلِ دور زدن است.

## در فصل بعد

اسکیمای ما حالا از قوانینِ خودش محافظت می‌کند. ولی یک ستون هست که در تمامِ این ترم بی‌سروصدا کنارمان بوده و هیچ قیدی رویش نگذاشتیم: **زمان.**

فصلِ بعد سراغش می‌رود و با یک عددِ ساده شروع می‌کند: پرسشِ «امانت‌های تا آخرِ ژوئن» با `<=` روی تاریخ **۱۳٬۰۰۴** جواب می‌دهد و با بازهٔ درست **۱۳٬۴۱۵**. **چهارصد و یازده رویدادِ روزِ آخر، بی‌صدا، از هر گزارشی که این‌طور نوشته شده حذف می‌شوند.**

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/avand/lessons/t4/s06-constraints (یادستان, Yaadestan)
