# فصل ۵ — حس تعادل: MPU6050

<div dir="rtl">

# فصل ۵ — حس تعادل: MPU6050

## در این فصل چه می‌سازی

فصل قبل به ربات یاد دادی خط را نرم و بی‌لرزش دنبال کند. امروز یک حس تازه به مدارت اضافه می‌کنی: **حس تعادل**. همان تراشهٔ کوچک‌تر از ناخنِ انگشتت که در گوشی می‌فهمد چرخیده‌ای و عکس را می‌چرخاند، در پهپاد آن را در باد صاف نگه می‌دارد، و در ساعت هوشمند قدم‌هایت را می‌شمارد. اسم قطعهٔ ما **MPU6050** است — و تنها خرید تازهٔ این ترم.

و مثل همیشه فقط «آشنا شدن» کافی نیست: آخر فصل یک دستگاه واقعی می‌سازی — **نگهبان جعبه**. دیده‌ای روی بعضی کارتن‌های شکستنی برچسبِ «کج نکنید» می‌زنند؟ شرکت‌های واقعی برای بارهای حساس یک حسگر کج‌شدن می‌گذارند که اگر جعبه بیش از حد خم شد، لو برود. ما نسخهٔ زندهٔ همان را می‌سازیم: جعبه‌ای که اگر کجش کنند آژیر می‌کشد و تا خودت دکمه را نزنی ساکت نمی‌شود. این همان مداری است که می‌بندی:

![سیم‌کشی چهارسیمهٔ MPU6050 به ESP32: VCC به 3V3، GND به GND، SDA به پایهٔ ۲۱ و SCL به پایهٔ ۲۲؛ کنار ماژول GY-521 پلاک آدرس 0x68 شناور است](/lesson-assets/t5-s05-mpu6050/prompt/04-image-mpu6050-wiring.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- به زبان ساده بگویی شتاب‌سنج و ژیروسکوپ هر کدام چه چیزی را حس می‌کنند و عیب هر کدام چیست.
- MPU6050 را روی همان گذرگاه I2C آشنا (SDA=۲۱، SCL=۲۲) وصل کنی و بفهمی چرا دو دستگاه با دو پلاک متفاوت روی یک کوچه با هم زندگی می‌کنند.
- کتابخانه را نصب کنی، زاویهٔ X و Y را بخوانی و صفرگیری کنی.
- نویز سنسور را با یک فیلتر میانگین که خودت با آرایهٔ C++ می‌سازی آرام کنی و روی Serial Plotter با چشم ببینی.
- «نگهبان جعبه» را کامل کنی: آژیر کج‌شدنِ قفل‌شونده با Buzzer و دکمهٔ reset.

## قبل از شروع: چک‌لیست پیش‌نیاز

قبل از ادامه این چند مورد را چک کن — اگر یکی‌شان لنگ می‌زند، اول برگرد همان فصل:

- **از فصل‌های ۱ تا ۳ (همین ترم):** جعبه‌ابزار C++ — آپلود از Arduino IDE، typeها، تابع با type بازگشتی، **آرایه** و حلقهٔ `for`، و PWM با `ledcAttach`. امروز همه‌شان برمی‌گردند.
- **از ترم ۲، فصل ۷:** گذرگاه I2C و OLED — همان دو سیم SDA/SCL و مفهوم «آدرس» (پلاک 0x3C). امروز یک همسایهٔ تازه به این کوچه اضافه می‌شود.
- **از ترم ۲، فصل ۵:** میانگین‌گیری برای آرام‌کردن دادهٔ سنسور — همان ایده، این بار با آرایهٔ C++.
- **از ترم ۱، فصل ۱۰:** Buzzer و فرکانس — آژیر امروز همان PWM آشناست.
- **از ترم ۱، فصل‌های ۸ و ۹:** دکمه با pull-up داخلی و متغیر وضعیت (state) — قفلِ آژیر با همین دو ساخته می‌شود.

لوازم این فصل:

| قطعه / ابزار | تعداد | جایگزین |
|---|---|---|
| ماژول MPU6050 (برد GY-521) | ۱ | هر برد GY-521؛ تنها خرید تازهٔ ترم ۵ |
| ESP32 + Breadboard + سیم جامپر | ۱ دست | همان کیت ترم ۱ |
| Buzzer پسیو (پایهٔ ۴) | ۱ | همان Buzzer ترم ۱ |
| دکمه (پایهٔ ۳۲) | ۱ | همان دکمهٔ ترم ۱ |
| کامپیوتر با Arduino IDE + کابل USB | ۱ | — |
| یک جعبهٔ مقوایی کوچک (برای پروژه) | ۱ | جعبهٔ کفش یا جعبهٔ پیتزا! |

> 🧪 **آزمایشگاه:** صادق باشیم: **این فصل در آزمایشگاه ما اجرا نمی‌شود.** نه شتاب‌سنج شبیه‌سازی شده و نه کتابخانهٔ C++ اش؛ پس کد را در Arduino IDE روی برد واقعی آپلود کن. ولی نیمهٔ دیگرِ پروژهٔ امروز کاملاً آشناست و جای دیگری تمرین‌شدنی است: Buzzer روی GPIO 4 و دکمه روی GPIO 32 همان قطعات ترم ۱ هستند و در [آزمایشگاه](/lab) — روی فصل ۱۱ ترم ۱ — زنده کار می‌کنند. اگر می‌خواهی تا رسیدن سنسور، منطقِ «آستانه ← آژیر ← reset با دکمه» را جدا تمرین کنی، از همان‌جا شروع کن.

## ۱. یک تراشه، دو حس

MPU6050 در واقع **دو سنسور در یک خانه** است. بیا هر دو را با یک تشبیه بشناسیم.

![دو حس داخل تراشهٔ MPU6050: سمت چپ شتاب‌سنج به شکل جعبهٔ شیشه‌ای با توپی که موقع کج‌شدن به گوشهٔ پایین قِل می‌خورد و فلش بزرگ جاذبه؛ سمت راست ژیروسکوپ به شکل فرفرهٔ آرام با فلش‌های چرخش و درجهٔ «سرعت چرخش»؛ هر دو با علامت جمع به تراشهٔ وسط وصل‌اند](/lesson-assets/t5-s05-mpu6050/prompt/01-image-accel-gyro-inside.png)

**سنسور اول: شتاب‌سنج (Accelerometer).** یک توپ کوچک داخل یک جعبهٔ شیشه‌ای را تصور کن. جعبه را کج کنی، توپ به کدام طرف قِل می‌خورد؟ سمت پایین — چون جاذبه همیشه پایین را نشان می‌دهد. شتاب‌سنج همین جعبه‌وتوپ است، فقط میکروسکوپی: با حس‌کردن اینکه جاذبه از کدام طرف می‌کشد، می‌فهمد «پایین کدام طرف است» و از همین، زاویهٔ کج‌شدن درمی‌آید. اما یک عیب دارد: به **هر** تکانی واکنش نشان می‌دهد. توی ماشینِ ترمزکرده، توپ یک لحظه می‌رود جلو و شتاب‌سنج فکر می‌کند «پایین» عوض شده! پس عالی است برای زاویهٔ آرام، ولی عصبی و پُرلرزش.

**سنسور دوم: ژیروسکوپ (Gyroscope).** فرفره‌ای که می‌چرخد چطور در برابر کج‌شدن مقاومت می‌کند؟ ژیروسکوپ از همین خاصیت استفاده می‌کند، ولی چیزی که گزارش می‌دهد زاویه نیست — **سرعتِ چرخش** است: «الان داری با این تندی به این سمت می‌چرخی». آرام و دقیق است و از تکان‌های ماشین نمی‌ترسد؛ ولی عیب خودش را دارد: چون فقط «تغییر» را می‌گوید، برای دانستن زاویه باید تغییرها را جمع بزنی، و خطاهای ریز کم‌کم روی هم جمع می‌شوند و عددت «می‌سُرد» و دروغ می‌شود.

یکی عصبی ولی صادق، یکی خونسرد ولی فراموش‌کار. آشنا نیست؟ درست مثل فصل قبل که P و I و D هر کدام یک تکه از حقیقت را داشتند! راه‌حل هم همان است: **ترکیب**. تراشه و کتابخانه‌ای که امروز استفاده می‌کنیم حرفِ هر دو سنسور را با هم قاطی می‌کنند تا زاویه‌ای بدهند که هم آرام است هم نمی‌سُرد. ما از نتیجهٔ آماده استفاده می‌کنیم و در یک آزمایش، حرفِ خامِ شتاب‌سنجِ تنها را هم می‌بینیم تا قدرِ این ترکیب را بدانی.

> 💡 **نکته:** اسم رسمی این خانواده را هم یاد بگیر: **IMU** — واحد اندازه‌گیری حرکت. همان چیزی که در گوشی و پهپاد و ساعت هوشمند کار می‌کند، یک IMU است.

## چالش: چرا شتاب‌سنجِ تنها گول می‌خورد؟

قبل از باز کردن جواب، خودت با صدای بلند جواب بده: چرا شتاب‌سنجِ تنها توی ماشینِ در حال ترمز زاویه را اشتباه می‌گوید — و ژیروسکوپ به جایش چه چیزی را گزارش می‌دهد؟

---

**جواب:** چون شتاب‌سنج «پایین» را از روی جاذبه پیدا می‌کند، ولی موقع ترمز، توپِ داخلش از شتابِ ترمز هم هُل می‌خورد و یک لحظه «پایین» را اشتباه می‌بیند. ژیروسکوپ اما زاویه را نمی‌گوید؛ **سرعتِ چرخش** را گزارش می‌دهد و به تکانِ آنی ماشین کاری ندارد.

## ۲. کوچهٔ آشنا، پلاک جدید

سیم‌کشی را که ببینی لبخند می‌زنی، چون همه‌اش را بلدی! MPU6050 با **I2C** حرف می‌زند؛ همان دو سیمی که از ترم ۲ با OLED می‌شناسی: SDA به پایهٔ ۲۱ و SCL به پایهٔ ۲۲. تغذیه هم VCC به 3V3 و GND به GND. چهار سیم، تمام:

</div>

| MPU6050 (GY-521) pin | ESP32 pin |
|---|---|
| VCC | 3V3 |
| GND | GND |
| SDA | GPIO 21 |
| SCL | GPIO 22 |

<div dir="rtl">

اینجا یک سؤال قشنگ پیش می‌آید: اگر OLED هم به همین دو پایه وصل بود، حالا چه؟ جفتشان را بکَنیم؟! نه — و این زیباییِ I2C است: این دو سیم یک **کوچهٔ مشترک**‌اند، نه یک سیمِ خصوصی. هر دستگاهی در این کوچه یک **پلاک** دارد — همان آدرسی که ترم ۲ دیدیم: پلاک OLED برابر 0x3C بود؛ پلاک MPU6050 برابر **0x68** است. وقتی ESP32 داد می‌زند «پلاک 0x68، زاویه بده!»، فقط MPU6050 جواب می‌دهد و OLED به کار خودش می‌رسد. یک کوچه، چند همسایه، بدون دعوا — به شرطی که پلاک‌ها تکراری نباشند.

![کوچهٔ I2C به شکل یک خیابان کوچک: دو جادهٔ موازی با برچسب SDA و SCL از خانه‌ای به شکل ESP32 به دو خانهٔ دیگر می‌روند؛ خانهٔ OLED پلاک 0x3C و خانهٔ MPU6050 پلاک 0x68 دارد و فقط خانه‌ای که صدایش زده‌اند چراغش روشن می‌شود](/lesson-assets/t5-s05-mpu6050/prompt/03-image-i2c-street-addresses.png)

> ⚠️ **مواظب باش:** قبل از سیم‌کشی همیشه کابل USB را از برد جدا کن — همان قانون ایمنی «موقع جابه‌جایی سیم، برق قطع» از ترم ۱.

✅ **چک کن:** چهار سیم را طبق جدول بالا وصل کرده‌ای — VCC به 3V3، GND به GND، SDA به ۲۱، SCL به ۲۲. هنوز هیچ کدی آپلود نشده و این کاملاً درست است.

## چالش: چرا جواب‌ها قاطی نمی‌شوند؟

OLED و MPU6050 هر دو به پایه‌های ۲۱ و ۲۲ وصل‌اند. چرا جواب‌هایشان قاطی نمی‌شود؟ اول خودت جواب بده.

---

**جواب:** چون I2C یک کوچهٔ مشترک است و هر دستگاه یک پلاک (آدرس) یکتا دارد. ESP32 هر بار اسمِ پلاکِ دستگاهی را که می‌خواهد صدا می‌زند (0x3C یا 0x68) و فقط همان دستگاه جواب می‌دهد؛ بقیه ساکت می‌مانند.

## ۳. کتابخانه، خطای آشنا، و اولین زاویه‌ها

بالای برنامه دو تا `#include` لازم داریم و یک خط که سنسور را می‌سازد:

</div>

```cpp
#include <Wire.h>
#include <MPU6050_light.h>

MPU6050 mpu(Wire);
```

<div dir="rtl">

`Wire` کتابخانهٔ I2C خودِ Arduino است — همیشه هست. خط دوم اما کتابخانهٔ مخصوص سنسور ماست. حالا اگر عجله کنی و کامپایل بزنی، بزرگ‌ترین خطای امروز را می‌بینی — بیا عمداً امتحانش کنیم تا از نزدیک بشناسی‌اش:

</div>

```text
fatal error: MPU6050_light.h: No such file or directory
compilation terminated.
```

<div dir="rtl">

این خطا را قاب کن: `No such file or directory` برای یک `#include` یعنی **کتابخانه هنوز نصب نیست** — ترجمه‌اش همان `ImportError`ِ MicroPython است که ترم ۲ با کتابخانهٔ dht دیدیم! راه‌حل هم مثل همان‌جا: در Arduino IDE از منوی کناری **Library Manager** را باز کن و همان اسمی را جستجو کن که در `#include` نوشته‌ای — یعنی `MPU6050_light` (نویسنده‌اش rfetick است). Install بزن، چند ثانیه صبر کن و دوباره کامپایل بگیر: سبز! قانون کلی را هم یاد بگیر: **اسمِ داخل `#include` تقریباً همیشه همان چیزی است که باید در Library Manager جستجو کنی**، و اگر چند نتیجه آمد، آن را بردار که فایل header اش دقیقاً همین اسم را دارد.

حالا `setup` — سه کار: راه‌انداختن کوچه، پیداکردن همسایه، و صفرگیری:

</div>

```cpp
void setup() {
  Serial.begin(115200);
  Wire.begin();
  int status = mpu.begin();
  Serial.print("vaziat-e sensor (0 yani OK): ");
  Serial.println(status);
  while (status != 0) {
  }
  Serial.println("tekan nade... dare sefr-giri mikonad");
  delay(1000);
  mpu.calcOffsets();
  Serial.println("amade!");
}
```

<div dir="rtl">

بخش‌به‌بخش:

- `mpu.begin()` سراغ پلاک 0x68 می‌رود و اگر همه‌چیز درست باشد **صفر** برمی‌گرداند.
- آن `while` خالی یک **قفل ایمنی** است: اگر سنسور پیدا نشد، برنامه همان‌جا می‌ایستد تا سیم‌کشی را درست کنی — بهتر از این است که با عددهای قلابی جلو برود!
- `calcOffsets` همان **صفرگیری** است: به سنسور می‌گوید «وضعیت الانت را صاف حساب کن». برای همین موقع صفرگیری، دستگاه باید روی میزِ صاف و بی‌حرکت باشد.

در `loop` هم `mpu.update()` می‌زنیم و بعد `mpu.getAngleX()` و `mpu.getAngleY()` را چاپ می‌کنیم. آپلود کن و برد را آرام کج کن: زاویهٔ X به راست بالا می‌رود، زاویهٔ Y به جلو؛ صاف می‌گذاری، هر دو برمی‌گردند نزدیک صفر. برد ما حالا می‌داند کجش کرده‌ای!

✅ **چک کن:** در Serial Monitor باید اول `vaziat-e sensor (0 yani OK): 0` را ببینی، بعد `amade!`، و بعد زاویه‌هایی که با کج‌کردن برد تغییر می‌کنند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** اگر عدد وضعیت **غیرصفر** چاپ شد و برنامه جلو نرفت، یعنی سنسور پیدا نشده و قفل ایمنی نگهش داشته. رایج‌ترین علت: سیم SDA و SCL جابه‌جا شده‌اند. چهار سیم را طبق جدول چک کن و بعد دکمهٔ RST برد را بزن. (اگر سنسورت با کد نمونهٔ دیگری کار می‌کرد ولی با کد ما نه، شاید پایهٔ AD0 ماژول به HIGH وصل شده و پلاک به 0x69 عوض شده باشد؛ AD0 را آزاد یا به GND بگذار.)

کد کامل این مرحله در `01_mpu_angles.ino` است:

</div>

```cpp
// Term 5 - Session 05 - avvalin zavie-ha az MPU6050
// ketabkhane: MPU6050_light (az Library Manager - esm-e daghigh dar jozve)
#include <Wire.h>
#include <MPU6050_light.h>

MPU6050 mpu(Wire);

void setup() {
  Serial.begin(115200);
  Wire.begin();                 // I2C rooye pin-haye hamishegi: SDA=21, SCL=22
  int status = mpu.begin();     // plak-e 0x68 ra seda mizanad
  Serial.print("vaziat-e sensor (0 yani OK): ");
  Serial.println(status);
  while (status != 0) {
    // ghofl-e imeni: ta sensor peyda nashode jolotar naro
    // (sim-keshi ra check kon va dokme-ye RST ra bezan)
  }
  Serial.println("tekan nade... dare sefr-giri mikonad");
  delay(1000);
  mpu.calcOffsets();            // sefr-giri: halat-e alan yani "saf"
  Serial.println("amade!");
}

void loop() {
  mpu.update();                 // sensor ra bekhan va hesab-ha ra be-rooz kon
  Serial.print("zavie X: ");
  Serial.print(mpu.getAngleX());
  Serial.print(" | zavie Y: ");
  Serial.println(mpu.getAngleY());
  delay(200);
}
```

<div dir="rtl">

## چالش: صفرگیریِ کج

اگر موقع `calcOffsets` دستگاه کج روی دستت باشد، چه اتفاقی برای همهٔ زاویه‌های بعدی می‌افتد؟

---

**جواب:** سنسور همان حالتِ کج را «صاف» حساب می‌کند. از آن به بعد وقتی دستگاه واقعاً صاف است، سنسور فکر می‌کند کج است و همهٔ زاویه‌ها یک عددِ ثابتِ غلط دارند. راه‌حل: ریست کن و موقع صفرگیری دستگاه را روی سطح صاف و بی‌حرکت بگذار.

## ۴. نویز، و فیلتری که خودمان می‌سازیم

حالا آزمایش قول‌داده‌شده: به جای زاویهٔ ترکیبی، فقط حرفِ **شتاب‌سنجِ خام** را می‌گیریم — کتابخانه این را هم می‌دهد: `mpu.getAccAngleX()`. یک ابزار نمایش جدید هم داریم: در Arduino IDE چیزی هست به اسم **Serial Plotter**؛ همان Serial Monitor است، ولی به جای متن، عددها را نمودار زنده می‌کشد. برد را بی‌حرکت روی میز بگذار و نگاه کن: خط باید صاف باشد، ولی مدام ریز-ریز می‌لرزد. یک ضربهٔ کوچک به میز بزن — جهش! این همان «عصبی بودن» شتاب‌سنج است: **نویز**.

ترم ۲ برای دادهٔ لرزان چه کردیم؟ میانگین گرفتیم! همان ایده، امروز با ابزار C++: **آرایه**. ده خانهٔ حافظه کنار هم برای ده خواندنِ آخر:

</div>

```cpp
const int N = 10;
float readings[N];
int idx = 0;
```

<div dir="rtl">

و در هر دور `loop`، سه حرکت:

</div>

```cpp
readings[idx] = raw;
idx = idx + 1;
if (idx >= N) {
  idx = 0;
}

float sum = 0;
for (int i = 0; i < N; i++) {
  sum = sum + readings[i];
}
float smooth = sum / N;
```

<div dir="rtl">

تکهٔ اول را خوب نگاه کن: جدیدترین عدد جای قدیمی‌ترین می‌نشیند و وقتی `idx` به ته آرایه رسید، برمی‌گردد خانهٔ اول — مثل چرخ‌وفلک! به این می‌گویند **پنجرهٔ لغزان**: همیشه ده تای آخر در دستمان است. تکهٔ دوم هم که آشناست: جمع با حلقهٔ `for` و تقسیم بر تعداد — میانگین. حالا هر دو عدد را با هم چاپ می‌کنیم، خام و فیلترشده، و Serial Plotter دو خط می‌کشد: خطِ خام لرزان و پرجهش، خطِ فیلترشده نرم و آرام که از وسط لرزش‌ها رد می‌شود.

ولی مهندسِ صادق هزینه را هم می‌گوید: فیلتر، **تأخیر** می‌آورد. برد را سریع کج کن — خط فیلترشده با کمی تأخیر می‌رسد، چون هنوز دارد با عددهای قبلی میانگین می‌گیرد. پنجرهٔ بزرگ‌تر یعنی صاف‌تر ولی خواب‌آلودتر؛ کوچک‌تر یعنی تیزتر ولی لرزان‌تر. `N` هم مثل `KP` فصل قبل است: عددِ درستش مالِ پروژهٔ توست. و خبر خوب: این فیلتر فقط برای MPU نیست — از این به بعد برای هر سنسورِ لرزانی (LDR، فاصله، هر چیزی) همین ده خط را داری.

کد کامل در `02_mpu_filter.ino` است:

</div>

```cpp
// Term 5 - Session 05 - filter-e miangin ba araye (hamun ide-ye term 2!)
// khorooji baraye Serial Plotter: do adad kenar-e ham -> do khat-e zende
#include <Wire.h>
#include <MPU6050_light.h>

MPU6050 mpu(Wire);

const int N = 10;        // panjare-ye filter: 10 khandan-e akhir
float readings[N];       // araye: 10 khane-ye float kenar-e ham
int idx = 0;             // jaygah-e badi ke bayad por shavad

void setup() {
  Serial.begin(115200);
  Wire.begin();
  int status = mpu.begin();
  while (status != 0) {
  }
  delay(1000);
  mpu.calcOffsets();
}

void loop() {
  mpu.update();
  float raw = mpu.getAccAngleX();   // zavie faghat az shetab-sanj: asabi va por-larzesh

  readings[idx] = raw;              // jadidtarin jaye ghadimitarin minshinad
  idx = idx + 1;
  if (idx >= N) {
    idx = 0;                        // tah-e araye -> bargard khane-ye aval
  }

  float sum = 0;
  for (int i = 0; i < N; i++) {
    sum = sum + readings[i];
  }
  float smooth = sum / N;           // miangin-e 10 ta-ye akhir

  Serial.print(raw);                // khat-e aval-e plotter: kham
  Serial.print(" ");
  Serial.println(smooth);           // khat-e dovvom: filter-shode
  delay(50);
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** در Serial Plotter باید دو خط ببینی — یکی پرجهش (خام) و یکی نرم (فیلترشده). ضربه به میز؟ خط خام جیغ می‌کشد، خط فیلترشده فقط کمی تکان می‌خورد.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** اگر Serial Plotter فقط یک خط نشان می‌دهد، حتماً بین دو عدد یک فاصله (space) چاپ کن و فقط عددِ آخر با `println` تمام شود — همان الگوی کد بالا.

## چالش: پنجرهٔ بزرگ‌تر یا کوچک‌تر؟

اگر `N` را به جای ۱۰ بگذاری ۵۰، چه چیزی بهتر و چه چیزی بدتر می‌شود؟

---

**جواب:** خط فیلترشده صاف‌تر و آرام‌تر می‌شود (نویز کمتر) — این بهتر است؛ ولی تأخیرش بیشتر می‌شود و به حرکت‌های سریع دیرتر واکنش نشان می‌دهد — این بدتر است. انتخاب `N` یک بده‌بستان است: صافی در برابر سرعتِ واکنش.

## ۵. پروژه: نگهبان جعبه

حالا دستگاه واقعی. طرح در یک جمله: اگر زاویهٔ X **یا** زاویهٔ Y از حدی گذشت، آژیر روشن شود **و روشن بماند** تا دکمهٔ reset را بزنند. چرا «روشن بماند»؟ چون نگهبانی که فقط موقع خودِ جرم داد بزند و بعد ساکت شود، به دردِ جعبه‌ای که در غیابِ تو کج شده نمی‌خورد — مچ‌گیری باید **ثبت** شود! این ماندگاری یعنی دستگاه باید «یادش بماند»، و ابزارِ یادماندن را از ترم ۱ داری: **متغیر وضعیت**.

</div>

```cpp
bool alarmOn = false;
```

<div dir="rtl">

سخت‌افزار: Buzzer به پایهٔ ۴ (همان همیشگی) و دکمه به پایهٔ ۳۲ با pull-up داخلی — `pinMode(BUTTON, INPUT_PULLUP)`؛ ترجمهٔ همان `Pin.PULL_UP` ترم ۱: فشرده یعنی صفر. مغز برنامه سه `if` پشت هم است:

</div>

```cpp
if (abs(ax) > TILT_LIMIT || abs(ay) > TILT_LIMIT) {
  alarmOn = true;
}

if (alarmOn) {
  siren();
}

if (digitalRead(BUTTON) == 0) {
  alarmOn = false;
  ledcWriteTone(BUZZER, 0);
}
```

<div dir="rtl">

سه نکتهٔ قشنگ اینجاست:

- `abs` یعنی قدرمطلق: کج به چپ زاویهٔ منفی می‌دهد و کج به راست مثبت؛ نگهبان به جهتِ کج‌شدن کاری ندارد، به **اندازه**‌اش کار دارد.
- `||` همان `or`ِ پایتون است با لباس C++ (و `&&` هم همان `and` بود که فصل قبل دیدی).
- هیچ `else`ای زاویهٔ صاف را به `alarmOn = false` وصل نکرده — قفل فقط با دکمه باز می‌شود؛ اگر جعبه را کج کنند و دوباره صاف بگذارند، آژیر ساکت نمی‌شود. مچ‌گیریِ ماندگار!

آژیر خودش هم از ترم ۱ می‌آید: Buzzer یعنی PWM با فرکانس. در C++، خویشاوندِ `ledcWrite` را داریم: `ledcWriteTone(BUZZER, 988)` — به جای duty، مستقیم فرکانس می‌گیرد. دو نُت که هی عوض شوند = صدای آژیر واقعی؛ و فرکانس صفر یعنی سکوت. `TILT_LIMIT` را ۲۵ درجه می‌گذاریم؛ این حساسیتِ نگهبانِ توست، خودت تنظیمش کن.

کد کامل در `03_tilt_alarm.ino` است:

</div>

```cpp
// Term 5 - Session 05 - negahban-e jabe: azhir-e kaj-shodan
// agar zavie az had gozasht -> azhir GHOFL mishavad ta dokme reset shavad
#include <Wire.h>
#include <MPU6050_light.h>

MPU6050 mpu(Wire);

const int BUZZER = 4;
const int BUTTON = 32;           // pull-up-e dakheli: feshorde = 0
const float TILT_LIMIT = 25.0;   // daraje - kamtar koni hassas-tar mishavad

bool alarmOn = false;            // motaghayyer-e vaziat (hamun state-e term 1!)

void setup() {
  Serial.begin(115200);
  pinMode(BUTTON, INPUT_PULLUP);
  ledcAttach(BUZZER, 880, 10);
  ledcWriteTone(BUZZER, 0);      // frekans-e 0 yani sokut
  Wire.begin();
  int status = mpu.begin();
  Serial.print("vaziat-e sensor (0 yani OK): ");
  Serial.println(status);
  while (status != 0) {
  }
  Serial.println("tekan nade... sefr-giri");
  delay(1000);
  mpu.calcOffsets();
  Serial.println("negahban roshan ast. jabe ra saf bogzar!");
}

void loop() {
  mpu.update();
  float ax = mpu.getAngleX();
  float ay = mpu.getAngleY();

  if (abs(ax) > TILT_LIMIT || abs(ay) > TILT_LIMIT) {
    if (alarmOn == false) {
      Serial.println("KAJ SHOD! azhir roshan.");
    }
    alarmOn = true;              // ghofl: ta dokme-ye reset, khamush nemishavad
  }

  if (alarmOn) {
    siren();
  }

  if (digitalRead(BUTTON) == 0) {
    alarmOn = false;
    ledcWriteTone(BUZZER, 0);
    Serial.println("reset shod. negahban dobare gush-be-zang ast.");
  }

  delay(20);
}

void siren() {
  // do nut-e motenaveb = seda-ye azhir (hamun PWM-e buzzer-e term 1)
  ledcWriteTone(BUZZER, 988);
  delay(150);
  ledcWriteTone(BUZZER, 659);
  delay(150);
}
```

<div dir="rtl">

مونتاژ نهایی: برد و Breadboard داخل جعبه، پاوربانک یا باتری برای تغذیه، در جعبه بسته. روی میز، صاف — سکوت. حالا جعبه را بردار و کجش کن: آژیر! صاف بگذار — همچنان آژیر، چون قفل شده و مدرک پاک نمی‌شود. دکمهٔ reset — سکوت.

✅ **چک کن:** جعبه صاف است و ساکت؛ کجش می‌کنی، آژیر قفل می‌شود؛ صاف‌گذاشتن ساکتش نمی‌کند؛ فقط دکمه خاموشش می‌کند.

> 💡 **نکته:** عددِ آستانه یک تصمیم مهندسی است. با ۲۵ درجه، حتی برداشتنِ معمولیِ جعبه هم ممکن است آژیر بدهد؛ برای حملِ واقعی شاید ۴۰ بهتر باشد، و ۶۰ فقط تقریباً واژگونی را می‌گیرد. سه عدد مختلف را روی جعبه‌ات آزمایش کن و در دفترچه‌ات بنویس هر کدام چه رفتاری داشت.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** آژیر با دکمه قطع نمی‌شود؟ چک کن که `pinMode(BUTTON, INPUT_PULLUP)` نوشته شده و دکمه واقعاً روی پایهٔ ۳۲ است؛ دکمه را کمی نگه دار، چون حلقه هر بار بعد از آژیر سری می‌زند. اگر خطای `'ledcAttach' was not declared in this scope` گرفتی، هستهٔ ESP32 قدیمی است — از Boards Manager به‌روزش کن.

## چالش: چرا `||` و نه `&&`؟

در شرطِ آژیر از `||` استفاده کردیم نه `&&`. اگر `&&` می‌گذاشتیم، نگهبان کِی گول می‌خورد؟

---

**جواب:** `||` (یا) یعنی «اگر X **یا** Y از حد گذشت، آژیر». اگر `&&` (و) می‌گذاشتیم، آژیر فقط وقتی روشن می‌شد که **هر دو** محور هم‌زمان کج شده باشند؛ آن‌وقت اگر جعبه را فقط به یک طرف (مثلاً فقط X) کج می‌کردند، نگهبان هیچ نمی‌گفت و گول می‌خورد.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| Accelerometer | اَکسِلِرومیتِر | شتاب‌سنج؛ با کشش جاذبه «پایین» را پیدا می‌کند — عصبی ولی صادق |
| Gyroscope | جایروسکوپ | ژیروسکوپ؛ سرعتِ چرخش را گزارش می‌دهد — آرام ولی سُرنده |
| IMU | آی‌اِم‌یو | واحد اندازه‌گیری حرکت؛ خانواده‌ای که MPU6050 عضو آن است |
| Noise | نویز | لرزش‌های الکی روی دادهٔ سنسور |
| Moving average | مووینگ اَوریج | میانگینِ پنجرهٔ لغزان — فیلتر امروز ما |
| Offset | آفسِت | جابه‌جایی صفر؛ `calcOffsets` یعنی «الان را صفر حساب کن» |
| Tilt | تیلت | کج‌شدن — همان چیزی که نگهبان جعبه شکارش می‌کند |

## تمرین‌ها

اول چک‌لیست پایان فصل: MPU6050 را روی گذرگاه I2C وصل کرده‌ای و اولین زاویه‌ها را گرفته‌ای؛ فیلتر میانگین را با آرایه ساخته‌ای و تفاوت خام و فیلترشده را روی Serial Plotter دیده‌ای؛ و نگهبان جعبه‌ات آژیرِ قفل‌شونده دارد که فقط با دکمه باز می‌شود. اگر هر سه بله است، برو سراغ تمرین‌ها:

- **تمرین اجباری:** نگهبان جعبه را کامل بساز و جدول آزمایشِ آستانه را در دفترچهٔ مهندسی پر کن: سه عدد مختلف (مثلاً ۱۵، ۲۵، ۴۰ درجه)، با چه حرکتی آژیر داد، کدام آژیرِ الکی داشت، و عدد نهایی‌ات چند شد و چرا. یک ویدیوی کوتاه از لحظهٔ مچ‌گیری بگیر: جعبه کج می‌شود، آژیر قفل می‌شود، صاف‌گذاشتن هم ساکتش نمی‌کند، فقط دکمه.
- **تمرین ستاره‌دار ⭐:** «نگهبان درجه‌بند» بساز: سه سطح خطر با دو آستانه — زیرِ آستانه سکوت؛ بین آستانه و دو برابرش، بوقِ کوتاه هر یک ثانیه (هشدار)؛ بالاتر از آن، آژیر کامل. فقط `if`/`else if` و همان `ledcWriteTone` لازم داری — ولی حواست باشد شرطِ خطرِ بزرگ‌تر باید **اول** چک شود؛ چرا؟ جوابش را هم در دفترچه بنویس. نسخهٔ طلایی: بزرگ‌ترین زاویه‌ای که دستگاه از آخرین reset دیده را در یک متغیر نگه دار و چاپ کن — نگهبانی که «بدترین لحظه» را هم گزارش می‌دهد!

## در فصل بعد

سیم آخر هم می‌افتد! ربات ترم ۳ را با **گوشی‌ات** می‌رانی — بدون WiFi، بدون روتر، فقط از راه **Bluetooth**. مثل مهندس‌های واقعی یک پروتکل فرمان طراحی می‌کنیم، و همیارِ AI هم برمی‌گردد: این بار AI کدِ ما را بازبینی می‌کند و یاد می‌گیریم کدام حرفش را قبول کنیم و کدام را نه.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/airo/lessons/t5/s05-mpu6050 (یادستان, Yaadestan)
