# فصل ۵ — چشم ربات: ترمز خودکار

<div dir="rtl">

# فصل ۵ — چشم ربات: ترمز خودکار

## در این فصل چه می‌سازی

فصل قبل ربات تو کالیبره شد، صاف رفت، مربع رفت و حتی رقصید. ولی یک آزمایش بی‌رحمانه مانده: همان رقص را اجرا کن و یک جعبه وسط مسیر بگذار... بوم! نه‌تنها می‌کوبد، بلکه با افتخار به هل دادن جعبه ادامه می‌دهد. چون ربات تو تا این لحظه **کور** است. در این فصل سنسور فاصلهٔ HC-SR04 — همانی که ترم ۲ با آن کار کردی — می‌رود روی صورت ربات و می‌شود چشمش. پروژهٔ فصل: رباتی که با سرعت به سمت دیوار می‌رود و درست سرِ فاصلهٔ ایمن، **خودش** ترمز می‌کند — مثل ترمز خودکار ماشین‌های جدید، ساخته‌شده روی زمین اتاق تو. سیم‌کشی چشم روی ربات این است:

![سیم‌کشی HC-SR04 روی ربات: VCC به پایهٔ VIN برد، TRIG به پایهٔ ۵، ECHO از راه مقسم ولتاژ به پایهٔ ۱۸، و GND مشترک با همهٔ مدار](/lesson-assets/t3-s05-ultrasonic-brake/prompt/02-image-hcsr04-robot-wiring.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- سنسور را درست (صاف، رو به جلو، محکم) روی ربات نصب و با مقسم ولتاژ سیم‌کشی کنی.
- **حلقهٔ sense-act** را توضیح بدهی: در هر دور، خواندن فاصله ← تصمیم ← فرمان به موتورها — ده‌ها بار در ثانیه.
- ترمز خودکار با فاصلهٔ ایمن بسازی و بدانی چرا ربات کمی بعد از «دیدن» مانع می‌ایستد.
- خواندن‌های نویزی حین حرکت را با میانگین‌گیری پایدار کنی و خواندنِ خراب (`-1`) را درست مدیریت کنی.

## قبل از شروع: چک‌لیست پیش‌نیاز

قبل از ادامه، این سه تا را چک کن — اگر یکی‌شان لنگ می‌زند، اول برگرد همان فصل:

- **از فصل ۴:** ماژول `robot.py` کالیبره‌شده با `forward` و `stop` و دوستانش، روی برد ذخیره است — بدون هیچ تغییری همان را استفاده می‌کنیم.
- **از ترم ۲، فصل ۹:** سنسور HC-SR04، تابع `read_distance_cm` با `time_pulse_us`، و مقسم ولتاژ برای ECHO — همان تابع را کلمه‌به‌کلمه می‌آوریم.
- **از ترم ۲، فصل ۵:** لیست، `append` و میانگین‌گیری دادهٔ سنسور — برای آرام کردن نویز. (قانون GND مشترک و ایمنی تغذیهٔ فصل ۱ هم امروز دوباره سر کار است.)

لوازم این فصل:

| قطعه / ابزار | تعداد | جایگزین |
|---|---|---|
| ربات کالیبره‌شدهٔ فصل ۴ | ۱ | — |
| HC-SR04 (ترجیحاً HC-SR04P) | ۱ | همان سنسور ترم ۲ — از پروژهٔ هواشناسی جدا کن |
| مقاومت 10k (اگر HC-SR04 معمولی داری) | ۳ | HC-SR04P با تغذیهٔ 3.3V مقسم لازم ندارد |
| سیم جامپر مادگی-مادگی | ۴ | سیم معمولی + نوار چسب برق |
| چسب دوطرفه یا پایهٔ سنسور | کمی | کش لاستیکی هم جواب می‌دهد؛ فقط سنسور صاف بماند |
| جعبهٔ مقوایی (مانع تست) | ۱-۲ | کتاب کلفت، پاکت پفک! |
| کامپیوتر با Thonny + کابل USB | ۱ | — |

> 🧪 **آزمایشگاه:** ربات و سنسور در دستگاه تو نیستند؟ این فصل در آزمایشگاه واقعاً **اجرا می‌شود**: یک اسلایدر فاصله جای HC-SR04 نشسته و شش LED جای موتورها؛ اسلایدر را از ۱۰۰ به زیر فاصلهٔ ایمن بکش و ببین ترمز همان لحظه می‌گیرد. (نه صدایی می‌رود، نه چرخی می‌چرخد — عددِ فاصله را خودت می‌دهی.) [برو به آزمایشگاه](/lab).

## ۱. ربات کور

یادت هست فصل اولِ دوره چه گفتیم؟ ربات یعنی Sense، Think، Act — حس کن، فکر کن، عمل کن (ترم ۱، فصل ۱). حالا کارنامهٔ ربات ما را ببین: در ترم ۲ حس می‌کرد ولی حرکت نمی‌کرد؛ الان حرکت می‌کند ولی حس نمی‌کند! هر بار فقط دو تکه از سه تکه.

در این فصل این دایره بالاخره بسته می‌شود: چشم (سنسور فاصله)، مغز (تصمیم `if`) و پا (موتورها) در یک حلقه به هم وصل می‌شوند. و نتیجه‌اش چیزی است که در ماشین‌های واقعی جان آدم‌ها را نجات می‌دهد: ترمز خودکار. برویم سراغ نصب چشم.

## ۲. نصب چشم: جا، سیم‌کشی، تغذیه

اول جای سنسور. سه قانون دارد:

1. **جلوی ربات** — چون ربات رو به جلو حرکت می‌کند.
2. **صاف و رو به افق** — این مهم‌ترینش است. سنسور با صدا کار می‌کند: موج می‌فرستد و به هرچه بخورد برمی‌گردد. اگر کمی رو به پایین کج باشد، موج به **زمین** می‌خورد و ربات فکر می‌کند همیشه یک مانع در بیست سانتی‌اش هست! اگر رو به بالا باشد، جعبهٔ کوتاه را اصلاً نمی‌بیند و به آن می‌کوبد.
3. **محکم** — رباتِ در حال حرکت تکان می‌خورد؛ سنسور شل، هر لحظه به یک طرف نگاه می‌کند. با چسب دوطرفه به جلوی شاسی بچسبانش، دو «چشمش» رو به جلو — مثل صورت ربات!

![نصب سنسور روی ربات در سه حالت: صاف و رو به افق درست است؛ کج رو به پایین زمین را مانع می‌بیند؛ کج رو به بالا مانع کوتاه را نمی‌بیند](/lesson-assets/t3-s05-ultrasonic-brake/prompt/01-image-sensor-mounting.png)

> ⚠️ **مواظب باش:** قانون ایمنی فصل ۱ — موقع سیم‌کشی، باتری جدا!

حالا سیم‌کشی. چهار سیم دارد و همه‌چیز را از ترم ۲ بلدی؛ فقط این بار روی ربات وصل می‌کنیم، نه روی میز:

</div>

| HC-SR04 pin | Connects to | Note |
|---|---|---|
| VCC | ESP32 VIN pin (the 5V that comes in over USB) | classic HC-SR04 needs 5V — same as term 2. **Not** the L298N 5V pin |
| GND | common GND (ESP32 + L298N + battery) | one shared ground! |
| TRIG | ESP32 GPIO 5 | direct wire |
| ECHO | 10k resistor -> ESP32 GPIO 18; from GPIO 18 node: two 10k in series (20k) -> GND | voltage divider: 5V -> 3.3V |

<div dir="rtl">

سه نکتهٔ حیاتی. اول تغذیه: HC-SR04 کلاسیک ۵ ولت می‌خواهد و ما دقیقاً همان‌جایی می‌بندیمش که ترم ۲، فصل ۹ بست — **پایهٔ VIN برد ESP32**، که ۵ ولتِ کابل USB را بیرون می‌دهد. سراغ پایهٔ `5V` درایور L298N **نرو**: فصل ۲ گفتیم آن پایه خروجیِ رگولاتور خود درایور است و دست‌نخورده می‌ماند، و با جاباتری شش‌ولتی ما آن خروجی اصلاً پنج ولتِ کامل نیست. قانون تغذیهٔ این ترم هم عوض نشده: **موتور از باتری، مغز و سنسور از USB، فقط GND مشترک.**

دوم: پایهٔ ECHO با ۵ ولت جواب می‌دهد و پایه‌های ESP32 فقط ۳٫۳ ولت تحمل می‌کنند — پس همان **مقسم ولتاژ** ترم ۲، فصل ۹ سر جایش است: یک مقاومت 10k در مسیر ECHO تا پایهٔ ۱۸، و از پایهٔ ۱۸ دو مقاومت 10k پشت سر هم — یعنی 20k — به GND. اگر HC-SR04P داری، خوش به حالت: به 3V3 وصلش کن و ECHO مستقیم، بدون مقسم.

سوم: **GND مشترک** — قانون طلایی فصل ۱. حالا سه مدار روی این ربات هست (برد، درایور، باتری) و سنسور هم به آن‌ها اضافه شده؛ اگر GND همه به هم وصل نباشد، اعداد بی‌معنی می‌گیری یا هیچ‌چیز نمی‌گیری.

## چالش: سنسور کجِ رو به پایین

اگر سنسور را کمی رو به پایین کج ببندیم، ربات چه رفتار عجیبی نشان می‌دهد؟

---

**جواب:** موج صدا به‌جای مانع، به زمینِ جلوی ربات می‌خورد و برمی‌گردد — پس سنسور همیشه یک «مانع» در چند ده سانتی‌متری گزارش می‌کند. نتیجه: ربات همیشه فکر می‌کند راه بسته است و جلو نمی‌رود. سنسور کج یعنی دادهٔ دروغ.

## ۳. اول چشم را جدا تست کن

قانون مهندسی: **هر قطعهٔ تازه‌وصل‌شده را جدا تست کن، قبل از اینکه واردِ سیستم بزرگ کنی.** پس قبل از هر حرفی از موتور، فقط سنسور را تست می‌کنیم. تابعش را ترم ۲ نوشتیم و صدها بار کار کرد — `read_distance_cm`. حالا بگذار با عجله — مثل خیلی از روزهای واقعی — اول حلقهٔ تست را بنویسم و بگویم «تابع را بعداً پایینش اضافه می‌کنم»:

</div>

```python
from machine import Pin
import machine
import time

trig = Pin(5, Pin.OUT)
echo = Pin(18, Pin.IN)

while True:
    d = read_distance_cm()
    print(f"fasele: {d} cm")
    time.sleep(0.2)
```

<div dir="rtl">

Run بزن:

</div>

```text
Traceback (most recent call last):
  File "<stdin>", line 9, in <module>
NameError: name 'read_distance_cm' isn't defined
```

<div dir="rtl">

خطای قرمز — و چه خطای آشنایی! `NameError` یعنی «اسمی را صدا زدی که نمی‌شناسم». معلوم است که نمی‌شناسد: حلقه را نوشتیم ولی خودِ تابع را هنوز اضافه نکرده بودیم! Python از بالا به پایین می‌خواند؛ وقتی به `read_distance_cm()` می‌رسد، این اسم باید **قبلاً** تعریف شده باشد. عجله کار شیطان است — تابع را بالای حلقه اضافه کن، همان نسخهٔ ترم ۲:

</div>

```python
def read_distance_cm():
    trig.value(0)
    time.sleep_us(2)
    trig.value(1)
    time.sleep_us(10)
    trig.value(0)
    t = machine.time_pulse_us(echo, 1, 30000)
    if t < 0:
        return -1  # timeout: chizi dar borde nist ya sim-keshi eshkal darad
    return t // 58

while True:
    d = read_distance_cm()
    print(f"fasele: {d} cm")
    time.sleep(0.2)
```

<div dir="rtl">

یادآوری یک‌خطی برای هر خطش: پالس کوتاه روی TRIG، موج صوتی می‌رود و برمی‌گردد، `time_pulse_us` مدت رفت‌وبرگشت را به میکروثانیه می‌دهد، تقسیم بر ۵۸ یعنی سانتی‌متر، و اگر جوابی نیاید `-1` برمی‌گردد — علامتِ «خواندن خراب». Run بزن و ربات خاموش را با دست به سمت دیوار هل بده.

✅ **چک کن:** اعداد باید با نزدیک شدن کم شوند و با عقب کشیدن زیاد: ۷۰... ۵۵... ۴۱... ۲۸... ۱۵... و برگشت. چشم ربات کار می‌کند — دقیقاً مثل ترم ۲، فقط حالا سوار بر ربات.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** همهٔ خواندن‌ها `-1` است؟ جابه‌جایی TRIG و ECHO، مقسم ولتاژ غلط، یا VCC قطع — جدول سیم‌کشی را دوباره چک کن و اول با ربات خاموش و تست دستی مطمئن شو. و اگر روی زمینِ خالی هم عدد کوچک می‌گیری، سنسور رو به پایین کج است — هم‌سطح افقش کن.

## چالش: منفیِ یک یعنی چه؟

تابع `read_distance_cm` در چه حالتی `-1` برمی‌گرداند و `-1` یعنی چه؟

---

**جواب:** وقتی `time_pulse_us` تا مهلت مقرر (۳۰ هزار میکروثانیه) پژواکی نگیرد — یعنی چیزی در بُرد سنسور نیست، یا سیم‌کشی اشکال دارد. `-1` یعنی «این خواندن خراب است؛ بهش اعتماد نکن» — یک فاصلهٔ واقعی نیست و برنامه باید جدا حسابش کند.

## ۴. حلقهٔ sense-act: ترمز خودکار

حالا لحظهٔ بزرگ: چشم و پا به هم وصل می‌شوند. الگویش ساده‌تر از آن است که فکر می‌کنی و اسمش **حلقهٔ sense-act** است: یک `while True` که در هر دورش دو کار می‌کند — بخوان، تصمیم بگیر و عمل کن. همین!

منطق تصمیم: یک **فاصلهٔ ایمن** تعریف می‌کنیم، مثلاً ۲۵ سانتی‌متر. هر دور حلقه: اگر فاصله از ۲۵ کمتر بود، `stop`؛ وگرنه `forward`. برنامهٔ کامل — دقت کن `robot.py` کالیبرهٔ فصل ۴ باید روی برد باشد:

</div>

```python
# Term 3 - Session 05 - tormoz-e khodkar: halghe-ye sense-act
# HC-SR04: TRIG=5, ECHO=18 (ba maghsame voltage!) - robot.py az jalase 4
from machine import Pin
import machine
import robot
import time

trig = Pin(5, Pin.OUT)
echo = Pin(18, Pin.IN)

SPEED = 650      # sorat-e harekat
SAFE_CM = 25     # fasele-ye imen: nazdiktar az in -> tormoz!

def read_distance_cm():
    trig.value(0)
    time.sleep_us(2)
    trig.value(1)
    time.sleep_us(10)
    trig.value(0)
    t = machine.time_pulse_us(echo, 1, 30000)
    if t < 0:
        return -1  # timeout: chizi dar borde nist ya sim-keshi eshkal darad
    return t // 58

while True:
    d = read_distance_cm()
    if d >= 0 and d < SAFE_CM:
        robot.stop()
        print(f"TORMOZ! mane dar {d} cm")
    else:
        robot.forward(SPEED)
    time.sleep(0.05)   # 20 tasmim dar sanie
```

<div dir="rtl">

خط تصمیم را کالبدشکافی کنیم: `if d >= 0 and d < SAFE_CM` — چرا دو شرط؟ چون `-1` هم از ۲۵ کوچک‌تر است! اگر فقط `d < SAFE_CM` می‌نوشتیم، هر خواندن خراب، ربات را بی‌دلیل میخکوب می‌کرد. با `and` — که از ترم ۱ می‌شناسی — می‌گوییم: فقط وقتی ترمز کن که خواندن سالم است **و** فاصله واقعاً کم است. و آن `time.sleep(0.05)` آخر یعنی هر پنج‌صدم ثانیه یک دور — ربات تو **بیست بار در ثانیه** به دنیا نگاه می‌کند و تصمیم می‌گیرد. از هر راننده‌ای هوشیارتر!

> ⚠️ **مواظب باش:** قانون همیشگی این ترم — هر کد جدید، اول رباتِ روی جعبه با چرخ‌های آزاد. اگر منطق غلط باشد، رباتِ روی جعبه فقط چرخ می‌زند؛ رباتِ روی زمین از میز می‌پرد!

Run بزن (روی جعبه): چرخ‌ها می‌چرخند؛ دست جلوی سنسور — ایست؛ دست کنار — دوباره می‌چرخند. منطق درست است. حالا زمین: ربات را دو متری دیوار بگذار و اجرا کن.

✅ **چک کن:** ربات می‌رود... می‌رود... و ترمز! خودش ایستاد. این لحظه را قاب کن — رباتت برای اولین بار **خودش تصمیم گرفت**.

یک نکتهٔ ریز: `SAFE_CM` را ۲۵ گذاشتیم ولی ربات احتمالاً حدود ۲۰ سانتی‌متری می‌ایستد. چرا؟ چون بین «دیدن» و «ایستادن» زمان می‌گذرد — حداکثر پنج‌صدم ثانیه تا نوبت تصمیم برسد، و کمی هم سُرخوردن چرخ‌ها. در این فاصله ربات همچنان جلو می‌رود. اسمش **مسافت ترمز** است؛ ماشین واقعی هم دقیقاً همین را دارد — برای همین می‌گویند با سرعت زیاد، فاصله بگیر!

حالا یک خرابکاری آموزنده. پرانتزهای `stop` را بردار:

</div>

```python
    if d >= 0 and d < SAFE_CM:
        robot.stop
```

<div dir="rtl">

اجرا کن... ربات می‌رود... و صاف می‌کوبد به جعبه و رد می‌شود! ولی هیچ خطای قرمزی هم در کار نیست! این خطرناک‌ترین نوع باگ است: **باگ بی‌صدا**. چرا؟ `robot.stop` بدون پرانتز یعنی «خودِ تابع» — مثل اینکه اسم آشپز را روی کاغذ بنویسی و انتظار داشته باشی غذا پخته شود! تابع فقط وقتی اجرا می‌شود که پرانتز داشته باشد: `robot.stop()`. پرانتزها را برگردان و این درس بزرگ را نگه دار: **نبودِ پیام خطا یعنی «کد از نظر Python معنی‌دار است»، نه اینکه «کارِ درست را می‌کند».**

> 🔧 **اگر کار نکرد:** ربات اصلاً ترمز نمی‌کند و هیچ خطایی هم نمی‌دهد؟ اول پرانتزهای `robot.stop()` را چک کن؛ برای اطمینان، داخل شاخهٔ ترمز یک `print` بگذار و ببین اصلاً اجرا می‌شود یا نه. و اگر وسط حرکت برد ریست می‌شود — گاهی با پیام `Brownout detector was triggered` — موتورها و سنسور دارند ولتاژ را پایین می‌کشند: باتریِ پر بگذار، تغذیه از مسیر L298N باشد و هیچ‌وقت موتور را فقط با USB نچرخان.

## چالش: تصمیم یک‌ثانیه‌ای

اگر `time.sleep(0.05)` را به `time.sleep(1)` تغییر بدهیم، ربات با چه کیفیتی ترمز می‌کند و چرا خطرناک است؟

---

**جواب:** ربات فقط یک بار در ثانیه به دنیا نگاه می‌کند — و در آن یک ثانیه، کور جلو می‌رود. اگر مانع درست بعد از یک نگاه پیدا شود، ربات تا نگاه بعدی کلی راه رفته و شاید قبل از تصمیم به آن کوبیده باشد. حلقهٔ sense-act هرچه تندتر بچرخد، مسافت ترمز کوتاه‌تر و ربات امن‌تر است.

## ۵. نویز حرکت — و میانگین‌گیری

ترمز کار می‌کند، ولی دقیق‌تر نگاه کنیم. این برنامه فقط موقع ترمز چاپ می‌کند. پس درست بعد از خط `d = read_distance_cm()` این خط را اضافه کن: `print(f"fasele: {d} cm")`. حالا ربات را روی زمینِ ناهموار — مثلاً موکت — اجرا کن و به فاصله‌ها در Shell دقت کن:

</div>

```text
fasele: 74 cm
fasele: 71 cm
fasele: 183 cm
fasele: 66 cm
fasele: -1 cm
fasele: 62 cm
```

<div dir="rtl">

آن ۱۸۳ و آن `-1` وسط چه می‌کنند؟! ربات که از دیوار دور نشد! این همان **نویز** است — و روی رباتِ در حال حرکت خیلی بیشتر از میز کارِ ترم ۲ است. چرا؟ **ارتعاش**: موتورها کل شاسی و سنسور را می‌لرزانند و سنسورِ لرزان هر لحظه به نقطهٔ متفاوتی نگاه می‌کند. زمین ناصاف سرِ سنسور را بالا و پایین می‌اندازد؛ گاهی موج به‌جای دیوار به لبهٔ فرش می‌خورد یا کج برمی‌گردد و اصلاً نمی‌رسد — همان `-1`. نتیجه؟ اگر شانس بد بیاوریم، یک ۱۸۳ی قلابی درست لحظه‌ای بیاید که ربات کنار دیوار است و ربات با خیال راحت گاز بدهد!

راه‌حل را از ترم ۲، فصل ۵ کامل بلدی: **میانگین‌گیری**. سه بار می‌خوانیم، خواندن‌های خراب را دور می‌ریزیم و میانگین سالم‌ها را برمی‌داریم:

</div>

```python
def read_distance_stable():
    # 3 bar mikhanim, khandan-haye kharab (-1) ra kenar migozarim
    good = []
    for i in range(3):
        d = read_distance_cm()
        if d >= 0:
            good.append(d)
        time.sleep_ms(10)
    if len(good) == 0:
        return -1  # hame khandan-ha kharab budand
    total = 0
    for d in good:
        total = total + d
    return total // len(good)
```

<div dir="rtl">

خط‌به‌خط، چون این تابع قلب همهٔ فصل‌های بعدی است: لیست خالی `good` می‌سازیم، سه بار می‌خوانیم و فقط خواندن‌های سالم (`d >= 0`) را `append` می‌کنیم. اگر هر سه خراب بودند، صادقانه `-1` می‌دهیم — دروغ نمی‌سازیم! وگرنه جمع تقسیم بر تعداد؛ و چون سانتی‌مترِ صحیح کافی است، از `//` استفاده می‌کنیم.

یک سؤال هوشمندانه: چرا ۳ بار و نه ۵ بار مثل ترم ۲؟ چون رباتِ ما در حال حرکت است! هر خواندن زمان می‌برد و ربات در این مدت جلو می‌رود؛ ۵ خواندن یعنی تصمیمِ دیرتر یعنی ترمزِ دیرتر. عدد ۳ تعادلِ خوبی است بین «آرام» و «سریع». مهندسی همیشه همین است: معامله بین دو چیز خوب.

در حلقهٔ اصلی فقط یک کلمه عوض می‌شود: `read_distance_stable()` به‌جای `read_distance_cm()`.برنامهٔ کامل:

</div>

```python
# Term 3 - Session 05 - tormoz-e paydar: miangin-giri baraye hazf-e noise (Term 2 - S5)
from machine import Pin
import machine
import robot
import time

trig = Pin(5, Pin.OUT)
echo = Pin(18, Pin.IN)

SPEED = 650
SAFE_CM = 25

def read_distance_cm():
    trig.value(0)
    time.sleep_us(2)
    trig.value(1)
    time.sleep_us(10)
    trig.value(0)
    t = machine.time_pulse_us(echo, 1, 30000)
    if t < 0:
        return -1
    return t // 58

def read_distance_stable():
    # 3 bar mikhanim, khandan-haye kharab (-1) ra kenar migozarim
    good = []
    for i in range(3):
        d = read_distance_cm()
        if d >= 0:
            good.append(d)
        time.sleep_ms(10)
    if len(good) == 0:
        return -1  # hame khandan-ha kharab budand
    total = 0
    for d in good:
        total = total + d
    return total // len(good)

while True:
    d = read_distance_stable()
    if d >= 0 and d < SAFE_CM:
        robot.stop()
        print(f"TORMOZ! mane dar {d} cm")
    else:
        robot.forward(SPEED)
    time.sleep(0.05)
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** همان خط `print` را این‌بار بعد از `d = read_distance_stable()` بگذار. اعداد Shell آرام‌تر شدند — پرش‌ها خیلی کوچک شده‌اند و `-1` فقط وقتی می‌آید که هر سه خواندن خراب باشند — و ترمز نرم و قاطع شد.

## چالش: دو خراب و یک سالم

اگر از سه خواندن، دوتا `-1` و یکی ۴۰ باشد، `read_distance_stable` چه عددی برمی‌گرداند؟

---

**جواب:** ۴۰. دو خواندن خراب اصلاً وارد لیست `good` نمی‌شوند؛ لیست فقط یک عضو دارد (۴۰) و میانگینِ یک عدد، خودش است: ۴۰ تقسیم بر ۱. فقط وقتی هر سه خراب باشند `-1` برمی‌گردد.

## ۶. ترمز دو منطقه‌ای: مثل رانندهٔ واقعی

رانندهٔ خوب چطور پشت چراغ می‌ایستد؟ از صد متری ترمز نمی‌زند، ولی نزدیک که شد آرام می‌کند و بعد می‌ایستد. ربات ما فعلاً فقط دو حالت دارد: گاز یا ترمز. بیا یک منطقهٔ وسط اضافه کنیم — سه منطقه: **سبز** (دورتر از ۵۰ سانت): تخت گاز. **زرد** (بین ۲۵ تا ۵۰): آهسته. **قرمز** (زیر ۲۵): ایست.

![سه منطقهٔ ترمز از دید بالا: منطقهٔ سبز دور از مانع با سرعت کامل، منطقهٔ زرد نزدیک‌تر با سرعت کم، و منطقهٔ قرمز چسبیده به مانع یعنی توقف](/lesson-assets/t3-s05-ultrasonic-brake/prompt/04-image-braking-zones.png)

این کار با `elif` — رفیق قدیمی ترم ۱ — دو خط بیشتر نمی‌خواهد. برنامهٔ کامل:

</div>

```python
# Term 3 - Session 05 - tormoz-e do mantaghe-i: aheste dar nazdiki, tavaghof dar khatar
from machine import Pin
import machine
import robot
import time

trig = Pin(5, Pin.OUT)
echo = Pin(18, Pin.IN)

FAST = 700       # sorat dar rah-e baz
SLOW = 450       # sorat dar mantaghe-ye zard
STOP_CM = 25     # mantaghe-ye ghermez: tavaghof
SLOW_CM = 50     # mantaghe-ye zard: aheste

def read_distance_cm():
    trig.value(0)
    time.sleep_us(2)
    trig.value(1)
    time.sleep_us(10)
    trig.value(0)
    t = machine.time_pulse_us(echo, 1, 30000)
    if t < 0:
        return -1
    return t // 58

def read_distance_stable():
    good = []
    for i in range(3):
        d = read_distance_cm()
        if d >= 0:
            good.append(d)
        time.sleep_ms(10)
    if len(good) == 0:
        return -1
    total = 0
    for d in good:
        total = total + d
    return total // len(good)

while True:
    d = read_distance_stable()
    if d >= 0 and d < STOP_CM:
        robot.stop()
        print(f"TAVAGHOF: {d} cm")
    elif d >= 0 and d < SLOW_CM:
        robot.forward(SLOW)
        print(f"aheste... {d} cm")
    else:
        robot.forward(FAST)
    time.sleep(0.05)
```

<div dir="rtl">

ترتیب شرط‌ها مهم است: اول قرمز، بعد زرد، بعد بقیه. اگر برعکس می‌نوشتیم، فاصلهٔ ۱۰ سانتی در شرطِ «زیر ۵۰» گیر می‌کرد و هیچ‌وقت به «ایست» نمی‌رسید — `elif` فقط وقتی چک می‌شود که شرط‌های قبلی رد شده باشند.

✅ **چک کن:** ربات از دور تخت گاز می‌آید، نیم متری دیوار محسوس آرام می‌شود و حدود ۲۵ سانتی نرم می‌ایستد. یک فایدهٔ پنهان هم دارد: چون در منطقهٔ زرد سرعت کم شده، مسافتِ ترمز هم کوتاه‌تر می‌شود و ربات دقیق‌تر سرِ خط می‌ایستد.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** ربات دیر ترمز می‌کند و به مانع می‌رسد؟ `SAFE_CM` (یا `STOP_CM`) را بزرگ‌تر کن، سرعت را کم کن، و بدان که کف براق و لغزنده چرخ را سُر می‌دهد — روی فرش تست کن. و یک صداقت مهندسی: مانعِ کوتاه‌تر از خط دید سنسور (مثل کتاب خوابیده) اصلاً دیده نمی‌شود؛ یا سنسور را پایین‌تر نصب کن یا مانع تست را بلندتر بگیر — این محدودیت واقعی سنسور است.

## واژه‌های تازه این فصل

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| Sense | سِنس | حس‌کردن؛ خواندن دنیای بیرون با سنسور |
| Act | اَکت | عمل‌کردن؛ فرمان‌دادن به موتورها |
| Brake | برِیک | ترمز؛ توقف حرکت |
| Obstacle | آبستِکِل | مانع؛ هر چیزی که سر راه ربات است |
| Noise | نویز | داده‌های قلابی و پرشی که وسط داده‌های واقعی می‌آیند |
| Vibration | وایبرِیشِن | ارتعاش و لرزش — دشمن سنسورِ سوار بر ربات |
| Mount | مونت | نصب‌کردن قطعه روی بدنه |
| Silent bug | سایلِنت باگ | باگ بی‌صدا؛ اشتباهی که خطا نمی‌دهد ولی کار را خراب می‌کند |

## تمرین‌ها

اول چک‌لیست پایان فصل: سنسور صاف و محکم نصب است و با تست دستی (هل دادن ربات خاموش) اعداد منطقی می‌گیری؛ ترمز خودکار سه بار پشت سر هم، از یک متری و بدون برخورد، کار کرده؛ می‌توانی توضیح بدهی چرا شرط `d >= 0` کنار `d < SAFE_CM` لازم است و میانگین‌گیری چه مشکلی را حل می‌کند؛ و کاهش سرعت در منطقهٔ زرد را با چشم دیده‌ای. اگر همه بله است، برو سراغ تمرین‌ها:

- **تمرین اجباری:** ترمز دو منطقه‌ای را روی ربات خودت راه بینداز و اعداد `STOP_CM` و `SLOW_CM` و دو سرعت را برای خانهٔ خودت تنظیم کن. با سه مانع مختلف (سخت، نرم، کوتاه) تستش کن و در دفترچهٔ مهندسی بنویس کدام مانع دیرتر دیده شد و حدس بزن چرا. (سرنخ: سطح نرم و کج، موج صدا را می‌خورد!) اسم فایل: `my_brake.py`.
- **تمرین ستاره‌دار ⭐:** «ربات مطیع» بساز (`my_follower.py`): با `elif`، منطق را طوری بچین که زیر ۱۵ سانت ربات **عقب** برود؛ بین ۱۵ تا ۳۰ بایستد؛ و دورتر از ۳۰ جلو بیاید. حالا دستت را جلوی سنسور بگیر و جلو-عقب کن — ربات مثل آهن‌ربا دنبال دستت می‌آید! بعد یک پله حرفه‌ای‌ترش کن: سرعتِ عقب‌رفتن را کمتر از جلورفتن بگذار تا حرکتش نرم‌تر شود. فیلم بگیر!

## در فصل بعد

ربات ما جلوی مانع می‌ایستد و... تا ابد همان‌جا می‌ماند! فصل بعد از «ترمزکار» به «دوری‌گزین» ارتقایش می‌دهیم: مانع را ببین، عقب بکش، بچرخ و برو — و رباتی که خودش شیر-یا-خط می‌اندازد.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/airo/lessons/t3/s05-ultrasonic-brake (یادستان, Yaadestan)
