# توان صفر چند می‌شود؟ و توان منفی یعنی چه

**هر عدد غیرصفر به توان صفر می‌شود ۱.** یعنی `5⁰ = 1` و `(−7)⁰ = 1` و `0٫3⁰ = 1`. **توان منفی** هم یعنی وارون: `2⁻³ = 1/2³ = 1/8`. توان منفی عدد منفی نمی‌سازد؛ فقط می‌گوید به‌جای ضرب کردن، تقسیم کن. استثنای جدی یکی است: `0⁰` که جداگانه بحثش می‌کنیم. این قاعده‌ها سلیقه‌ای نیستند؛ از یک الگو درمی‌آیند، و همان الگو را در ادامه می‌بینی.

یادآوری کوتاه: در `2³` عدد پایین، یعنی ۲، **پایه** است و عدد کوچک بالا، یعنی ۳، **نما**. نما می‌گوید چند تا از پایه را در هم ضرب کنی: `2³ = 2 × 2 × 2 = 8`. «وارون» یک عدد هم یعنی ۱ تقسیم بر آن عدد: وارون ۸ می‌شود `1/8`.

## الگوی تقسیم بر ۲

توان‌های ۲ را از بالا بنویس و هر بار یک واحد از توان کم کن:

```text
2⁵ = 32
2⁴ = 16
2³ = 8
2² = 4
2¹ = 2
2⁰ = ?
```

هر خط نصف خط قبلی است، چون یک ۲ کم شده است. پس بعد از `2¹ = 2` نوبت `2⁰` است و نصف ۲ می‌شود ۱. ادامه بده:

```text
2⁰  = 1
2⁻¹ = 1/2
2⁻² = 1/4
2⁻³ = 1/8
2⁻⁴ = 1/16
```

الگو هیچ‌جا نمی‌شکند. همین استدلال برای هر پایهٔ غیرصفر کار می‌کند: با `10`، هر قدم تقسیم بر ۱۰ است و می‌رسی به `10⁰ = 1` و `10⁻¹ = 0٫1` و `10⁻² = 0٫01`.

## چرا ۱ و نه ۰؟

دلیل دوم از قاعدهٔ جمع نماها می‌آید: `aᵐ × aⁿ = aᵐ⁺ⁿ`. مثلاً `2³ × 2² = (2 × 2 × 2) × (2 × 2)`، یعنی روی هم پنج تا ۲، که همان `2⁵ = 32` است. وقتی دو توان با پایهٔ یکسان را ضرب می‌کنی، تعداد ۲ها جمع می‌شود. حالا بگذار `n = 0`:

```text
a³ × a⁰ = a³⁺⁰ = a³
```

عددی که در `a³` ضرب شود و جواب باز هم `a³` بماند فقط ۱ است. پس `a⁰` چاره‌ای جز ۱ ندارد. اگر آن را ۰ می‌گرفتیم، قاعدهٔ ضرب توان‌ها از هم می‌پاشید.

اشتباه رایج: «توان صفر یعنی هیچ، پس صفر.» توان تعداد دفعاتی است که پایه را در ۱ ضرب می‌کنی. صفر بار ضرب کردن یعنی خودِ ۱ را نگه داشتن.

## توان منفی یعنی وارون

از همان قاعده: `a⁻ⁿ × aⁿ = a⁰ = 1`. عددی که در `aⁿ` ضرب شود و ۱ بدهد، وارون آن است، پس:

```text
a⁻ⁿ = 1 / aⁿ
```

چند مثال:

| عبارت | محاسبه | جواب |
|---|---|---|
| `3⁻²` | 1 / 3² = 1/9 | `1/9` |
| `10⁻³` | 1 / 1000 | `0٫001` |
| `(−2)⁻³` | 1 / (−2)³ = 1 / (−8) | `−1/8` |
| `(1/2)⁻³` | 1 / (1/8) | `8` |

مثال آخر نکتهٔ مهمی دارد: **توان منفی روی کسر، کسر را برمی‌گرداند.** `(2/3)⁻² = (3/2)² = 9/4`. دلیلش این است که وارونِ یک کسر همان کسرِ برعکس‌شده است.

علامت منفی در توان به علامت جواب ربطی ندارد. `2⁻³` مثبت است. جواب فقط وقتی منفی می‌شود که خودِ پایه منفی باشد و نمای مثبت یا منفی‌اش فرد باشد، مثل `(−2)⁻³`.

## توان منفی کسری

وقتی نما کسر است، دو قاعده را با هم به‌کار ببر. نمای `1/2` یعنی ریشهٔ دوم، و نمای `1/3` یعنی ریشهٔ سوم:

```text
9^(1/2)  = 3         چون 3 × 3 = 9
8^(1/3)  = 2         چون 2 × 2 × 2 = 8
8^(−1/3) = 1 / 8^(1/3) = 1/2
4^(−3/2) = 1 / 4^(3/2) = 1 / 8
```

آخری را قدم‌به‌قدم ببین. نمای `3/2` همان `3 × 1/2` است، پس `4^(3/2)` یعنی اول ریشهٔ دوم ۴ را بگیر (می‌شود ۲)، بعد به توان ۳ برسان (می‌شود ۸)، و علامت منفی وارونش می‌کند: `1/8`. ترتیب «ریشه، بعد توان، بعد وارون» را نگه دار تا گم نشوی. اگر ریشه‌گرفتن برایت تازه است، فصل توان در خودآموز ریشه آن را هم از صفر توضیح می‌دهد.

## و `0⁰`؟

اینجا هر دو قاعده با هم تصادم می‌کنند. «هر عدد به توان صفر می‌شود ۱» می‌گوید `0⁰ = 1`، ولی «صفر به هر توان مثبت می‌شود صفر» می‌گوید `0⁰ = 0`. این دو الگو به جواب‌های متفاوت می‌رسند، برای همین **در حساب پایه معمولاً `0⁰` را تعریف‌نشده می‌گذارند.** این شبیه ماجرای [چرا نمی‌شود بر صفر تقسیم کرد](/blog/why-cant-divide-by-zero) است: وقتی دو راه درست جواب‌های متفاوت می‌دهند، پاسخ یکتایی وجود ندارد.

در عمل بعضی شاخه‌ها برای راحتی `0⁰ = 1` را قرارداد می‌کنند، مثلاً در بسط چندجمله‌ای‌ها، و بعضی زبان‌های برنامه‌نویسی هم همین را برمی‌گردانند. ولی این قرارداد است، نه قانونی که از الگو درآمده باشد.

## نکتهٔ ماشین‌حساب

- توان را با کلید `^` یا `x^y` می‌زنند. برای توان منفی یا کسری، **نما را داخل پرانتز بگذار:** `2^(−3)` و `8^(1/3)`. اگر پرانتز نگذاری، ماشین‌حساب ممکن است `1/3` را به‌صورت `(8^1)/3` بخواند.
- برای پایهٔ منفی هم پرانتز لازم است. `(−2)^2 = 4` ولی `−2^2 = −4`، چون ماشین‌حساب اول توان را حساب می‌کند و بعد علامت را اعمال می‌کند.
- کلید `x⁻¹` (یا `1/x`) همان توان منفی یک است: وارون عدد.

## این الگو به کجا می‌رسد

نمایش علمی عددها همین توان منفی است. `0٫0004` را می‌نویسی `4 × 10⁻⁴`، و اندازهٔ یک باکتری یا طول موج نور را همین‌طور می‌نویسند. این همان چیزی است که فصل [توان: ضرب تکراری](/courses/risheh/lessons/t1/s08-powers) در خودآموز ریشه از ضرب تکراری شروع می‌کند و قدم‌به‌قدم به توان صفر و منفی می‌رسد، بدون اینکه چیزی را حفظ کنی.

اگر دوست داری ریاضی را از پایه و با دلیل دنبال کنی، مسیرش در [خودآموز ریشه](/courses/risheh) از عدد شروع می‌شود و تا ریاضیِ هوش مصنوعی می‌رود.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/zero-and-negative-exponents (یادستان, Yaadestan)
