# دیود زنر و شاتکی چیست و چه فرقی با دیود معمولی دارند

**دیود معمولی** جریان را در یک جهت می‌گذراند و در جهت دیگر می‌بندد. **دیود زنر** (`Zener`) برای این ساخته شده که در جهت معکوس، در یک ولتاژ مشخص عمداً «شکست» کند و آن ولتاژ را ثابت نگه دارد. **دیود شاتکی** (`Schottky`) در جهت مستقیم افت ولتاژ بسیار کمتری دارد و خیلی سریع‌تر قطع و وصل می‌شود. هر سه شیر یک‌طرفه‌اند؛ تفاوتشان در افت ولتاژ، سرعت و رفتار در جهت معکوس است.

دیود را اگر نمی‌شناسی، اول مقالهٔ [طرز کار دیود](/blog/diode-how-it-works) را بخوان.

> **ایمنی.** زنر در مدار تنظیم‌کننده، توانی برابر ولتاژ × جریان‌اش را گرما می‌کند و می‌تواند داغ شود؛ توان مجاز را کنترل کن و با دست نگیرش. باتری یا منبعی را که جریان زیاد می‌دهد مستقیم و بدون مقاومت به زنر نبند. فقط با USB یا باتری کوچک کار کن. برق شهر موضوع هیچ آزمایشی نیست.

## دیود معمولی: افت مستقیم و شکست معکوس

وقتی دیود سیلیکونی معمولی هدایت می‌کند (بایاس مستقیم)، روی آن حدود `0.6` تا `0.7` ولت می‌افتد، و در جهت معکوس تقریباً هیچ جریانی نمی‌گذراند. اگر ولتاژ معکوس از حد مجاز بالاتر برود، دیود معمولی **آسیب می‌بیند**. `1N4007` رایج‌ترین مثال است: جریان متوسط ۱ آمپر و ولتاژ معکوس تا ۱۰۰۰ ولت، پس برای یکسوسازی (تبدیل جریان متناوب به جریانی یک‌طرفه) و حفاظت مناسب است. زنر برعکس این را عمداً به کار می‌گیرد.

## دیود زنر: شکست معکوس عمدی

زنر را برای شکستن در جهت معکوس ساخته‌اند، بدون اینکه آسیب ببیند (به شرط محدود بودن جریان). دو پایهٔ دیود آند و کاتد نام دارند و کاتد سمتی است که روی بدنه نوار خورده. اگر زنر را **معکوس** وصل کنی (کاتد به سمت مثبت)، تا رسیدن به ولتاژ زنر (`Vz`) جریان نمی‌گذرد؛ بعد از آن جریان می‌گذرد و ولتاژ دو سرش تقریباً روی `Vz` می‌ماند، حتی اگر جریان عوض شود. مقدارهای رایج: `3.3 V`، `5.1 V`، `9.1 V`. در جهت مستقیم مثل دیود معمولی رفتار می‌کند.

## تنظیم‌کنندهٔ ساده با زنر

زنر باید حتماً با یک **مقاومت سری** وصل شود تا جریانش محدود بماند. مدار: منبع ← مقاومت `Rs` ← زنر (معکوس) ← `GND`، و بار موازی با زنر.

**مثال.** منبع ۹ ولت، زنر `5.1 V`، بار تا `10 mA`. زنر برای پایدار ماندن حدود `5 mA` حداقل لازم دارد.

فرمول از دو مشاهده می‌آید. اول، زنر ولتاژ خروجی را روی ۵٫۱ ولت نگه می‌دارد، پس باقی ۹ ولت، یعنی `9 − 5.1 = 3.9` ولت، روی `Rs` می‌افتد. دوم، همهٔ جریانی که از `Rs` می‌گذرد بعد از آن دو شاخه می‌شود: بخشی به بار می‌رود و بخشی به زنر. پس `Rs` باید جریان بار به‌علاوهٔ حداقل جریان زنر را برساند. با قانون اهم (مقاومت = ولتاژ ÷ جریان):

```text
Rs = (Vin − Vz) / (Iload + Izmin)
   = (9 − 5.1) / (0.010 + 0.005)
   = 3.9 / 0.015 = 260 ohm
```

نزدیک‌ترین مقدار استاندارد کوچک‌تر `220Ω` است (کوچک‌تر، یعنی جریان کافی برای زنر):

```text
I(Rs)     = 3.9 V / 220 ohm      = 17.7 mA
I(zener)  = 17.7 − 10            = 7.7 mA   (with full load)
I(zener)  = 17.7 mA                          (with no load)
P(zener)  = 5.1 V × 17.7 mA      = 90 mW
P(Rs)     = 3.9 V × 17.7 mA      = 69 mW
```

هر دو توان کمتر از مقدار مجاز یک زنر `0.5 W` و مقاومت `1/4 W` است. پس چنین مداری معقول است. نکته‌ها:

- **بدون بار**، تمام جریان از زنر می‌گذرد؛ توانش را برای این حالت حساب کن.
- اگر ولتاژ ورودی پایین‌تر برود، جریان زنر کم می‌شود و تنظیم خراب می‌شود. با ۸ ولت، جریان زنر در بار کامل حدود `3.2 mA` است.
- این روش **هدر دهنده** است و برای جریان زیاد مناسب نیست. برای بار بزرگ‌تر تنظیم‌کنندهٔ خطی یا سوییچینگ بگذار.

## دیود شاتکی: افت کم و سرعت زیاد

دیود شاتکی به‌جای پیوند معمولی نیمه‌رسانا، پیوند فلز و نیمه‌رسانا دارد. نتیجه:

| | سیلیکونی معمولی | شاتکی |
|---|---|---|
| افت مستقیم | حدود 0.6 تا 0.7 ولت | معمولاً حدود 0.2 تا 0.5 ولت |
| سرعت قطع و وصل | کندتر (مثلاً 1N4007) | بسیار سریع |
| نشتی معکوس (جریان کمی که در جهت بسته باز هم رد می‌شود) | کم | بیشتر |
| ولتاژ معکوس مجاز | می‌تواند بالا باشد | معمولاً کمتر |

مزیت افت کم این است که در حفاظت قطبیت معکوس ولتاژ کمتری از دست می‌دهی؛ روی منبع ۳٫۳ ولتی تفاوت ۰٫۷ و ۰٫۳ بزرگ است. سرعتش در مبدل‌های سوییچینگ مهم است، یعنی مدارهایی که ولتاژ را با هزاران بار قطع و وصل در ثانیه تبدیل می‌کنند. عدد دقیق هر مدل را در `datasheet` ببین؛ افت به جریان بستگی دارد. فصل [دیود نگهبان](/courses/jaryan/lessons/t4/s06-diode-protection) در [خودآموز جریان](/courses/jaryan) از افت کمتر شاتکی نام می‌برد.

## کدام را کجا بگذارم

- **حفاظت قطبیت و یکسوسازی معمولی:** سیلیکونی مثل `1N4007`.
- **افت ولتاژ مهم است یا سیگنال سریع:** شاتکی.
- **ولتاژ مرجع ثابت یا محافظت از ورودی در برابر ولتاژ زیاد:** زنر.

## در شبیه‌ساز چه می‌بینی

در [/simulator/diode](/simulator/diode) افت مستقیم و منحنی دیود را می‌بینی. ولی دیود شبیه‌ساز شکست معکوس ندارد، پس **زنر را مدل نمی‌کند**؛ برای آن باید به محاسبهٔ بالا یا مدار واقعی تکیه کنی. فصل [منحنی دیود](/courses/jaryan/lessons/t4/s02-diode-curve) منحنی را قدم‌به‌قدم می‌سازد.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/zener-and-schottky-diodes (یادستان, Yaadestan)
