# چرا z-index کار نمی‌کند؟ stacking context به زبان ساده

این صحنه را هر کسی که CSS نوشته دیده: منویی زیر یک بنر گیر کرده. می‌نویسی <code dir="ltr">z-index: 9999</code>. تکان نمی‌خورد. می‌نویسی <code dir="ltr">z-index: 999999</code>. باز هم زیر است. عدد که گناهی ندارد — پس مشکل کجاست؟

مشکل این است که z-index آن چیزی نیست که اسمش قول می‌دهد. یک مسابقهٔ سراسری بین همهٔ عناصر صفحه نیست؛ **مسابقه‌ای است که فقط بین هم‌گروهی‌ها برگزار می‌شود.** و اسم آن گروه‌ها stacking context است. تا گروه‌ها را نبینی، هیچ عددی نجاتت نمی‌دهد.

## صفحه تخت نیست

مرورگر عناصر را روی هم می‌چیند، مثل ورق‌های کاغذ روی میز. وقتی دو عنصر هم‌پوشان می‌شوند، یکی باید بالا باشد. پیش‌فرضش ساده است: چیزی که در HTML دیرتر آمده، بالاتر می‌نشیند.

z-index این ترتیب را دستکاری می‌کند — ولی نه برای هر عنصری. z-index فقط روی عنصری اثر دارد که از جریان عادی بیرون آمده باشد: مثلاً <code dir="ltr">position: relative</code> یا <code dir="ltr">absolute</code> یا <code dir="ltr">fixed</code> داشته باشد. روی یک عنصر معمولیِ استایل‌نخورده، <code dir="ltr">z-index</code> بی‌صدا نادیده گرفته می‌شود — و این اولین دلیلِ رایجِ «کار نمی‌کند» است.

## گروه‌ها: stacking context

حالا قسمت اصلی. بعضی عناصر با گرفتنِ بعضی استایل‌ها، دور بچه‌هایشان **یک حباب می‌کشند**. داخل حباب، بچه‌ها با z-index هر جوری خواستند جابه‌جا می‌شوند؛ اما از بیرون، کلِ حباب یک ورقِ واحد است که یک جایگاه دارد. به این حباب می‌گویند stacking context.

> **z-index یک عنصر فقط در داخل حبابِ والدش معنا دارد.** دو عنصر از دو حباب متفاوت هرگز مستقیم با هم مقایسه نمی‌شوند — اول حباب‌هایشان مقایسه می‌شوند.

مثل مسابقات مدرسه‌ای: شاگرد اولِ یک کلاس، هر چقدر هم درخشان، اگر کلاسش در رده‌بندیِ مدرسه سوم شده باشد، بالاتر از بچه‌های کلاسِ اول نمی‌ایستد. آن <code dir="ltr">z-index: 999999</code> شاگرد اولِ کلاسِ سوم است.

## چه چیزهایی حباب می‌سازند؟

فهرست کامل بلند است، ولی اینها عاملان همیشگیِ ماجرا هستند:

| این استایل روی والد | حباب می‌سازد؟ |
|---|---|
| <code dir="ltr">position: relative/absolute</code> + یک z-index عددی | بله |
| <code dir="ltr">position: fixed</code> یا <code dir="ltr">sticky</code> | بله |
| <code dir="ltr">opacity</code> کمتر از ۱ | بله — و این یکی همه را غافلگیر می‌کند |
| <code dir="ltr">transform</code>، <code dir="ltr">filter</code>، <code dir="ltr">perspective</code> (هر مقداری) | بله |
| <code dir="ltr">position: static</code> (پیش‌فرض) | نه |

آن ردیفِ opacity را دوباره بخوان. والدی که فقط یک <code dir="ltr">opacity: 0.99</code> دارد — مثلاً برای یک انیمیشنِ محوشدن — بی‌سروصدا دور همهٔ فرزندانش حباب کشیده و z-index آن‌ها را از مسابقهٔ بزرگ حذف کرده است. transform هم همین‌طور؛ و چون انیمیشن‌ها پر از transform و opacity هستند، این باگ معمولاً درست بعد از «قشنگ‌کاری» پیدایش می‌شود.

## دستور کارِ رفعِ اشکال، قدم به قدم

دفعهٔ بعد که z-index جواب نداد، به‌جای بزرگ‌ترکردنِ عدد این مسیر را برو:

۱. **دو عنصرِ درگیر را پیدا کن** — کدام رو است، کدام باید رو باشد.
۲. **از هر کدام به سمت بالا برو** و اولین والدی را پیدا کن که حباب می‌سازد (جدول بالا). ابزار Inspect مرورگر همین‌جا بهترین دوستت است.
۳. اگر هر دو در **یک** حباب‌اند → مشکل واقعاً z-index است؛ حالا عدد را عوض کن (و مطمئن شو عنصر position دارد).
۴. اگر در **دو حبابِ متفاوت‌**اند → z-index بچه‌ها را رها کن. یا به خودِ حباب‌ها z-index بده تا ترتیبِ گروه‌ها عوض شود، یا آن استایلی که حبابِ ناخواسته ساخته (opacity ،transform…) را از والد بردار.

قدم ۴ همان لحظه‌ای است که ساعت‌ها کلنجار به یک تغییرِ یک‌خطی تبدیل می‌شود.

## و یک عادت خوب: عددهای کوچک

وقتی stacking context را بفهمی، دیگر به ۹۹۹۹۹۹ نیازی نیست. در پروژه‌های تمیز، z-index ها از مجموعهٔ کوچکی می‌آیند — مثلاً ۱ برای کارت‌های برجسته، ۱۰ برای هدر چسبان، ۱۰۰ برای منوی باز، ۱۰۰۰ برای مودال. فاصلهٔ بین‌شان جا برای آینده می‌گذارد و عددها خودشان سند می‌شوند.

اگر پایه‌های این ماجرا — اینکه اصلاً position چه می‌کند و چرا بعضی عناصر «از جریان بیرون می‌آیند» — هنوز برایت مه‌آلود است، مسیر درست از [سلکتورها](/blog/css-selectors) و [ماجرای cascade و specificity](/blog/css-specificity) می‌گذرد؛ و دورهٔ [تاروپود](/courses/taropood) همهٔ این‌ها را با تمرین زنده در مرورگر، از صفر می‌سازد.

جمع‌بندی: **z-index قد آدم‌ها نیست، رتبهٔ آن‌ها در گروهِ خودشان است.** تا وقتی گروه‌بندی — stacking context — را نبینی، بزرگ‌کردنِ عدد فقط شاگرد اولِ همان کلاسِ سوم ساختن است.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/z-index-stacking-context (یادستان, Yaadestan)
