# عدد پی چیست و چند است؟ از کجا آمده و چرا گنگ است

**عدد پی (π) نسبت محیط هر دایره به قطر همان دایره است، و مقدارش تقریباً ۳٫۱۴۱۵۹ است.** دایره بزرگ باشد یا کوچک، اگر محیطش را بر قطرش تقسیم کنی همین عدد درمی‌آید. پی عددی گنگ است: نه کسری دقیقاً برابرش است و نه اعشارش تمام می‌شود یا تکرار می‌شود. برای کار روزمره `3٫14` کافی است، و برای مهندسی هم معمولاً چند رقم بیشتر.

## خودت اندازه بگیر

برای فهمیدن اینکه پی از کجا آمده، لازم نیست باور کنی. یک نخ، یک خط‌کش و هر چیز گردی که دور خانه پیدا کنی کافی است: قوطی، لیوان، بشقاب.

1. نخ را یک دور کامل دور لبهٔ جسم بپیچ و جایی که برمی‌گردد علامت بزن.
2. نخ را باز کن و طولش را با خط‌کش بخوان. این **محیط** است.
3. عرض جسم را از لبه به لبه و از مرکز بخوان. این **قطر** است.
4. محیط را بر قطر تقسیم کن.

اگر قوطی‌ای با قطر ۷ سانتی‌متر باشد و نخ ۲۲ سانتی‌متر دربیاید، می‌شود `22 ÷ 7 ≈ 3٫14`. عدد دقیق بسته به دقت نخ و خط‌کشت چند صدم بالا و پایین می‌شود، ولی با هر قوطی و هر بشقاب، جواب نزدیک ۳ و کمی بیشتر می‌ماند. یک بشقاب بزرگ و یک سکهٔ کوچک را هم امتحان کن: اندازه‌هایشان خیلی فرق می‌کند، نسبتشان نه. محیط همیشه «کمی بیشتر از سه برابر قطر» است.

این شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا باشد. از اول معلوم نبود که این نسبت برای همهٔ دایره‌ها یکی باشد، ولی هست، چون همهٔ دایره‌ها شکل یکسانی دارند و فقط اندازه‌شان فرق می‌کند. پی همان نسبتِ ثابت میان محیط و قطر است.

## فرمول‌هایی که از آن درمی‌آیند

شعاع فاصلهٔ مرکز دایره تا لبهٔ آن است، یعنی نصف قطر: `d = 2 × r`. اگر محیط `C`، قطر `d` و شعاع `r` باشد:

```text
π = C / d
C = π × d = 2 × π × r
مساحت = π × r²
```

فرمول محیط مستقیم از تعریف پی می‌آید: اگر `C ÷ d = π` باشد، پس `C = π × d`. فرمول مساحت را این‌جا اثبات نمی‌کنیم، ولی آن هم از همین نسبت ساخته می‌شود.

برای دایره‌ای به شعاع ۵: محیط `2 × π × 5 ≈ 31٫4` و مساحت `π × 5² = π × 25 ≈ 78٫5`. دقت کن که در مساحت `r` به توان ۲ می‌رسد و نه خودِ `π`. فصل [دایره و π](/courses/risheh/lessons/t5/s06-circle) در خودآموز ریشه همین «پی به‌عنوان نسبت» را قبل از فرمول‌ها می‌گوید و فرمول‌ها را از آن بیرون می‌آورد، نه برعکس.

## پی چند رقم دارد؟

رقم‌های اول پی این‌هاست:

```text
3٫14159 26535 89793 ...
```

تقریب‌هایی که از قدیم استفاده می‌شد:

| تقریب | مقدار اعشاری | تا کجا درست است |
|---|---|---|
| `3٫14` | 3.14 | دو رقم اعشار |
| `22/7` | 3.142857... | دو رقم اعشار (حدود ۰٫۰۴٪ خطا) |
| `355/113` | 3.1415929... | شش رقم اعشار |

کسر `355/113` را ریاضی‌دان چینی، زو چونگ‌ژی، در قرن پنجم میلادی پیدا کرد، و برای کسری با مخرج سه‌رقمی دقت قابل‌توجهی دارد. ولی هیچ کسری پی را دقیق نمی‌دهد.

## چرا گنگ است؟

عدد **گویا** عددی است که بشود به‌صورت کسری از دو عدد صحیح نوشت، مثل `3/4` یا `22/7`. عدد **گنگ** این‌طور نیست. اعشار عدد گویا یا تمام می‌شود (`0٫75`) یا از جایی تکرار می‌شود (`0٫333...`). اعشار پی نه تمام می‌شود و نه الگوی تکراری پیدا می‌کند.

اینکه پی گنگ است قضیه‌ای است که در قرن هجدهم ثابت شد (لامبرت این کار را کرد). اثباتش از سطح این نوشته بالاتر است و اینجا نمی‌آید؛ پس این یکی را باید بپذیری یا اثباتش را جای دیگر دنبال کنی. چیزی که با نخ و خط‌کش خودت می‌بینی تقریب است. گنگ بودن را اندازه‌گیری نشان نمی‌دهد، چون هر اندازه‌گیری فقط چند رقم دارد.

اگر مفهوم گنگ برایت تازه است، فصل [اعشار](/courses/risheh/lessons/t2/s04-decimals) در ریشه تفاوت کسر متناوب و عدد گنگ را کنار هم می‌گذارد.

## واقعاً چند رقمش لازم است؟

کمتر از آنچه فکر می‌کنی لازم است:

- برای محاسبهٔ قوطی و چرخ دوچرخه و اتاق: `3٫14` یا `3٫1416`.
- برای ناوبری فضاپیماها در منظومهٔ شمسی: حدود ۱۵ رقم کافی است. آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا می‌گوید همین مقدار برای محاسبات بین‌سیاره‌ای‌اش بس است.
- رکوردهای محاسبهٔ پی از صد تریلیون رقم گذشته است. این کار برای آزمودن کامپیوترها و الگوریتم‌هاست، نه برای اینکه به این دقت نیاز باشد.

رقم‌های بیشتر پی هیچ سودی برای اندازه‌گیری ندارند، چون هیچ کس چیزی را تا آن دقت نمی‌سازد.

## پی فقط مال دایره نیست

پی هر جا چرخش و تناوب هست دیده می‌شود. رادیان یکای دیگری برای زاویه است که به‌جای درجه، زاویه را با طول کمان روی دایره‌ای به شعاع ۱ می‌سنجد. محیط نیم‌دایره‌ای به شعاع ۱ برابر `π` است، پس نیم‌دایره `π` رادیان است (یعنی ۱۸۰ درجه). موج‌ها، سیگنال‌ها و شکل چرخه‌ای صداها هم با آن نوشته می‌شوند. در [جدول زاویه‌های ویژه](/blog/special-angles-trig-table) مقدارهایی مثل `π/6` و `π/4` همان ۳۰ و ۴۵ درجه‌اند.

مسیر کامل از دایره و نسبت تا مثلثات و بعد توابع، با توضیح هر قدم، در [خودآموز ریشه](/courses/risheh) آمده است.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/what-is-pi (یادستان, Yaadestan)
