# لگاریتم چیست؟ به زبان ساده و با مثال

**لگاریتم می‌گوید چند تا از یک عدد پایه را باید در هم ضرب کنی تا به عدد مورد نظر برسی.** `log₁₀ 1000 = 3` یعنی «سه تا ۱۰ را در هم ضرب کن تا ۱۰۰۰ شود» (`10 × 10 × 10 = 1000`) و `log₂ 8 = 3` یعنی «سه تا ۲ را در هم ضرب کن تا ۸ شود» (`2 × 2 × 2 = 8`). عدد کوچک پایین `log` همان پایه است. به زبان توان، لگاریتم **عکس توان** است: اگر `10³ = 1000` باشد آنگاه `log₁₀ 1000 = 3`. پایه را معمولاً ۱۰ یا ۲ یا عدد `e` (حدود ۲٫۷۱۸، عددی که در رشد پیوسته و ریاضی پیشرفته زیاد پیش می‌آید) می‌گیرند.

## چند مثال که با دست درمی‌آیند

```text
log₁₀ 10      = 1     چون 10¹ = 10
log₁₀ 100     = 2     چون 10² = 100
log₁₀ 1000000 = 6     چون 10⁶ = 1000000
log₂ 8        = 3     چون 2³ = 8
log₂ 1024     = 10    چون 2¹⁰ = 1024
log₁₀ 0٫01    = −2    چون 10⁻² = 0٫01
log₂ (1/8)    = −3    چون 2⁻³ = 1/8
```

دو سطر آخر توان منفی دارند. توان منفی یعنی تقسیم: `10⁻² = 1/10² = 1/100 = 0٫01`. پس لگاریتم عددهای بین ۰ و ۱ منفی است.

در این مثال‌ها دو چیز دیده می‌شود:

- `log₁₀` برای توان‌های ۱۰ همان **تعداد صفرهای** عدد است. یک میلیون شش صفر دارد و لگاریتمش ۶ است. برای همین لگاریتم برای مقایسهٔ اندازه‌های خیلی بزرگ و خیلی کوچک به کار می‌آید: ۶ و ۹ و ۱۲ را راحت‌تر کنار هم می‌گذاری تا یک میلیون و یک میلیارد و یک تریلیون را.
- `log₂` تعداد **دو برابر شدن‌ها** است. از ۱ شروع کنی و ده بار دو برابر کنی به ۱۰۲۴ می‌رسی. پس برای رسیدن به ۱۰۰۰ تقریباً ده بار دو برابر کردن لازم است (`log₂ 1000 ≈ 9٫97`). در علوم کامپیوتر این همان «چند بیت لازم است؟».

## لگاریتم عددهای یک تا ده

اگر عدد توان صحیح ۱۰ نباشد، لگاریتمش اعشاری است. این جدول `log₁₀` را تا سه رقم اعشار می‌دهد:

| عدد | `log₁₀` |
|---|---|
| 1 | 0 |
| 2 | 0٫301 |
| 3 | 0٫477 |
| 4 | 0٫602 |
| 5 | 0٫699 |
| 6 | 0٫778 |
| 7 | 0٫845 |
| 8 | 0٫903 |
| 9 | 0٫954 |
| 10 | 1 |

منطقی هم هست: ۱ و ۱۰ لگاریتم ۰ و ۱ دارند، پس لگاریتم هر عدد بین آن‌ها بین ۰ و ۱ می‌افتد. پس جواب پرسش «لگاریتم ۲ چند است؟» این است: `log₁₀ 2 ≈ 0٫301`، یعنی ۱۰ به توان ۰٫۳۰۱ تقریباً ۲ است. (اگر پایه ۲ باشد `log₂ 2 = 1` است، و اگر پایه `e` باشد، `ln 2 ≈ 0٫693`.)

دقت کن جدول خطی نیست: از ۱ تا ۲ لگاریتم ۰٫۳۰۱ بالا می‌رود ولی از ۹ تا ۱۰ فقط ۰٫۰۴۶. دو برابر شدن همیشه همان‌قدر لگاریتم اضافه می‌کند، چه از ۱ به ۲ برسی، چه از ۵ به ۱۰.

## قاعده‌ای که لگاریتم را مفید کرد

```text
log(a × b) = log a + log b
```

لگاریتم ضرب را به جمع تبدیل می‌کند. وقتی پایه را ننویسند، منظور همان پایهٔ ۱۰ است (قاعده برای هر پایه‌ای درست است). دلیلش در توان‌ها دیده می‌شود: `100 × 1000 = 10² × 10³ = 10⁵`، چون دو تا ۱۰ و سه تا ۱۰ روی هم پنج تا ۱۰ می‌شوند. پس `log(100 × 1000) = 2 + 3 = 5`. وارسی با جدول: `log 6 = log 2 + log 3 = 0٫301 + 0٫477 = 0٫778`. درست است، همان مقدار جدول.

این قاعده قرن‌ها اهمیت عملی داشت. پیش از ماشین‌حساب، برای ضرب دو عدد بزرگ آن‌ها را در **جدول لگاریتم** پیدا می‌کردند، لگاریتم‌ها را جمع می‌کردند و عدد حاصل را دوباره در جدول برمی‌گرداندند. جمع از ضرب آسان‌تر است. خط‌کش محاسب هم همین بود: خط‌کشی که فاصله‌هایش لگاریتمی بود، و با لغزاندنش دو فاصله را جمع می‌کردی.

قاعدهٔ توان هم مشابه است: `log(aⁿ) = n × log a`. مثلاً `log₁₀ 8 = log₁₀ (2³) = 3 × 0٫301 = 0٫903`. و باز در جدول هست.

## لگاریتم کجا ظاهر می‌شود؟

هر جا کمیتی در بازهٔ خیلی بزرگ تغییر می‌کند و ما «چند برابر» را حس می‌کنیم نه «چند واحد» را:

- **دسی‌بل:** شدت صدا را با لگاریتم می‌سنجند. هر ۱۰ برابر شدن توان صدا ۱۰ دسی‌بل اضافه می‌کند، و دو برابر شدن حدود ۳ دسی‌بل (`10 × 0٫301 ≈ 3`). کامل‌تر در [دسی‌بل چیست](/blog/what-is-decibel).
- **pH:** مقدار pH منفیِ `log₁₀` غلظت یون هیدروژن (بر حسب مول در لیتر) است. آب خالص غلظت `10⁻⁷` و در نتیجه `pH = 7` دارد. هر یک واحد کمتر شدن pH یعنی ۱۰ برابر شدن غلظت؛ محلولی با pH برابر ۵ صد برابر آب خالص یون هیدروژن دارد.
- **ریشتر:** هر یک واحد افزایش مقیاس ریشتر یعنی دامنهٔ لرزش زمین ۱۰ برابر. در انرژی آزادشده این ضریب حدود ۳۱٫۶ است.

در هر سه، بدون لگاریتم باید با عددهایی مثل `0٫0000001` و `1000000000` کار می‌کردیم.

## لگاریتم در ماشین‌حساب و برنامه‌نویسی

روی ماشین‌حساب `log` معمولاً پایهٔ ۱۰ است و `ln` پایهٔ `e` (لگاریتم طبیعی). ولی در پایتون `math.log(x)` لگاریتم **طبیعی** است و برای پایهٔ ۱۰ باید `math.log10(x)` بنویسی. این تفاوت جدی اشتباه می‌سازد.

لگاریتم در علوم کامپیوتر و هوش مصنوعی هم همه‌جا هست. یک نمونه جست‌وجوی دودویی است: در فهرست مرتب ۱۰۰۰ عددی، اگر هر بار نصف باقی‌مانده را کنار بگذاری، بعد از حدود `log₂ 1000 ≈ 10` قدم به جواب می‌رسی. نمونهٔ دیگر `log loss` است، یکی از رایج‌ترین معیارهای خطا هنگام آموزش مدل‌های دسته‌بندی.

در [خودآموز ریشه](/courses/risheh) لگاریتم در فصل [لگاریتم: توانِ وارونه](/courses/risheh/lessons/t4/s08-log) آمده که آن را عکس توان معرفی می‌کند. اگر توان زیاد برایت روان نیست، پیش‌نیازش فصل [توان](/courses/risheh/lessons/t1/s08-powers) است.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/what-is-a-logarithm (یادستان, Yaadestan)
