# مقسم ولتاژ چیست؟ فرمول، مثال عددی و دامی که کتاب‌ها کمتر می‌گویند

مقسم ولتاژ (`voltage divider`) مداری است با دو [مقاومت](/blog/resistor-how-it-works) پشت‌سرِهم که از نقطهٔ وسطشان، ولتاژی کوچک‌تر از ولتاژ ورودی می‌گیریم. مقدارش را نسبتِ دو مقاومت تعیین می‌کند: `Vout = Vin × R2 / (R1 + R2)`. با همین یک خط می‌شود ۵ ولت را برای یک پایهٔ ۳٫۳ ولتی کم کرد، ولتاژ باتری را اندازه گرفت، یا تغییرِ مقاومتِ یک سنسور را به عدد تبدیل کرد.

ساده‌ترین مدارِ دنیاست و یک دامِ واقعی دارد: فرمول فقط تا وقتی درست است که چیزی از نقطهٔ وسط جریانِ قابل‌توجهی نکشد. این نوشته هم فرمول را از پایه می‌سازد، هم دام را با عدد نشان می‌دهد.

## مدار دقیقاً چه شکلی است

سه نقطه داریم و دو مقاومت:

```text
Vin ---[ R1 ]---+---[ R2 ]--- GND
                |
               Vout
```

`R1` بینِ ورودی و نقطهٔ وسط است و `R2` بینِ نقطهٔ وسط و زمین. ولتاژ خروجی بینِ نقطهٔ وسط و زمین اندازه گرفته می‌شود، یعنی همان ولتاژی که روی `R2` افتاده.

## فرمول از کجا می‌آید

چیزی برای حفظ‌کردن نیست؛ دو قدم [قانون اهم](/blog/voltage-current-resistance) است.

وقتی چیزی به نقطهٔ وسط وصل نیست، تنها مسیرِ جریان از `R1` و بعد از `R2` می‌گذرد. پس جریان در هر دو یکی است و مقاومتِ کل، جمعِ آن دوست:

```text
I = Vin / (R1 + R2)
```

حالا ولتاژ روی `R2`:

```text
Vout = I × R2 = Vin × R2 / (R1 + R2)
```

معنای ساده‌اش این است:

> **ولتاژ بینِ دو مقاومت به نسبتِ اندازه‌شان تقسیم می‌شود.** مقاومتِ بزرگ‌تر سهمِ بزرگ‌تری از ولتاژ را برمی‌دارد.

دو مقاومتِ مساوی ولتاژ را نصف می‌کنند. اگر `R2` دو برابرِ `R1` باشد، دو سومِ ولتاژ روی آن می‌افتد. برای خروجی فقط نسبت مهم است: `1kΩ` و `2kΩ` همان خروجیِ `10kΩ` و `20kΩ` را می‌دهند.

## سه مثال واقعی

### کم‌کردنِ ۵ ولت برای پایهٔ ESP32

پایهٔ ECHO در سنسور [HC-SR04](/blog/ultrasonic-hc-sr04) سیگنال ۵ ولتی می‌دهد، ولی پایه‌های [ESP32](/blog/esp32-gpio-pins) برای ۳٫۳ ولت ساخته شده‌اند. با `R1 = 1kΩ` و `R2 = 2kΩ`:

```text
Vout = 5 × 2000 / (1000 + 2000) = 3.33 V
```

این ترکیب رایج است. اگر حاشیهٔ بیشتری بخواهی، `R2 = 1.8kΩ` خروجی را به حدودِ `3.21 V` می‌رساند.

### اندازه‌گرفتنِ ولتاژ باتری

باتری تک‌سلولِ لیتیومی وقتی پر است حدودِ ۴٫۲ ولت دارد و مستقیم نباید به پایهٔ ADC برسد. دو مقاومتِ مساوی آن را نصف می‌کنند و کد، عدد را دو برابر می‌کند:

```python
from machine import Pin, ADC
import time

adc = ADC(Pin(34))
adc.atten(ADC.ATTN_11DB)

while True:
    raw = adc.read()            # 0..4095
    vout = raw * 3.3 / 4095     # voltaozh-e noghte-ye vasat
    vbat = vout * 2             # chon R1 = R2
    print("battery:", round(vbat, 2), "V")
    time.sleep(1)
```

با باتری کاملاً پر، نقطهٔ وسط ۲٫۱ ولت می‌شود و عددِ خام حدودِ `2606`. این محاسبهٔ ایده‌آل است؛ ADC واقعیِ ESP32 خطای خودش را دارد و اگر عددِ دقیق می‌خواهی باید با یک ولت‌متر کالیبره‌اش کنی.

### خواندنِ یک سنسورِ مقاومتی

میکروکنترلر مقاومت را نمی‌فهمد، فقط ولتاژ را می‌خواند. برای همین [LDR](/blog/ldr-photoresistor-how-it-works) را به‌جای `R1` می‌گذاریم و یک مقاومتِ ثابت به‌جای `R2`. فرض کن LDR در نور `1kΩ` باشد، در تاریکی `1MΩ`، و مقاومتِ ثابت `10kΩ`. این دو عددِ LDR فرضی‌اند؛ هر قطعه عددهای خودش را دارد.

| حالت | `R1` (LDR) | `Vout` از ۳٫۳ ولت |
|---|---|---|
| نور زیاد | `1kΩ` | `3.00 V` |
| میانه | `10kΩ` | `1.65 V` |
| تاریکی | `1MΩ` | `0.03 V` |

تغییرِ نور شد تغییرِ ولتاژ، و ADC می‌تواند آن را بخواند. [پتانسیومتر](/blog/potentiometer-how-it-works) هم همین مدار است، فقط نسبتِ دو تکه را با چرخاندن عوض می‌کنی.

یک نکتهٔ طراحی: اگر مقاومتِ سنسور بینِ دو حدِ `Rmin` و `Rmax` تغییر کند، بیشترین جهشِ ولتاژ وقتی به‌دست می‌آید که مقاومتِ ثابت نزدیکِ `√(Rmin × Rmax)` باشد؛ در این مثال حدودِ `31.6kΩ`. نزدیک‌ترین مقدارِ استاندارد کافی است.

## دام اصلی: مقسم زیر بار

حالا چیزی که فرمول پنهان می‌کند. اگر به نقطهٔ وسط یک بار وصل کنی، آن بار با `R2` موازی می‌شود، مقاومتِ پایینِ مدار کم می‌شود و نسبت به هم می‌خورد.

راهِ محاسبه‌اش ساده است. مقسم از دیدِ بار مثل منبعی با مقاومتِ داخلیِ `Rth` رفتار می‌کند:

```text
Rth   = R1 × R2 / (R1 + R2)
Vload = Vout × Rload / (Rload + Rth)
```

برای مقسمِ `10kΩ` و `10kΩ` روی ۳٫۳ ولت، `Rth` برابرِ `5kΩ` است:

| بارِ وصل‌شده | ولتاژ نقطهٔ وسط |
|---|---|
| بدون بار | `1.65 V` |
| `1MΩ` | `1.64 V` |
| `100kΩ` | `1.57 V` |
| `50kΩ` | `1.50 V` |
| `10kΩ` | `1.10 V` |
| `1kΩ` | `0.28 V` |

قاعدهٔ سرانگشتیِ رایج این است که بار دست‌کم ده برابرِ `Rth` باشد. جدول نشان می‌دهد که حتی در این حد هم حدودِ ۹٪ خطا داری؛ پس هرچه بار بزرگ‌تر، بهتر.

> **مقسم ولتاژ برای اندازه‌گیری و سیگنال است، نه برای تغذیه.**

برای همین نمی‌شود با مقسم یک موتور، یک [سروو](/blog/servo-motor) یا هر مصرف‌کننده‌ای را راه انداخت. هر تغییری در جریانِ بار ولتاژ را جابه‌جا می‌کند و جریانِ زیاد داخلِ مقاومت‌ها به گرما تبدیل می‌شود. برای تغذیه به رگولاتور نیاز داری. ورودی ADC و پایهٔ دیجیتال، در مقابل، جریانِ بسیار کمی می‌کشند و دقیقاً همان باری هستند که مقسم برایش خوب است.

## مقاومت‌ها را چقدر انتخاب کنیم

نسبت، خروجی را تعیین می‌کند؛ اندازهٔ مطلق دو چیز را با هم معامله می‌کند:

| مقاومت‌های کوچک | مقاومت‌های بزرگ |
|---|---|
| جریان مصرفیِ بیشتر | جریان مصرفیِ کمتر |
| `Rth` کوچک، در برابرِ بار محکم‌تر | `Rth` بزرگ، حساس‌تر به بار و نویز |
| `100Ω + 100Ω` روی ۳٫۳ ولت: `16.5 mA` | `10kΩ + 10kΩ` روی ۳٫۳ ولت: `0.165 mA` |

در پروژه‌های میکروکنترلری بازهٔ چند کیلواهم تا حدودِ `100kΩ` معمولاً شروعِ خوبی است. در مدارِ باتری‌خور به سمتِ مقادیرِ بزرگ‌تر می‌روی، چون مقسم همیشه جریان می‌کشد، حتی وقتی کسی آن را نمی‌خواند.

## اشتباه‌های رایج

- **جابه‌جاکردنِ `R1` و `R2`.** خروجی روی مقاومتی است که به زمین وصل است. جابه‌جایی‌شان در مثالِ ۵ ولت، به‌جای ۳٫۳۳ ولت، ۱٫۶۷ ولت می‌دهد.
- **نداشتنِ زمینِ مشترک.** اگر منبعِ ورودی و برد زمینِ مشترک نداشته باشند، عددی که می‌خوانی معنا ندارد.
- **برق‌دادن پیش از کامل‌شدنِ مدار.** اگر `R2` هنوز وصل نباشد، پایه‌ای که به نقطهٔ وسط رفته تا ولتاژ ورودی بالا کشیده می‌شود. اول مدار را روی [برد بورد](/blog/breadboard-how-it-works) کامل کن و با ولت‌متر چک کن، بعد به پایهٔ برد وصل کن.
- **انتظارِ دقتِ مطلق.** مقاومت‌ها رواداری دارند و ADC هم خطا. برای مقایسه و آستانه کافی است؛ برای اندازه‌گیریِ دقیق کالیبراسیون لازم است.

## همین حالا در مرورگر ببین

[دموی مقسم ولتاژ و دیود](/lab/demo/diode-divider) را باز کن. در این مدار یک پتانسیومتر بینِ ۳٫۳ ولت و زمین است و ADC وسطش را می‌خواند. پتانسیومتر را که جابه‌جا کنی، عددِ ADC با فرمول جلو می‌رود.

جالب‌ترین تکه بالای بازه است. از همان نقطهٔ وسط، شاخه‌ای با یک [دیود](/blog/diode-how-it-works)، یک مقاومت و یک LED به زمین می‌رود. تا وقتی ولتاژ پایین است این شاخه تقریباً جریانی نمی‌کشد و مقسم بدون بار است. ولی وقتی به آستانهٔ هدایتِ آن‌ها نزدیک می‌شوی، شاخه جریان می‌کشد و عددی که می‌خوانی از چیزی که فرمولِ بدون بار می‌گوید عقب می‌افتد. همان دامِ بالا را با چشم می‌بینی.

شبیه‌ساز رفتارِ مقاومت و دیود را واقعاً حل می‌کند، ولی همهٔ خطاهای یک ADC واقعی را ندارد. برای مدارهای دیگر سراغِ [شبیه‌ساز](/simulator) برو.

## جمع‌بندی

مقسم ولتاژ دو مقاومت است و یک نسبت. برای پایین‌آوردنِ سطحِ سیگنال و خواندنِ سنسورهای مقاومتی عالی است، و برای تغذیهٔ هر چیزی که جریان می‌خواهد انتخابِ غلطی است. اگر می‌خواهی این را کنارِ سنسورهای واقعی و با کدِ MicroPython بسازی، [خودآموز آیرو](/courses/airo) در ترمِ سنسورها از همین مدار برای LDR و HC-SR04 استفاده می‌کند.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/voltage-divider (یادستان, Yaadestan)
