# معادلهٔ درجه دوم و روش دلتا با مثال: از فرمول تا معنی علامت Δ

معادلهٔ درجه دوم معادله‌ای به شکل `ax² + bx + c = 0` است که در آن `a` صفر نیست. برای حل آن اول دلتا را حساب می‌کنی: `Δ = b² − 4ac`. اگر Δ مثبت باشد دو جواب داری، اگر صفر باشد یک جواب، و اگر منفی باشد در اعداد حقیقی جواب نداری. بعد جواب‌ها از `x = (−b ± √Δ) / (2a)` به دست می‌آیند.

## معادلهٔ درجه دوم یعنی چه

در معادلهٔ خطی مثل `2x + 3 = 11` مجهول فقط به توان یک است. وقتی مجهول به توان دو هم برسد، معادلهٔ درجه دوم داریم. شکل استاندارد:

`ax² + bx + c = 0`، با `a ≠ 0`

`a` ضریب `x²`، `b` ضریب `x` و `c` عدد ثابت است. مثلاً در `x² − 5x + 6 = 0` داریم `a = 1` و `b = −5` و `c = 6`. دقت کن که علامت منفی جزو `b` است.

اگر معادله شکل استاندارد ندارد، اول همه‌چیز را به یک طرف ببر. مثلاً `x² = 5x − 6` می‌شود `x² − 5x + 6 = 0`.

## دلتا و معنی علامتش

دلتا (`Δ`، به انگلیسی `discriminant`) عدد `b² − 4ac` است. اهمیتش این است که قبل از حل کردن می‌گوید چند جواب حقیقی وجود دارد:

| علامت Δ | تعداد جواب حقیقی |
|---|---|
| `Δ > 0` | دو جواب متفاوت |
| `Δ = 0` | یک جواب (ریشهٔ مضاعف) |
| `Δ < 0` | هیچ جواب حقیقی |

دلیلش در فرمول ریشه‌ها (چند بخش پایین‌تر) پیداست: در آن `√Δ` آمده، یعنی جذر دلتا. هیچ عدد حقیقی‌ای در خودش ضرب نمی‌شود که حاصل منفی بدهد، پس جذر عدد منفی در اعداد حقیقی تعریف نمی‌شود. جذر صفر هم صفر است، پس وقتی Δ صفر است جمع و تفریق آن فرقی نمی‌کند و دو ریشه روی هم می‌افتند.

معنی تصویری‌اش این است: نمودار `y = ax² + bx + c` یک سهمی است و جواب‌های معادله جاهایی‌اند که سهمی محور `x` را قطع می‌کند. دو نقطهٔ برخورد یعنی `Δ > 0`، لمس‌کردن محور در یک نقطه یعنی `Δ = 0`، و نرسیدن سهمی به محور یعنی `Δ < 0`. شکل سهمی و رأسش را در [سهمی: رأس، کمینه و بیشینه](/blog/parabola-vertex-min-max) ببین.

## فرمول ریشه‌ها

وقتی `Δ ≥ 0`:

`x = (−b ± √Δ) / (2a)`

`√` یعنی جذر: عددی که اگر در خودش ضرب شود، عدد زیر رادیکال را می‌دهد. مثلاً `√25 = 5`، چون `5 × 5 = 25`. علامت `±` یعنی یک بار با جمع و یک بار با تفریق حساب می‌کنی، که دو جواب می‌دهد: `x₁` و `x₂`. به جواب‌های معادله «ریشه» هم می‌گویند.

## مثال ۱: دو جواب

`x² − 5x + 6 = 0`

ضریب‌ها: `a = 1`، `b = −5`، `c = 6`.

`Δ = (−5)² − 4 × 1 × 6 = 25 − 24 = 1`

چون `Δ > 0`، دو جواب داریم و `√Δ = 1`:

`x = (5 ± 1) / 2`

- `x₁ = (5 + 1) / 2 = 3`
- `x₂ = (5 − 1) / 2 = 2`

راستی‌آزمایی (جواب را در معادله بگذار):

- `x = 3`: `9 − 15 + 6 = 0`، درست است.
- `x = 2`: `4 − 10 + 6 = 0`، درست است.

## مثال ۲: ضریب `a` بزرگ‌تر از یک و جواب کسری

`2x² − 3x − 2 = 0`

ضریب‌ها: `a = 2`، `b = −3`، `c = −2`.

`Δ = (−3)² − 4 × 2 × (−2) = 9 + 16 = 25`

دقت کن که `−4ac` وقتی `c` منفی است، مثبت می‌شود. `√Δ = 5`، پس:

`x = (3 ± 5) / 4`

- `x₁ = (3 + 5) / 4 = 2`
- `x₂ = (3 − 5) / 4 = −1/2`

راستی‌آزمایی:

- `x = 2`: `2 × 4 − 6 − 2 = 0`، درست است.
- `x = −1/2`: `2 × 1/4 + 3/2 − 2 = 0.5 + 1.5 − 2 = 0`، درست است.

## دو حالت دیگر

**`Δ = 0`:** معادلهٔ `x² − 6x + 9 = 0` را بگیر. `Δ = 36 − 36 = 0`، پس `x = 6 / 2 = 3`، یک جواب. این معادله همان `(x − 3)² = 0` است.

**`Δ < 0`:** معادلهٔ `x² + 2x + 5 = 0` را بگیر. `Δ = 4 − 20 = −16`. جذر عدد منفی در اعداد حقیقی وجود ندارد، پس این معادله جواب حقیقی ندارد. سهمی‌اش کاملاً بالای محور `x` می‌ماند.

## روش مربع کامل

روش دلتا از همین روش به دست آمده. ایده این است که طرف چپ را به شکل یک عبارت به توان دو درآوری. مثال: `x² + 6x + 5 = 0`.

1. `5` را به طرف دیگر ببر: `x² + 6x = −5`.
2. نصف ضریب `x` یعنی `3` را به توان دو برسان (می‌شود `9`) و به دو طرف اضافه کن: `x² + 6x + 9 = 4`.
3. طرف چپ یک مربع کامل است: `(x + 3)² = 4`. (اگر `(x + 3)(x + 3)` را باز کنی، همان `x² + 6x + 9` می‌شود؛ دلیل انتخاب نصف ضریب همین است.)
4. جذر بگیر، با هر دو علامت: `x + 3 = 2` یا `x + 3 = −2`.
5. جواب‌ها: `x = −1` یا `x = −5`.

راستی‌آزمایی: برای `x = −1`، `1 − 6 + 5 = 0`. برای `x = −5`، `25 − 30 + 5 = 0`. هر دو درست‌اند.

اگر همین مراحل را روی `ax² + bx + c = 0` کلی انجام بدهی، به فرمول دلتا می‌رسی:

```text
ax² + bx + c = 0
x² + (b/a)x = −c/a                        (divide by a, move c/a)
x² + (b/a)x + (b/2a)² = (b/2a)² − c/a     (add the square of half)
(x + b/2a)² = (b² − 4ac) / (4a²)
x + b/2a = ± √(b² − 4ac) / (2a)
x = (−b ± √Δ) / (2a)
```

یعنی فرمول جادو نیست، خلاصهٔ همین روش است، و Δ همان عددی است که در قدم چهارم زیر جذر می‌رود.

## اشتباه‌های رایج

- فراموش‌کردن علامت منفی `b`. وقتی `b` منفی است، `b²` مثبت می‌شود (`(−5)² = 25`) و `−b` هم مثبت (`−(−5) = 5`).
- تقسیم‌نکردن کل صورت بر `2a`. مخرج `2a` برای هر دو جمله است، نه فقط برای `√Δ`.
- جواب‌دادن بدون راستی‌آزمایی. جواب را همیشه در معادلهٔ اصلی بگذار.
- شروع از معادله‌ای که شکل استاندارد ندارد.

## ادامه

[ریشه](/courses/risheh) این موضوع را در ترم جبر با فصل [وقتی مجهول به توان می‌رسد](/courses/risheh/lessons/t3/s07-quadratic-intro) شروع می‌کند و در ترم توابع، در فصل [سهمی](/courses/risheh/lessons/t4/s06-quadratic-graph)، معادله را به نمودار وصل می‌کند.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/quadratic-equation-discriminant (یادستان, Yaadestan)
