# عدد اول چیست؟ و چرا ۱ عدد اول نیست

**عدد اول عددی طبیعی و بزرگ‌تر از ۱ است که فقط بر ۱ و بر خودش بخش‌پذیر باشد.** ۷ اول است، چون جز ۱ و ۷ هیچ عددی آن را بدون باقی‌مانده قسمت نمی‌کند. ۸ اول نیست، چون بر ۲ و ۴ هم بخش‌پذیر است. و **۱ اول نیست**، نه به این دلیل که کسی سلیقه‌ای داشته، بلکه چون اگر ۱ را اول می‌گرفتیم، یکی از قشنگ‌ترین قاعده‌های حساب، یعنی یکتایی تجزیه، می‌شکست. دلیلش را در ادامه می‌بینی.

## نخستین عددهای اول

عددهای اول کمتر از ۵۰ این‌هایند، پانزده تا:

```text
2  3  5  7  11  13  17  19  23  29  31  37  41  43  47
```

چند نکته:

- **۲ تنها عدد اول زوج است.** هر عدد زوج دیگری بر ۲ هم بخش‌پذیر است و پس اول نیست.
- گاهی دو عدد اول کنار هم‌اند (۱۱ و ۱۳، ۱۷ و ۱۹، ۴۱ و ۴۳)، ولی کلاً الگوی ساده‌ای ندارند.
- به عددی که اول نیست **مرکب** می‌گویند: ۴، ۶، ۹، ۱۵ و ۹۱ همه مرکب‌اند. مورد آخر دام معروفی است: ۹۱ اول به نظر می‌رسد، ولی `7 × 13 = 91`.

## غربال اراتستن: پیدا کردن همهٔ اول‌ها تا ۱۰۰

اراتستن، دانشمند یونانی، بیش از دو هزار سال پیش روشی داد که هنوز بهترین راه یادگیری است. جدول عددهای ۲ تا ۱۰۰ را بنویس و:

1. اولین عدد خط‌نخورده را بردار (۲) و همهٔ مضرب‌هایش (۴، ۶، ۸، ...) را خط بزن.
2. عدد بعدی خط‌نخورده (۳) را بردار و مضرب‌هایش (۶، ۹، ۱۲، ...) را خط بزن.
3. همین کار را با ۵ و با ۷ تکرار کن.
4. هر چه خط نخورده، اول است.

(مضرب‌های یک عدد یعنی دو برابرش، سه برابرش و همین‌طور تا آخر جدول.)

چرا فقط تا ۷ لازم است؟ هر عدد مرکب را می‌شود حاصل‌ضرب دو عدد کوچک‌تر نوشت، مثلاً `91 = 7 × 13`. اگر هر دو عامل از ۱۰ بزرگ‌تر بودند، حاصل‌ضربشان از `10 × 10 = 100` بیشتر می‌شد. پس هر عدد مرکب کمتر از ۱۰۰ دست‌کم یک عامل ۱۰ یا کوچک‌تر دارد، و آن عامل (یا یکی از عامل‌های اولش) یکی از ۲ و ۳ و ۵ و ۷ است. عدد ۱۰ را «جذر» ۱۰۰ می‌گویند و با `√100 = 10` می‌نویسند: عددی که اگر در خودش ضرب شود ۱۰۰ می‌دهد. پس بعد از خط زدن مضرب‌های ۲ و ۳ و ۵ و ۷، هر عدد مرکب زیر ۱۰۰ صید شده است. چیزی که می‌ماند ۲۵ عدد اول کمتر از ۱۰۰ است.

همین ایده آزمون اول بودن را هم می‌دهد: برای بررسی اینکه ۹۷ اول است یا نه، فقط باید بر عددهای اول تا ۹ امتحانش کنی، چون `√97` حدود ۹٫۸ است (`9 × 9 = 81` و `10 × 10 = 100`):

```text
97 / 2 = 48 باقی 1
97 / 3 = 32 باقی 1
97 / 5 = 19 باقی 2
97 / 7 = 13 باقی 6
```

هیچ‌کدام باقی‌مانده صفر ندارند، پس ۹۷ اول است. (برای [تقسیم با باقی‌مانده](/courses/risheh/lessons/t1/s05-divide) فصل مربوطه در خودآموز ریشه را ببین.)

## چرا ۱ اول نیست؟

هر عدد طبیعی بزرگ‌تر از ۱ را می‌شود به‌صورت حاصل‌ضرب عددهای اول نوشت، و **این نوشتن یکتاست** (جز ترتیب عامل‌ها). به این می‌گویند قضیهٔ اساسی حساب:

```text
60 = 2 × 2 × 3 × 5 = 2² × 3 × 5
```

هر کس، با هر روشی، تجزیهٔ ۶۰ را شروع کند به همین چهار عامل می‌رسد: دو تا ۲، یک ۳ و یک ۵. این یکتایی چیزی است که ب.م.م و ساده کردن کسر و خیلی کارهای دیگر روی آن بنا شده‌اند.

حالا فرض کن ۱ را اول حساب کنیم:

```text
60 = 2 × 2 × 3 × 5
60 = 1 × 2 × 2 × 3 × 5
60 = 1 × 1 × 2 × 2 × 3 × 5
...
```

هر تعداد ۱ که بخواهی می‌شود اضافه کرد، پس تجزیه‌های بی‌شمار دارد. یکتایی از بین می‌رود و هر قضیه‌ای باید «بدون در نظر گرفتن ۱‌ها» تکرار شود. برای همین ریاضی‌دانان ۱ را اول نمی‌گیرند. ۱ **یکه** است: عنصری که ضرب در آن چیزی را عوض نمی‌کند، و در یک دسته جداگانه می‌نشیند.

## عددهای اول تمام نمی‌شوند

آیا آخرین عدد اول وجود دارد؟ نه. اقلیدس دلیلی کوتاه آورد: فرض کن فقط تعدادی محدود اول وجود داشته باشد، همه را در هم ضرب کن و ۱ اضافه کن. عدد جدید بر هیچ‌کدام از آن اول‌ها بخش‌پذیر نیست (همه باقی‌مانده ۱ می‌دهند)، پس یا خودش اول است یا عامل اولی دارد که در فهرست نبود. در هر دو حالت فهرست ناقص بوده است.

دو نمونه: `2 × 3 × 5 + 1 = 31` که خودش اول است. `2 × 3 × 5 × 7 × 11 × 13 + 1 = 30031` اول نیست، چون `30031 = 59 × 509`، ولی ۵۹ و ۵۰۹ هر دو اول‌اند و هیچ‌کدام در فهرست اول نبودند.

## عدد اول در رمزنگاری

وقتی کارت می‌کشی یا به سایتی با قفل کنار نشانی وصل می‌شوی، بخشی از امنیت به این بستگی دارد: **ضرب دو عدد اول بزرگ آسان است، ولی از روی حاصل‌ضرب برگرداندن به آن دو عدد سخت.**

```text
3 × 5 = 15        برگرداندنش بدیهی است
```

اما با دو عدد اول صدها رقمی، حاصل‌ضرب را کامپیوتر در لحظه حساب می‌کند، ولی هیچ روش سریعی برای پیدا کردن عامل‌هایش روی کامپیوترهای معمولی شناخته نشده است. سامانه‌هایی مثل `RSA` روی همین عدم تقارن ساخته شده‌اند. این ساده‌ترین روایت است؛ جزئیات رمزنگاری بسیار بیشتر از این است و روش‌های دیگری هم هست. ولی ایدهٔ مرکزی همین است که یک مسئلهٔ ساده در یک جهت، در جهت عکس سخت است.

عدد اول از جمله موضوع‌هایی است که شکل ساده‌ای دارد و نتیجه‌های عمیق. مسیر کامل از چهار عمل تا تجزیه، کسر و جبر، در [خودآموز ریشه](/courses/risheh) آمده است. و اگر ضرب را مرور می‌کنی، فصل [ضرب](/courses/risheh/lessons/t1/s04-multiply) همان پایه است.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/prime-numbers (یادستان, Yaadestan)
