# پتانسیومتر چیست و چطور ولتاژ را تنظیم می‌کند؟

پتانسیومتر (`Potentiometer`) همان قطعه‌ای است که وقتی ولومِ صدا را کم و زیاد می‌کنی زیرِ انگشتت می‌چرخد. در واقع یک مقاومت است که یک زبانهٔ متحرک (`wiper`) روی آن می‌لغزد و یک تقسیم‌کنندهٔ ولتاژِ قابلِ تنظیم می‌سازد. همین باعث می‌شود میکروکنترلر بتواند «مقدارِ چرخشِ دستِ تو» را به عدد تبدیل کند.

## چطور واقعاً کار می‌کند

پتانسیومتر سه پایه دارد. داخلش یک نوارِ مقاومتی است که دو سرش به دو پایهٔ کناری وصل است؛ پایهٔ وسط به یک زبانهٔ متحرک به‌نامِ `wiper` می‌رود که با چرخاندنِ دسته، روی این نوار می‌لغزد.

حالا اگر دو سرِ نوار را به `Vcc` و `GND` وصل کنی، یک «تقسیم‌کنندهٔ ولتاژِ قابلِ تنظیم» ساخته‌ای: هرجا wiper باشد، ولتاژِ آن نقطه به نسبتِ موقعیتِ wiper تعیین می‌شود. رابطه‌اش خیلی تمیز است:

```
V_wiper = Vcc × position
```

یعنی اگر wiper دقیقاً وسط باشد (`position = 0.5`)، ولتاژِ خروجی نصفِ `Vcc` است؛ اگر ته باشد صفر و اگر بالا باشد کاملِ `Vcc`. جالب اینجاست که شبیه‌سازِ آیرو هم دقیقاً همین فرمول را حل می‌کند تا ولتاژِ wiper را دربیاورد. بعد میکروکنترلر با `ADC`ِ خودش این ولتاژ را می‌خواند و به یک عدد (در ESP32 بینِ ۰ تا ۴۰۹۵) تبدیل می‌کند. این‌طوری «چرخشِ دستِ تو» به یک عدد در برنامه تبدیل می‌شود.

## کاربردهای واقعی

- **ولومِ صدا:** کلاسیک‌ترین کاربرد؛ کم و زیادکردنِ صدا.
- **دیمرِ نور:** تنظیمِ روشناییِ لامپ یا LED.
- **جوی‌استیک:** هر جوی‌استیک در واقع دو پتانسیومتر است که موقعیتِ افقی و عمودی را می‌خواند.
- **کالیبراسیون و تنظیم:** در خیلی از دستگاه‌ها یک پتانسیومترِ کوچک برای تنظیمِ دقیقِ یک مقدار (مثلِ حساسیت) وجود دارد.

## در عمل

سیم‌بندی ساده است: یک پایهٔ کناری به `3V3`، پایهٔ کناریِ دیگر به `GND`، و پایهٔ وسط (`wiper`) به یک پایهٔ ورودیِ آنالوگ مثلِ `GPIO34`. در کد با `ADC` عددش را می‌خوانیم و مثلاً به روشناییِ یک LED نگاشت (`map`) می‌کنیم:

```
from machine import Pin, ADC, PWM
import time

pot = ADC(Pin(34))
pot.atten(ADC.ATTN_11DB)
led = PWM(Pin(25), freq=1000)

def map_value(x, in_min, in_max, out_min, out_max):
    return (x - in_min) * (out_max - out_min) // (in_max - in_min) + out_min

while True:
    raw = pot.read()                               # 0 ta 4095
    brightness = map_value(raw, 0, 4095, 0, 1023)  # 0 ta 1023
    led.duty(brightness)
    print("raw:", raw, "-> duty:", brightness)
    time.sleep_ms(50)
```

## اشتباه‌های رایج

- **وصل‌کردنِ فقط دو پایه:** اگر به‌جای سه پایه فقط wiper و یک سر را ببندی، دیگر تقسیم‌کننده نداری و عدد درست خوانده نمی‌شود.
- **جابه‌جاییِ جهت:** اگر `Vcc` و `GND` را جابه‌جا ببندی، جهتِ زیاد/کم‌شدنِ عدد برعکس می‌شود.
- **خواندنِ پایهٔ آنالوگِ نامناسب:** همهٔ پایه‌های میکروکنترلر ورودیِ آنالوگ نیستند؛ پایهٔ درست را انتخاب کن.

## همین حالا امتحان کن

در همین مرورگر پتانسیومتر را بچرخان و ببین عددِ ADC و روشناییِ LED چطور تغییر می‌کند: [آزمایشگاه: پتانسیومتر و ADC](/lab/embed/term-2-sensors/session-03-adc-potentiometer). توضیحِ کاملِ گام‌به‌گام هم در [فصلِ پتانسیومتر](/courses/airo/lessons/t2/s03-adc-potentiometer) هست.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/potentiometer-how-it-works (یادستان, Yaadestan)
