# آموزش ساخت ترازو با چوب‌بستنی: قانون اهرم و کالیبره‌کردن با اندازه‌گیری واقعی

با چند چوب‌بستنی، نخ و یک لیوان کاغذی می‌توانی ترازویی بسازی که جرم چیزهای سبک را اندازه می‌گیرد. طرح ما ترازوی وزنه‌لغزان یا قپان است: جسم روی بازوی کوتاه، و وزنه‌ای روی بازوی بلند جابه‌جا می‌شود تا تیر افقی شود. جای وزنه جرم را می‌گوید. قانون اهرم پشت این کار است: وقتی تیر متعادل است، جرم ضرب‌در فاصله در دو طرف برابر است.

ترازو را به‌جای حدس، با آب کالیبره می‌کنیم، چون هر میلی‌لیتر آب تقریباً ۱ گرم جرم دارد. در پایان می‌دانی ترازوی خودت چقدر خطا دارد، و این از یک عدد بدون خطا ارزشمندتر است.

> **با یک بزرگ‌تر کار کن.** این طرح سوراخ لازم ندارد، چون چوب‌بستنی هنگام سوراخ‌کردن می‌شکافد؛ همه‌چیز با حلقهٔ نخ آویزان می‌شود. اگر تفنگ چسب حرارتی به کار می‌بری، نوک و چسب داغ پوست را می‌سوزانند، پس آن را با نظارت بزرگ‌تر استفاده کن.

## لوازم

- چوب‌بستنی‌های پهن، حدود ۶ تا ۸ عدد
- چسب چوب
- نخ
- لیوان کاغذی کوچک
- یک وزنهٔ لغزان، مثلاً چند گیرهٔ کاغذ یا چند سکه که با نوار به هم بسته‌ای
- یک تکه خمیر بازی برای صفرکردن
- خط‌کش میلی‌متری، سرنگ بدون سوزن یا پیمانهٔ دقیق
- یک گیرهٔ کاغذ بازشده و یک پایه، مثل لبهٔ میز با چند کتاب

## ساخت

1. **تیر:** دو ردیف چوب را طوری بچسبان که اتصال‌هایشان روی هم نیفتد. طول نهایی را حدود ۲۰ سانتی‌متر کن و بگذار کاملاً خشک شود. تیر باید سفت و بدون خم باشد.
2. **علامت‌ها:** در ۲ سانتی‌متری یک سر تیر نقطهٔ `H` را بزن، جای آویز لیوان. در ۶ سانتی‌متری همان سر نقطهٔ `P` را بزن، جای محور. پس فاصلهٔ `a` بین این دو ۴۰ میلی‌متر است و ۱۴۰ میلی‌متر برای بازوی بلند می‌ماند.
3. **محور:** در `P` حلقه‌ای از نخ دور تیر ببند و با کمی چسب ثابتش کن، و تیر را از آن به پایه آویزان کن. تیر روی لبهٔ بالایی‌اش از نخ آویزان می‌شود. دلیلش را پایین می‌گوییم.
4. **کفه:** حلقهٔ نخی دیگری در `H` ثابت کن و لیوان را با سه نخ از آن آویزان کن.
5. **وزنه:** وزنه را با حلقهٔ نخی آزاد روی بازوی بلند آویزان کن تا سر بخورد.
6. **خط‌کش:** محور را صفر بگیر. از `P` به طرف بازوی بلند، هر ۵ میلی‌متر یک خط بکش.
7. **صفرکردن:** لیوان خالی را آویزان کن و وزنه را روی جای نزدیک محور بگذار. با خمیر بازی روی سر کوتاه تیر، آن را افقی کن.

برای دیدن افقی‌بودن، کنار سر تیر یک خط روی کارت بکش و همیشه به همان خط نگاه کن.

## کالیبراسیون

این بخش تفاوت یک کاردستی با یک ابزار است.

1. وزنه را جابه‌جا کن تا تیر با لیوان خالی افقی شود. جایش را به میلی‌متر بنویس.
2. ۱۰ میلی‌لیتر آب در لیوان بریز، یعنی حدود ۱۰ گرم.
3. وزنه را تا افقی‌شدن تیر سر بده و عدد را بنویس.
4. برای ۲۰، ۳۰، ۴۰ و ۵۰ میلی‌لیتر تکرار کن.

آب لیوان را عوض نکن؛ فقط اضافه کن. دست‌آخر جدولی مثل این داری. **عددهای زیر نمونه‌اند، نه اندازه‌گیری واقعی.** عددهای خودت را جایگزین کن:

| آب (گرم) | جای وزنه (میلی‌متر) |
|---|---|
| ۰ | ۱۲ |
| ۱۰ | ۳۳ |
| ۲۰ | ۵۱ |
| ۳۰ | ۷۳ |
| ۴۰ | ۹۲ |
| ۵۰ | ۱۱۳ |

عددها را روی کاغذ شطرنجی بکش. باید تقریباً روی یک خط باشند. با خط‌کش خطی بکش که از میان نقطه‌ها رد شود، یا این برنامهٔ پایتون را اجرا کن که بهترین خط را با روش کمترین مربعات پیدا می‌کند:

```python
grams = [0, 10, 20, 30, 40, 50]
position_mm = [12, 33, 51, 73, 92, 113]

n = len(grams)
sum_x = sum(grams)
sum_y = sum(position_mm)
sum_xx = sum(g * g for g in grams)
sum_xy = sum(g * p for g, p in zip(grams, position_mm))

slope = (n * sum_xy - sum_x * sum_y) / (n * sum_xx - sum_x ** 2)
zero = (sum_y - slope * sum_x) / n

print(f"slope: {slope:.2f} mm per gram")
print(f"zero:  {zero:.1f} mm")

for g, p in zip(grams, position_mm):
    estimate = (p - zero) / slope
    print(f"{g:3} g -> read {estimate:5.1f} g, error {estimate - g:+.1f} g")

print(f"object at 64 mm: {(64 - zero) / slope:.1f} g")
```

خروجی برای عددهای نمونه:

```text
slope: 2.01 mm per gram
zero:  12.0 mm
  0 g -> read  -0.0 g, error -0.0 g
 10 g -> read  10.4 g, error +0.4 g
 20 g -> read  19.4 g, error -0.6 g
 30 g -> read  30.3 g, error +0.3 g
 40 g -> read  39.7 g, error -0.3 g
 50 g -> read  50.2 g, error +0.2 g
object at 64 mm: 25.8 g
```

حالا ترازو عدد می‌دهد:

```text
mass = (position - zero) / slope
```

جسمی که وزنه را در ۶۴ میلی‌متر متعادل کند، حدود `(64 - 12.0) / 2.01 = 25.8` گرم است.

## آزمون نهایی

ترازو را با چیزی بسنج که در کالیبراسیون نبوده و جرمش را می‌دانی. عدد چاپ‌شده روی بسته‌ها معمولاً جرم محتواست، نه خود بسته، پس بهتر است ۲۵ میلی‌لیتر آب را بسنجی، که جزو نقطه‌های کالیبراسیون نبوده است. اگر عدد ترازو به ۲۵ گرم نزدیک بود، ترازو در این بازه قابل‌اعتماد است.

## چرا کار می‌کند

### قانون اهرم

اثر چرخانندهٔ هر نیرو حول محور، نیرو ضرب‌در فاصله است. به آن گشتاور می‌گویند. تیر وقتی نمی‌چرخد که گشتاورهای دو طرف برابر باشند:

```text
M × a = r × d
M: mass in the cup
a: distance from pivot to the cup (fixed)
r: mass of the rider
d: distance from pivot to the rider
```

وزن هر دو طرف در `g` ضرب شده، پس `g` از دو طرف حذف می‌شود. برای همین این ترازو، برخلاف ترازوی فنری، جرم را می‌سنجد نه وزن: روی ماه هم همان عدد را می‌داد.

یک رابطهٔ مهم هم از این درمی‌آید:

```text
d = (a / r) × M
```

`d` با `M` رابطهٔ خطی دارد، و برای همین جدول روی [یک خط](/blog/slope-of-a-line) می‌نشیند. شیب همان `a / r` است.

### چرا اصلاً لازم نبود جرم وزنه را بدانی

شیب را اندازه گرفتیم، پس جرم وزنه را هم از آن می‌فهمیم:

```text
r = a / slope = 40 / 2.01 = 19.9 g
```

این نمونهٔ خوبی از یک حرکت مهندسی است: به‌جای اینکه هر جزء را جدا بشناسی، کل دستگاه را با چیزی معلوم بسنج. کالیبراسیون خطای نامعلوم ساخت را هم جذب می‌کند؛ اگر `a` در واقع ۳۸ میلی‌متر باشد، خط خودش آن را نشان می‌دهد.

### چرا خط از صفر نمی‌گذرد

در نمونهٔ ما، برای صفر گرم، وزنه روی ۱۲ میلی‌متر است نه صفر. دلیل این است که لیوان، تیر، نخ و خمیر هم گشتاور دارند و این مقدار ثابت است. رابطهٔ کامل این است:

```text
d = (a / r) × M + zero
```

`zero` همان عرض از مبدأ است. برای همین نمی‌شود با حساب کاغذی ترازو ساخت و کالیبراسیون را کنار گذاشت.

### حساسیت و محدوده با هم معامله می‌شوند

`a / r` می‌گوید هر گرم چند میلی‌متر حرکت می‌سازد. با `a = 40` و طول خط ۱۴۰ میلی‌متر:

| جرم وزنه | میلی‌متر بر گرم | هر میلی‌متر چند گرم | بیشترین جرم |
|---|---|---|---|
| ۱۰ گرم | ۴ | ۰٫۲۵ | ۳۵ گرم |
| ۲۰ گرم | ۲ | ۰٫۵ | ۷۰ گرم |

وزنهٔ سنگین‌تر چیزهای سنگین‌تر را می‌سنجد، ولی هر میلی‌متر خطای چشم، گرم بیشتری هزینه دارد. هیچ انتخابی بدون هزینه نیست، و این دقیقاً معامله‌ای است که هر ابزار اندازه‌گیری واقعی می‌کند. دقت این ترازو هم به این چند عدد بستگی دارد، نه به امید ما.

### چرا نقطهٔ آویز باید بالای مرکز جرم باشد

اگر تیر از بالای مرکز جرمش آویزان شود، هر بار که کج شود، گرانش آن را برمی‌گرداند؛ این همان پایداری آونگ است. اگر محور پایین‌تر از مرکز جرم باشد، تیر با کوچک‌ترین تکان چپه می‌شود. اگر محور خیلی بالاتر باشد، ترازو تنبل می‌شود و تغییر کوچک جرم، کج‌شدن کمی می‌سازد. برای همین نخ را نزدیک لبهٔ بالایی می‌بندیم.

چرا فقط در حالت افقی می‌خوانیم؟ چون فاصلهٔ مهم، فاصلهٔ افقی از محور است. تیر کج، فاصله‌ها را کوتاه می‌کند.

## خطای خودت را با عدد بگو

در ستون خطا، بزرگ‌ترین عدد در نمونهٔ ما ۰٫۶ گرم بود. پس صادقانه‌ترین جمله این است: «این ترازو در بازهٔ ۰ تا ۵۰ گرم حدود ۱ گرم خطا دارد»، حتی اگر حساب عدد ۲۵٫۸ بدهد. نوشتن رقم اعشار، دقت نمی‌سازد.

اندازه‌گیری را سه بار تکرار کن و این‌ها را بیازما:

- اگر عدد یک وزنهٔ ثابت هر بار فرق کرد، اصطکاک نخ زیاد است. حلقهٔ نخ را شل‌تر کن.
- اگر خطاها یک سیر داشتند، مثلاً همیشه رو به بالا زیاد می‌شدند، تیر خم شده یا یکی از فرض‌های خطی غلط است.
- اگر ترازو خارج از بازهٔ کالیبراسیون استفاده شد، به عددش اعتماد نکن. ۵۰ گرم آخرین چیزی است که واقعاً آزموده‌ای.

آب هم کاملاً ۱ گرم بر میلی‌لیتر نیست و پیمانهٔ آشپزخانه هم دقیق نیست. با سرنگ کار کن. دمای اتاق این عدد را در حد کمتر از نیم درصد عوض می‌کند، که از خطای چشم تو خیلی کوچک‌تر است.

## جمع‌بندی

اهرم می‌گوید چرا کار می‌کند و کالیبراسیون می‌گوید چقدر خوب کار می‌کند. نسبت، خط و شیب، پشت این کاردستی نشسته‌اند. اگر می‌خواهی این ریاضی را از پایه و با دلیل بفهمی، [نوشتهٔ تابع در ریاضی](/blog/what-is-a-function-math) را بخوان، و [خودآموز ریشه](/courses/risheh) نسبت و تناسب و تابع خطی را از هیچ می‌سازد.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/popsicle-stick-scale (یادستان, Yaadestan)
