# رأس سهمی: بیشینه و کمینهٔ تابع درجه دو

توپی که به هوا پرت می‌کنی یک منحنیِ مشخص می‌سازد. آبِ فواره هم. و نمودارِ درآمدِ یک فروشگاه برحسب قیمت هم — اول بالا می‌رود، بعد پایین می‌آید. هر سه یک شکل‌اند: **سهمی**، نمودارِ تابعِ درجه دو. و در هر سه، همهٔ سؤال‌های مهم به یک نقطه ختم می‌شوند: نوکِ منحنی، که اسمش **رأس** است.

رأس همان‌جایی است که [بیشینه یا کمینه](/blog/max-min-of-a-function) اتفاق می‌افتد. این نوشته یک کار می‌کند: پیداکردنِ رأس را از حفظیات به فهم تبدیل می‌کند.

## کدام سهمی قله دارد، کدام درّه؟

تابع درجه دو یعنی <code dir="ltr">y = ax² + bx + c</code> با <code dir="ltr">a ≠ 0</code>. علامتِ a سرنوشتِ شکل را تعیین می‌کند:

| علامت a | شکل | رأس چیست؟ |
|---|---|---|
| مثبت | لبخند ∪ (دهانه رو به بالا) | **کمینه** — گودترین نقطه |
| منفی | اخم ∩ (دهانه رو به پایین) | **بیشینه** — بلندترین نقطه |

راهِ به‌خاطرسپاریِ بی‌دردسر: aِ مثبت، لبخندِ مثبت. توپِ پرتابی aِ منفی دارد (جاذبه دهانه را برمی‌گرداند)، پس قله دارد — و همین است که «بیشترین ارتفاعِ توپ» همیشه یک مسئلهٔ رأس است.

## فرمول رأس — و اینکه از کجا می‌آید

<code dir="ltr">x رأس = −b ÷ 2a</code>

ولی قرار شد حفظ نکنیم؛ سندش را ببینیم، با سادگیِ تمام. سهمی **متقارن** است: دو شاخه‌اش آینهٔ هم‌اند و رأس دقیقاً روی محورِ تقارن نشسته. حالا دو نقطهٔ هم‌ارتفاعِ راحت پیدا می‌کنیم: کجاها <code dir="ltr">ax² + bx + c</code> با <code dir="ltr">c</code> برابر است؟ جاهایی که <code dir="ltr">ax² + bx = 0</code>، یعنی <code dir="ltr">x(ax + b) = 0</code>، یعنی:

<code dir="ltr">x = 0</code> و <code dir="ltr">x = −b ÷ a</code>

دو نقطه با ارتفاعِ برابر → محور تقارن از **وسطشان** می‌گذرد → وسطِ ۰ و <code dir="ltr">−b/a</code> می‌شود <code dir="ltr">−b/2a</code>. فرمول «کشف» شد، نه حفظ. (و y رأس؟ همان x را در تابع بگذار — به فرمول جدا نیازی نیست.)

## یک مسئلهٔ کامل: از صورت تا معنا

توپی با این معادله بالا می‌رود (t زمان به ثانیه، h ارتفاع به متر):

<code dir="ltr">h = −5t² + 20t + 1</code>

**قدم ۱ — شکل:** <code dir="ltr">a = −5</code> منفی است → دهانه پایین → رأس بیشینه است. سؤالِ «حداکثر ارتفاع؟» یعنی «رأس کجاست؟».

**قدم ۲ — زمانِ اوج:** <code dir="ltr">t = −b ÷ 2a = −20 ÷ (2 × −5) = 2</code> ثانیه.

**قدم ۳ — خودِ ارتفاع:** <code dir="ltr">h = −5(4) + 20(2) + 1 = −20 + 40 + 1 = 21</code> متر.

**راستی‌آزمایی با تقارن** — این همان «سند و مدرکِ» جواب است: اگر رأس واقعاً در ۲ باشد، نقاطِ هم‌فاصله از آن باید هم‌ارتفاع باشند. <code dir="ltr">t = 1</code> می‌دهد <code dir="ltr">−5 + 20 + 1 = 16</code> و <code dir="ltr">t = 3</code> می‌دهد <code dir="ltr">−45 + 60 + 1 = 16</code>. برابرند ✓. هر وقت رأس حساب کردی، این چکِ دوثانیه‌ای را بزن؛ خطای علامت را همان لحظه می‌گیرد.

آن <code dir="ltr">−5</code> هم از هوا نیامده: نصفِ شتابِ جاذبهٔ زمین است (حدود ۱۰ متر بر مجذور ثانیه، با علامتِ رو به پایین) — همان چیزی که در فیزیک مدرسه با <code dir="ltr">h = −½gt² + v₀t + h₀</code> می‌بینی. سهمی‌بودنِ پرتاب، قانونِ فیزیک است، نه سلیقهٔ کتابِ ریاضی.

## چرا فقط «سه‌جمله‌ای درجه دو»؟ چون آخرین ایستگاهِ سادگی است

خطِ راست ([y = mx + b](/blog/line-equation-slope)) هیچ قله‌ای ندارد — یا همیشه بالا می‌رود یا همیشه پایین. درجه دو اولین تابعی است که «تغییرِ جهت» دارد، و برای همین اولین‌جایی است که سؤالِ «بهترین کجاست؟» جواب‌دار می‌شود: بیشترین مساحت با محیطِ ثابت، بیشترین درآمد با قیمتِ بهینه، کمترین مصرف با سرعتِ مناسب. توابعِ پیچیده‌تر چند قله و درّه دارند و ابزارِ عمومی‌ترِ خودشان را می‌خواهند — آن داستان در [بیشینه و کمینه چیست؟](/blog/max-min-of-a-function) آمده و ادامه‌اش، تا ریاضیاتِ پشتِ هوش مصنوعی، در [دورهٔ ریشه](/courses/risheh).

جمع‌بندی: **رأسِ سهمی در <code dir="ltr">x = −b/2a</code> است؛ اگر a مثبت باشد کمینه است و اگر منفی، بیشینه — و فرمولش چیزی جز «وسطِ دو نقطهٔ هم‌ارتفاع» نیست.** با چکِ تقارن، جوابت همیشه سندِ خودش را همراه دارد.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/parabola-vertex-min-max (یادستان, Yaadestan)
