# آموزش ساخت فرفرهٔ کاغذی و اینکه چرا می‌چرخد: تکانهٔ زاویه‌ای به زبان ساده

«فرفره» دو چیز است و هر دو را می‌سازیم: فرفرهٔ بادی، برگه‌ای چهارپره که باد می‌چرخاندش، و فرفرهٔ دستی، دیسکی روی یک محور که با پیچاندن انگشت می‌چرخد. برای اولی پره‌ها باد را منحرف می‌کنند و واکنش هوا آن‌ها را می‌راند. دومی به خاطر تکانهٔ زاویه‌ای سرپا می‌ماند: جسم چرخان می‌خواهد همان محور چرخشش را حفظ کند.

ساختن هر کدام کمتر از ۱۰ دقیقه طول می‌کشد. آزمایش آخر نوشته از خود ساختن جالب‌تر است.

> **با یک بزرگ‌تر کار کن.** سنجاق تیز است و قیچی‌کردن مقوا زور می‌خواهد. برای بچه‌های کوچک‌تر، به‌جای سنجاق از یک گیرهٔ کاغذ بازشده با نوک پوشیده استفاده کن و نوک تیز را همیشه در مهره یا پاک‌کن فرو ببر.

## ساخت فرفرهٔ بادی

**لوازم:** کاغذ مربع ۱۵ در ۱۵ سانتی‌متری، کمی ضخیم‌تر از کاغذ معمولی، یک سنجاق، یک مهرهٔ کوچک، مداد پاک‌کن‌دار یا چوب، قیچی.

1. دو قطر مربع را با خط‌کش بکش. نقطهٔ برخورد مرکز است.
2. روی هر قطر از مرکز حدود ۲٫۵ سانتی‌متر علامت بزن.
3. از هر چهار گوشه، روی قطر تا همان علامت ببر. مرکز را نبر.
4. حالا هر چهار گوشه دو نوک دارند. از هر گوشه **یک نوک در میان** را بردار، طوری که هر کدام در یک جهت باشد.
5. این چهار نوک را بدون تا کردن به مرکز خم کن و سنجاق را از هر چهار نوک و بعد از مرکز بگذران.
6. پشت کاغذ مهره را روی سنجاق بینداز و سنجاق را در پاک‌کن یا چوب فرو ببر. نوک را اگر بیرون زد، بپوشان.

جلوی پنکهٔ کم‌سرعت بگیر یا فوت کن. اگر نچرخید، سنجاق را کمی شل کن: کاغذ نباید به چوب مالیده شود، و مهره همین فاصله را نگه می‌دارد.

## ساخت فرفرهٔ دستی

**لوازم:** مقوای ضخیم، پرگار، یک خلال دندان، چسب، چهار گیرهٔ کاغذ یکسان.

1. دایره‌ای به قطر ۱۰ سانتی‌متر بکش و با دقت ببر.
2. مرکز را علامت بزن. مرکزِ کج، فرفره را می‌لرزاند.
3. خلال را از مرکز رد کن، طوری که حدود ۲ سانتی‌متر زیر دیسک بماند.
4. با چسب محکم و عمود نگه دار. از کنار نگاه کن؛ محور باید صاف باشد.
5. با شست و انگشت اشاره بچرخان و روی سطح صاف رها کن.

## چرا فرفرهٔ بادی می‌چرخد

پره خمیده است، پس باد به آن برخورد می‌کند و به کنار منحرف می‌شود. قانون سوم نیوتن می‌گوید اگر پره به هوا نیرو وارد کند، هوا هم نیرویی برابر و در خلاف جهت به پره وارد می‌کند. هر پره چون از مرکز فاصله دارد، این نیرو یک گشتاور می‌سازد، یعنی اثر چرخاننده. هر چهار پره به یک سو کار می‌کنند.

گشتاور را مثل بازکردن در تصور کن. دستگیره را دور از لولا می‌گذارند، چون نیروی یکسان در فاصلهٔ بیشتر اثر چرخانندهٔ بیشتری دارد:

```text
torque = force × distance from axis
```

اندازهٔ نیروی باد را هم می‌شود تخمین زد. فشار دینامیکی هوا با این رابطه حساب می‌شود. برای بادی با سرعت ۳ متر بر ثانیه و فرفره‌ای با قطر حدود ۱۵ سانتی‌متر:

```text
F ≈ 1/2 × air density × v² × area
F ≈ 0.5 × 1.2 × 3² × 0.0177 = 0.095 N
```

این تقریباً وزن ۱۰ گرم است. عدد، یک حد کلی است و بخشی از آن واقعاً چرخش نمی‌سازد، ولی نشان می‌دهد چرا فرفره با فوت هم راه می‌افتد و چرا اصطکاک سنجاق این‌قدر مهم است. به `v²` هم دقت کن: باد دو برابر تند، نیروی چهار برابر می‌دهد. برای همین فرفره در بادی کمی تندتر، ناگهان زنده می‌شود.

چرا وقتی باد قطع می‌شود، فوراً نمی‌ایستد؟ این به تکانهٔ زاویه‌ای برمی‌گردد.

## تکانهٔ زاویه‌ای به زبان ساده

تکانه را می‌شناسی: یک چرخ‌دستی پر و در حال حرکت را سخت‌تر می‌شود نگه داشت. تکانهٔ زاویه‌ای همان ایده برای چرخش است. دو چیز آن را تعیین می‌کند:

```text
L = I × ω
L: angular momentum
I: moment of inertia (how far the mass sits from the axis)
ω: spin speed
```

`I` مهم‌ترین تکه است. **جرم دور از محور خیلی بیشتر از جرم نزدیک محور حساب می‌شود**، و این اثر با مجذور فاصله زیاد می‌شود. جرمی با دو برابر فاصله، چهار برابر اثر دارد.

اسکیت‌باز روی یخ هم همین را نشان می‌دهد. دست‌هایش را که جمع می‌کند، `I` کم می‌شود. `L` تقریباً ثابت می‌ماند، پس `ω` زیاد می‌شود و تندتر می‌چرخد.

### چرا نمی‌افتد

تکانهٔ زاویه‌ای فقط یک عدد نیست، جهت هم دارد: در امتداد محور چرخش. برای تغییر جهت، باید گشتاور وارد کنی. گرانش فرفرهٔ کج‌شده را می‌خواهد بخواباند و یک گشتاور وارد می‌کند. ولی این گشتاور به‌جای افتادن، محور را آرام به دور خود می‌چرخاند. به این حرکت `precession` می‌گویند، همان دایره‌زدن سر فرفره پیش از افتادن.

پس فرفره به‌معنی واقعی «پایدار» نیست. دارد آرام حرکت می‌کند و نمی‌افتد. هرچه `L` بزرگ‌تر باشد، این حرکت کندتر است:

```text
precession rate = m × g × h / (I × ω)
```

اصطکاک کم‌کم `ω` را می‌کاهد، حرکت تندتر می‌شود، لرزش بیشتر می‌شود و فرفره می‌افتد. آن تلوتلوی آخر، خود این رابطه است که جلوی چشمت اجرا می‌شود.

## آزمایش: چهار گیره، دو جا

این آزمایش پیش‌بینی می‌کند و تو می‌سنجی. روی فرفرهٔ دستی چهار گیرهٔ یکسان را با چسب بچسبان. یک بار نزدیک مرکز، یک بار نزدیک لبه. جرم کل عوض نشد؛ فقط جایش.

این عددها برای یک فرض ساده حساب شده‌اند: دیسک ۵ گرمی با شعاع ۵ سانتی‌متر، چهار گیرهٔ ۱ گرمی، و مرکز جرم ۲ سانتی‌متر بالای نوک محور:

| جای گیره‌ها | فاصله از محور | `I` | پیش‌بینی حرکت محور در ۱۰ دور بر ثانیه |
|---|---|---|---|
| نزدیک مرکز | ۱ سانتی‌متر | `6.65e-6 kg·m²` | حدود ۰٫۶۷ دور بر ثانیه |
| نزدیک لبه | ۴٫۵ سانتی‌متر | `14.4e-6 kg·m²` | حدود ۰٫۳۱ دور بر ثانیه |

با جرم یکسان، `I` حدود ۲٫۲ برابر شد. حرکت دور محور هم حدود نصف می‌شود، پس باید آرام‌تر و راست‌تر بچرخد.

پیش‌بینی دوم دربارهٔ زمان چرخش است. اگر اصطکاک گشتاور ثابتی بدهد و سرعت شروع یکسان باشد، زمان چرخش با `I` متناسب است. پس فرفرهٔ لبه‌دار باید حدود ۲٫۲ برابر بیشتر بچرخد. این پیش‌بینی ایده‌آل است، چون اصطکاک هوا ثابت نیست و تو هر بار دقیقاً یکسان نمی‌چرخانی.

برای سنجیدن، با کرنومتر گوشی این جدول را پر کن:

| بار | گیره نزدیک مرکز (ثانیه) | گیره نزدیک لبه (ثانیه) |
|---|---|---|
| ۱ | | |
| ۲ | | |
| ۳ | | |
| ۴ | | |
| ۵ | | |
| میانه | | |

میانه را نگاه کن، نه میانگین را، چون یک چرخش خراب میانگین را به هم می‌ریزد. نسبت میانه‌ها را با ۲٫۲ مقایسه کن. اگر کمتر درآمد، نترس: این یعنی چیزی که مدل در نظر نگرفته، واقعی است. پرسیدن «کجا از مدل فاصله گرفتیم» همان کاری است که علم می‌کند.

## اگر درست کار نکرد

| مشکل | علت | راه حل |
|---|---|---|
| فرفرهٔ بادی نمی‌چرخد | سنجاق کاغذ را به چوب چسبانده | سنجاق را کمی بیرون بکش |
| فقط یک طرف می‌لرزد | نوک‌ها یکسان خم نشده‌اند | هر چهار نوک را به یک جهت بیاور |
| فرفرهٔ دستی سریع می‌افتد | محور کج است یا مرکز درست نیست | محور را از دو طرف بررسی کن |
| لرزش شدید در شروع | گیره‌ها روبه‌روی هم نیستند | گیره‌ها را متقارن بگذار |

## همین اصل در چیزهای واقعی

ژیروسکوپ مکانیکی با همین قاعده در هواپیما و کشتی جهت را نگه می‌داشت. چرخ سنگین دوچرخه هم تا حدی از همین اثر کمک می‌گیرد، گرچه تعادل دوچرخه بیشتر از هندسهٔ فرمان و حرکت خود دوچرخه‌سوار می‌آید. گوشی‌ات حسگری به نام ژیروسکوپ دارد، ولی آن چرخنده نیست و با لرزش یک تکهٔ میکروسکوپی کار می‌کند.

ربات‌های متعادل هم باید جهت خودشان را بدانند. در ترم پنجم [خودآموز آیرو](/courses/airo) حسگر MPU6050 را می‌خوانی، همان حس تعادلی که در رباتی کوچک کار می‌کند.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/paper-pinwheel-spinning-top (یادستان, Yaadestan)
