# کمینه و بیشینه در آمار یعنی چه؟ + دامنهٔ تغییرات

نمرهٔ ریاضی ۸ نفر از یک کلاس این است:

<code dir="ltr">12, 17, 9, 20, 15, 11, 18, 14</code>

معلم می‌پرسد: «کمینه و بیشینهٔ این داده‌ها چیست؟» و این دقیقاً همان‌جایی است که خیلی‌ها دو کلمهٔ ساده را با هم قاطی می‌کنند. جواب کوتاه:

> **کمینه = کوچک‌ترین دادهٔ موجود. بیشینه = بزرگ‌ترین دادهٔ موجود.** نه «کمترین حدِ ممکن»، نه «بیشترین چیزی که می‌شد گرفت» — فقط کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین عددی که واقعاً در فهرست هست.

اینجا کمینه ۹ است و بیشینه ۲۰. صفر نیست (چون کسی صفر نگرفته) و «نمرهٔ کامل» هم ربطی ندارد — بیشینه از دلِ خودِ داده‌ها می‌آید.

## چرا این دو عدد مهم‌اند؟ چون بازه را می‌سازند

کمینه و بیشینه دو سرِ میدان‌اند: می‌گویند داده‌ها «از کجا تا کجا» پخش شده‌اند. و تفاضلشان یک اسم رسمی دارد — **دامنهٔ تغییرات**:

<code dir="ltr">دامنهٔ تغییرات = بیشینه − کمینه</code>

برای نمره‌های بالا: <code dir="ltr">20 − 9 = 11</code>. یعنی پهنای پراکندگیِ این کلاس ۱۱ نمره است.

دامنه چیزی می‌گوید که میانگین نمی‌تواند بگوید. دو کلاس را مقایسه کن:

| | داده‌ها | میانگین | کمینه | بیشینه | دامنه |
|---|---|---|---|---|---|
| کلاس الف | ۱۴، ۱۴، ۱۵، ۱۵، ۱۶، ۱۶ | ۱۵ | ۱۴ | ۱۶ | **۲** |
| کلاس ب | ۵، ۸، ۱۵، ۱۷، ۲۰، ۲۵ | ۱۵ | ۵ | ۲۵ | **۲۰** |

میانگینِ هر دو ۱۵ است — روی کاغذ «مثل هم». ولی الف کلاسی یکدست است و ب کلاسی از زمین تا آسمان. آن دو عددِ ساده — کمینه و بیشینه — همین تفاوتِ پنهان را لو می‌دهند. برای همین گزارش‌های هواشناسی همیشه «کمینه و بیشینهٔ دما» می‌گویند نه فقط میانگین: دمای میانگینِ ۲۰ درجه می‌تواند یک روزِ بهاریِ آرام باشد، یا روزی بیابانی که صبحش ۵ درجه بوده و ظهرش ۳۵.

## دام‌های امتحانی، از نزدیک

**۱. مرتب‌کردنِ اشتباه لازم نیست — دقت لازم است.** ساده‌ترین راه، یک بار مرتب‌کردن است: <code dir="ltr">9, 11, 12, 14, 15, 17, 18, 20</code> — دو سرِ فهرست، جوابِ توست. اگر مرتب نمی‌کنی، حواست باشد که «اولین عددِ فهرست» هیچ امتیازی ندارد؛ کمینه شاید وسط باشد.

**۲. داده‌ی تکراری چیزی را عوض نمی‌کند.** اگر دو نفر ۲۰ گرفته باشند، بیشینه همچنان ۲۰ است — بیشینه یک «مقدار» است، نه یک «نفر».

**۳. با عددهای منفی، حواس‌جمع‌تر.** کمینهٔ دماهای <code dir="ltr">−3, 2, −8, 5</code> می‌شود ۸−؛ چون ۸− از ۳− کوچک‌تر است. روی محورِ اعداد، «کوچک‌تر» یعنی «چپ‌تر»، نه «قدرمطلقِ کمتر».

**۴. کمینه و بیشینه به دادهٔ پرت حساس‌اند.** اگر یک نفر در آزمونِ کلاس ب غایب بوده و صفر خورده، دامنه یک‌دفعه از ۲۰ به ۲۵ می‌پرد. این نقطه‌ضعفِ شناخته‌شدهٔ دامنه است: فقط به دو سر نگاه می‌کند و وسط برایش مهم نیست. برای همین آمار ابزارهای مقاوم‌تری هم دارد، ولی اولین قدمِ فهمیدنِ هر مجموعه‌داده هنوز همین دو عدد است.

## همین دو کلمه در دنیای توابع

نکتهٔ آخر برای اینکه گیج نشوی: در فصل‌های بالاترِ ریاضی، «بیشینه و کمینه» دربارهٔ **تابع** هم گفته می‌شود — بلندترین قله و گودترین درّهٔ یک نمودار، جایی که [شیب](/blog/slope-of-a-line) صفر می‌شود. ایده همان است («بزرگ‌ترین و کوچک‌ترین مقدار»)، ولی آنجا مقدارها بی‌نهایت‌تا هستند و پیداکردنشان ابزار می‌خواهد. آن داستان را در [بیشینه و کمینهٔ تابع چیست؟](/blog/max-min-of-a-function) گفته‌ایم — از پرتابِ توپ تا آموزش هوش مصنوعی.

جمع‌بندی: **در آمار، کمینه یعنی کوچک‌ترین دادهٔ موجود، بیشینه یعنی بزرگ‌ترینش، و تفاضلشان — دامنهٔ تغییرات — پهنای میدانِ داده‌هاست.** سه عدد که قبل از هر میانگین‌گرفتنی باید نگاهشان کنی.


## سؤال‌های رایج

### بیشینه یعنی چه؟

بیشینه یعنی بزرگ‌ترین مقداری که در داده‌ها هست؛ به آن «ماکزیمم» هم می‌گویند. در نمره‌های <code dir="ltr">12, 17, 9, 20</code> بیشینه ۲۰ است.

### کمینه یعنی چه؟

کمینه یعنی کوچک‌ترین مقداری که در داده‌ها هست؛ به آن «مینیمم» هم می‌گویند. در همان نمره‌ها کمینه ۹ است.

### بیشینه و کمینه در هواشناسی یعنی چه؟

دمای بیشینه یعنی گرم‌ترین دمایی که در یک روز ثبت شده و دمای کمینه یعنی سردترینش. وقتی پیش‌بینی می‌گوید «بیشینه ۲۴، کمینه ۱۱ درجه»، یعنی دما در آن روز بین ۱۱ و ۲۴ درجه بالا و پایین می‌رود؛ کمینه معمولاً نزدیک سحر است و بیشینه بعدازظهر.

### دامنهٔ تغییرات چطور حساب می‌شود؟

بیشینه منهای کمینه. برای نمره‌های بالا: <code dir="ltr">20 − 9 = 11</code>. در مثال هواشناسی، دامنهٔ تغییرات دمای آن روز <code dir="ltr">24 − 11 = 13</code> درجه است.

### بیشینه با میانگین چه فرقی دارد؟

بیشینه فقط بزرگ‌ترین عدد است؛ میانگین همهٔ عددها را با هم جمع و بر تعدادشان تقسیم می‌کند. یک نمرهٔ خیلی بالا بیشینه را می‌سازد ولی شاید میانگین را کمی تکان دهد. فرق میانگین، میانه و مد را در [این نوشته](/blog/mean-median-mode) ببین.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/min-max-in-statistics (یادستان, Yaadestan)
