# میانگین، میانه و مُد: سه جورِ «وسط» که یکی نیستند

در شرکتی ۹ کارمند ماهی ۱۰ (میلیون، ولی واحد مهم نیست) می‌گیرند و مدیرعامل ۲۱۰. آگهیِ استخدامش می‌نویسد: «میانگینِ حقوق در شرکتِ ما ۳۰!» — و دروغ هم نگفته:

<code dir="ltr">(9 × 10 + 210) ÷ 10 = 300 ÷ 10 = 30</code>

ولی ۹ نفر از ۱۰ نفر، یک‌سومِ این «میانگین» را می‌گیرند. مشکل از ریاضی نیست؛ از این است که «وسطِ داده‌ها» یک مفهوم نیست، **سه** مفهوم است — و هر کدام داستانِ متفاوتی تعریف می‌کنند.

## سه جورِ «وسط»

**میانگین (mean):** همه را جمع کن، تقسیم بر تعداد. همان ۳۰ِ بالا. میانگین به تک‌تکِ عددها حساس است — و همین، هم قدرتش است هم پاشنه‌آشیلش: یک مدیرعاملِ ۲۱۰تایی کلِ عدد را می‌کِشد بالا.

**میانه (median):** داده‌ها را مرتب کن؛ عددِ وسط. برای حقوق‌های بالا: <code dir="ltr">10,10,10,10,10,10,10,10,10,210</code> — با تعدادِ زوج، میانه میانگینِ دو عددِ وسطی است: <code dir="ltr">(10+10) ÷ 2 = 10</code>. میانه می‌گوید «آدمِ وسطیِ این جمع چه وضعی دارد» و به مقدارِ غول‌ها بی‌اعتناست: مدیرعامل ۲۱۰ بگیرد یا ۲۱۰۰، میانه همان ۱۰ می‌ماند.

**مُد (mode):** پرتکرارترین مقدار. اینجا باز ۱۰. مُد تنها عضوِ خانواده است که برای داده‌های غیرعددی هم معنا دارد — «پرفروش‌ترین سایزِ کفش» میانگین ندارد، مُد دارد.

| | میانگین | میانه | مُد |
|---|---|---|---|
| حقوقِ شرکتِ ما | ۳۰ | ۱۰ | ۱۰ |
| به دادهٔ پرت حساس؟ | بله، شدید | نه | نه |
| کِی بهترین انتخاب است | داده‌های یکدست | داده‌های چوله (درآمد، قیمتِ خانه) | داده‌های دسته‌ای |

## قاعدهٔ انتخاب: اول شکلِ داده، بعد فرمول

آن جدول یک پیامِ عملی دارد: قبل از «وسط‌گیری»، بپرس داده‌ها چه شکلی‌اند.

- **یکدست و متقارن؟** میانگین عالی است و بیشترین اطلاعات را خلاصه می‌کند. (نمره‌های یک کلاسِ معمولی.)
- **چوله، با دُمِ بلندِ ثروت/قیمت؟** میانه صادق‌تر است. برای همین گزارش‌های جدیِ اقتصادی برای درآمد و قیمتِ مسکن «میانه» می‌دهند، نه میانگین — نهادهای آماری مثل ادارهٔ سرشماری آمریکا درآمدِ خانوار را رسماً با median گزارش می‌کنند، دقیقاً به همین دلیل.
- **دسته‌ای و شمارشی؟** مُد. رنگِ محبوب، سایزِ پرفروش، پاسخِ رایج.

و حرفه‌ای‌ترها هر سه را کنارِ هم می‌خوانند، چون **فاصله‌شان خودش اطلاعات است**: هرجا میانگین از میانه به‌وضوح بزرگ‌تر بود، بدان چند مقدارِ بزرگ داده را می‌کِشند (چولگیِ راست) — الگوی همیشگیِ درآمد و فروش. برابر بودند؟ داده‌ها تقریباً متقارن‌اند.

## دو دامِ کلاسیک

**۱. «میانگینِ میانگین‌ها» معمولاً غلط است.** کلاسِ الف (۱۰ نفره) میانگین ۲۰ دارد و کلاسِ ب (۳۰ نفره) میانگین ۱۶. میانگینِ کل، <code dir="ltr">(20+16) ÷ 2 = 18</code> **نیست**؛ باید با وزنِ تعداد حساب شود: <code dir="ltr">(10×20 + 30×16) ÷ 40 = 17</code>. هر بار که میانگین‌های گروه‌هایی با اندازه‌های متفاوت را ساده جمع می‌زنی، همین خطا را کرده‌ای.

**۲. «وسط» بدونِ «پهنا» نصفِ داستان است.** دو کلاس می‌توانند میانگین و میانهٔ یکسان داشته باشند و یکی یکدست باشد، دیگری از صفر تا بیست پخش — این را [کمینه، بیشینه و دامنهٔ تغییرات](/blog/min-max-in-statistics) لو می‌دهند. خلاصه‌ی آماریِ سالم، همیشه یک شاخصِ وسط + یک شاخصِ پراکندگی است.

## جمع‌بندی

«وسطِ داده‌ها» سه تعریف دارد: میانگین (سهمِ برابر اگر همه‌چیز بازتوزیع می‌شد)، میانه (وضعِ نفرِ وسطی)، مُد (رایج‌ترین اتفاق). هیچ‌کدام «درست‌تر» نیست — هر کدام سؤالِ متفاوتی را جواب می‌دهد، و انتخابِ نادرست همان است که آگهیِ استخدامِ اولِ نوشته را ساخت. دفعهٔ بعد که عددی با برچسبِ «میانگین» دیدی، اولین سؤالت این باشد: میانه‌اش چند بود؟

---
Source: https://yaadestan.com/blog/mean-median-mode (یادستان, Yaadestan)
