# جی‌کد (G-code) چیست؟ خواندن خط‌به‌خط فایلی که چاپگر سه‌بعدی اجرا می‌کند

**G-code** فهرستی از فرمان‌های متنی است که اسلایسر از روی مدل تو می‌نویسد و چاپگر سه‌بعدی آن را خط‌به‌خط اجرا می‌کند. هر خط یک فرمان دارد: «برو به این نقطه و در مسیرت این مقدار فیلامنت بفرست»، «نازل را تا ۲۰۰ درجه گرم کن و منتظر بمان»، «فن را روشن کن». هوشی در کار نیست؛ چاپگر مدل را نمی‌شناسد و فقط خط بعدی را می‌خواند. با شناختن ده دوازده فرمان، بیشتر یک فایل را می‌توانی بخوانی.

> **ایمنی: فقط بخوان، اجرا نکن.**
> - نمونه‌های این صفحه از خودآموز «لایه» آمده‌اند و **برای خواندن‌اند**. روی هیچ چاپگری اجرا نشده‌اند و برای چاپگر تو نوشته نشده‌اند.
> - G-code مستقیم روی چاپگر اجرا می‌شود و اسلایسر آن را نمی‌سنجد. فرمانی که حرکت می‌دهد بدون آنکه چاپگر بداند نازل کجاست، می‌تواند نازل را به صفحه بکوبد.
> - کد شروع و پایانی که سازندهٔ چاپگرت نوشته، برای همان دستگاه است. آن را دور نریز و بدون نسخهٔ پشتیبان عوضش نکن.
> - نازل و صفحه داغ می‌شوند. هر آزمون واقعی را با حضور خودت انجام بده، و اگر نوجوانی با یک بزرگ‌تر.

## G-code فقط متن است

یک مدل کوچک را در اسلایسرت برش بزن، خروجی را با پسوند `.gcode` ذخیره کن و فایل را در یک ویرایشگر متن ساده باز کن. هزاران خط کوتاه می‌بینی که بیشترشان با `G1` شروع می‌شوند.

یک نکته: PrusaSlicer برای چاپگرهای جدیدتر Prusa به‌طور پیش‌فرض فایل `.bgcode` می‌سازد که دودویی است و در ویرایشگر متن خوانده نمی‌شود. راهنمای Prusa می‌گوید می‌شود آن را از منوی `File` با گزینهٔ `Convert` به متن برگرداند.

هر خط از یک فرمان و چند پارامتر ساخته شده:

```text
G1 X30 Y10 E0.665 F1200 ; everything after the semicolon is a comment
```

`G1` فرمان است و `X30` و بقیه پارامترند. هرچه بعد از `;` بیاید یادداشت است و چاپگر نادیده‌اش می‌گیرد. اسلایسرها با همین یادداشت‌ها در فایل نشانه می‌گذارند، مثلاً برای شروع هر لایه.

هر فایل سه بخش دارد:

| بخش | چه در آن است | چه کسی نوشته |
|---|---|---|
| شروع | گرم‌کردن، خانه‌یابی، یک خط اولیه | پروفایل چاپگر |
| لایه‌ها | هزاران حرکت | اسلایسر |
| پایان | خاموش‌کردن گرما، دورشدن نازل | پروفایل چاپگر |

بخش میانی همان چیزی است که با تنظیم‌های اسلایسر شکل می‌دهی: ارتفاع لایه در این‌جا عدد `Z` است و مقدار پلاستیک عدد `E`.

## حرکت: `G0` و `G1`

این دو فرمان یک حرکت خطی می‌سازند. مستندات Klipper هر دو را یک فرمان معرفی می‌کند و مستندات Marlin می‌گوید روی چاپگرهای دکارتی و دلتا `G0` همان `G1` است. اسلایسرها هم یکسان رفتار نمی‌کنند: Cura برای حرکت بدون چاپ (`travel`) فرمان `G0` می‌نویسد، ولی PrusaSlicer، OrcaSlicer و Bambu Studio برای `travel` هم `G1` می‌نویسند، فقط بدون `E`. پس آزمون درست این است: **آیا عدد `E` در این خط جلو می‌رود؟**

| پارامتر | معنی | نکته |
|---|---|---|
| `X` `Y` `Z` | مقصد | بعد از `G90` جای مطلق، بعد از `G91` فاصله از جای فعلی |
| `E` | جای فیلامنت | بخش بعد |
| `F` | سرعت، به میلی‌متر **بر دقیقه** | تا وقتی عوض نشود سر جایش می‌ماند |

`F` دقیقه‌ای است، پس برای رسیدن به عدد آشنای اسلایسر بر ۶۰ تقسیمش کن: `F3000` یعنی `3000 / 60 = 50 mm/s` و `F1200` یعنی `20 mm/s`.

فرق `G90` و `G91` کوچک به نظر می‌رسد و نیست. نازل روی `X10` است و دو خط `G1 X30` پشت هم می‌آید. در حالت `G90` نازل فقط ۲۰ میلی‌متر می‌رود و خط دوم کاری نمی‌کند، چون نازل همان‌جاست. در حالت `G91` هر خط ۳۰ میلی‌متر جلو می‌برد و نازل به ۷۰ می‌رسد. یک حرف، نتیجهٔ دیگر. همین است که G-code اشتباه را خطرناک می‌کند.

اگر `G2` یا `G3` دیدی، حرکت کمانی‌اند. OrcaSlicer و Bambu Studio می‌توانند آن‌ها را بنویسند.

## عدد `E` و فرمان `G92`

`E` جای فیلامنت است؛ چرخ‌دندهٔ `extruder` را مثل یک محور دیگر ببین. دو حالت هست:

- **مطلق** (`M82`): عدد `E` کل راهی است که تا این‌جا رفته، پس مدام بزرگ می‌شود.
- **نسبی** (`M83`): هر خط فقط سهم خودش را می‌گوید.

ترتیب خط‌ها مهم است: مستندات Marlin می‌گوید `G90` و `G91` این انتخاب را هم عوض می‌کنند. پس هر وقت به `E` رسیدی، اول بپرس فایل در کدام حالت است.

`G92` چیزی را تکان نمی‌دهد. فقط می‌گوید «از این لحظه جای فعلی را این عدد حساب کن». `G92 E0` یعنی شمارندهٔ فیلامنت را صفر کن. اسلایسرها این را زیاد می‌نویسند تا عدد `E` بیش از حد بزرگ نشود.

مقدار `E` از یک حساب ساده می‌آید: مقطع خط چاپی تقسیم بر مقطع فیلامنت. برای خطی با عرض `0.4 mm` و ارتفاع `0.2 mm` و فیلامنت `1.75 mm` با مقطع حدود `2.405 mm²`:

```text
E per mm of line   = 0.08 / 2.405  = 0.03326
E for a 20 mm line = 20 × 0.03326 = 0.665
```

## فرمان‌های دما و فن

| فرمان | معنی | منتظر می‌ماند؟ |
|---|---|---|
| `M104 S200` | هدف دمای نازل ۲۰۰ درجه | نه، خط بعد فوراً اجرا می‌شود |
| `M140 S60` | هدف دمای صفحه ۶۰ درجه | نه |
| `M109 S200` | نازل تا ۲۰۰ درجه، و صبر | بله |
| `M190 S60` | صفحه تا ۶۰ درجه، و صبر | بله |
| `M106 S255` | فن قطعه با تمام سرعت | `S` از ۰ تا ۲۵۵ است |
| `M107` | فن قطعه خاموش | |

جزئیات «صبر» بسته به firmware فرق دارد. طبق مستندات Marlin، `M109` و `M190` با پارامتر `S` فقط هنگام **گرم‌شدن** صبر می‌کنند و `M109` با `R` در هر دو جهت. در Klipper همیشه صبر می‌کنند تا دما بنشیند.

پس اگر بعد از `M104` فوراً چاپ شروع شود، نازل هنوز به دما نرسیده است. و عدد `S` در `M106` درصد نیست: `S128` حدود نیمی از تمام‌سرعت است (`128 / 255 ≈ 0.50`).

## ده خط را با دست دنبال کن

این نمونهٔ خودآموز «لایه» فقط برای خواندن است. یک کاغذ شطرنجی بردار و پیش از خواندن توضیح‌ها حدس بزن چه شکلی کشیده می‌شود:

```text
G90
M82
G92 E0
G0 Z0.2 F600
G0 X10 Y10 F3000
G1 X30 Y10 E0.665 F1200
G1 X30 Y30 E1.33
G1 X10 Y30 E1.995
G1 X10 Y10 E2.66
G92 E0
```

| خط | چه می‌کند |
|---|---|
| ۱ `G90` | عددهای حرکت از این‌جا مقصد مطلق‌اند |
| ۲ `M82` | `E` هم مطلق است، پس عددش انباشته می‌شود |
| ۳ `G92 E0` | شمارندهٔ فیلامنت صفر می‌شود |
| ۴ `G0 Z0.2 F600` | نازل به ارتفاع لایهٔ اول می‌رود، با `10 mm/s` |
| ۵ `G0 X10 Y10 F3000` | حرکت بدون چاپ به گوشهٔ مربع، با `50 mm/s` |
| ۶ `G1 X30 Y10 E0.665 F1200` | ضلع اول، ۲۰ میلی‌متر، با `20 mm/s`؛ پلاستیک می‌ریزد |
| ۷ `G1 X30 Y30 E1.33` | ضلع دوم؛ `F` همان `1200` خط قبل می‌ماند |
| ۸ `G1 X10 Y30 E1.995` | ضلع سوم |
| ۹ `G1 X10 Y10 E2.66` | ضلع چهارم، برگشت به نقطهٔ شروع |
| ۱۰ `G92 E0` | شمارنده دوباره صفر |

نتیجه یک مربع بسته با ضلع ۲۰ میلی‌متر است. چون حالت `M82` است، سهم هر ضلع تفاوت عدد آن خط با خط قبلی است: `1.33 - 0.665 = 0.665`، درست همان عدد حساب بخش قبل برای ۲۰ میلی‌متر. کل فیلامنت `2.66 mm` است و چهار ضلع با هم ۸۰ میلی‌متر، پس با سرعت `20 mm/s` چهار ثانیه طول می‌کشد (`80 / 20 = 4`).

خطای رایج این است که فکر کنی خط‌های ۷ تا ۹ سرعت ندارند. دارند: `F` تا وقتی عوض نشود می‌ماند.

## کد شروع: چرا این ترتیب؟

بعد از روشن‌شدن، چاپگر نمی‌داند نازل کجاست. پس پیش از هر حرکتی باید خانه را پیدا کند. فرمانش `G28` است: هر محور به سمت کلید انتهایش می‌رود. این یک نمونهٔ کوتاه کد شروع برای Marlin از خودآموز «لایه» است، با متغیرهای Cura که اسلایسر هنگام ساختن فایل با عدد فیلامنت پر می‌کند:

```text
G90                                        ; absolute moves
M190 S{material_bed_temperature_layer_0}   ; bed to temperature, wait
G28                                        ; home all axes
M109 S{material_print_temperature_layer_0} ; nozzle, wait
G92 E0                                     ; zero the filament counter
```

چرا `G28` پیش از داغ‌شدن نازل؟ نازل سرد کمتر چکه می‌کند و هنگام خانه‌یابی رد مذاب نمی‌گذارد. و اگر به‌جای `M190` خط `M140` بود، خط بعدی فوراً اجرا می‌شد و چاپ روی صفحهٔ هنوز سرد شروع می‌شد. این ترتیب قانون جهانی نیست؛ چاپگرهایی که حسگر صفحه دارند ترتیب خودشان را دارند، و کد سازنده همیشه مقدم است. در Klipper گاهی همهٔ این کارها در یک ماکرو به نام `START_PRINT` است و کد شروع فقط همان یک خط است.

بعد از گرم‌شدن معمولاً یک **خط پرایم** می‌آید: خط کوتاهی کنار قطعه که مسیر مذاب را پیش از چاپ پر می‌کند. برای خطی ۵۰ میلی‌متری با عرض `0.4 mm` و ارتفاع `0.3 mm`، همان حساب `E` می‌شود `50 × 0.12 / 2.405 ≈ 2.49`.

## کد پایان: یک دام کوچک

آخر چاپ سه کار لازم است: گرماها خاموش شوند، نازل از قطعه جدا شود و موتورها رها شوند. نمونهٔ خودآموز برای Marlin و Klipper روی چاپگر دکارتی:

```text
G92 E0        ; zero the filament counter
G1 E-1 F300   ; small retract, while the nozzle is still hot
M104 S0       ; nozzle heater off
M140 S0       ; bed heater off
M107          ; part fan off
G91           ; relative moves
G1 Z5 F600    ; lift 5 mm
G90           ; back to absolute
G28 X         ; home X, which moves the head clear
M84           ; motors off
```

دام این‌جاست: `G1 Z5` در حالت `G90` یعنی «برو به ارتفاع ۵ میلی‌متر»، یعنی برای قطعهٔ بلند **پایین و درون قطعه**. برای همین این خط فقط بعد از `G91` می‌آید. ترتیب هم عمدی است: اول گرماها خاموش می‌شوند و بعد حرکت، تا اگر حرکتی رد شد چاپگر با گرمای روشن نماند. خاموش‌کردن گرما را هرگز از کد پایان حذف نکن.

## از کجا ادامه بدهی

دو فصل [خواندن G-code](/courses/laye/lessons/t7/s01-reading-gcode) و [کد شروع و پایان](/courses/laye/lessons/t7/s02-start-end-gcode) در دورهٔ رایگان [لایه](/courses/laye) مسیر هر تنظیم را در چهار اسلایسر نشان می‌دهند. اگر هنوز نمی‌دانی اسلایسر از مدل چطور به این فایل می‌رسد، از فصل [اسلایسر چه می‌کند](/courses/laye/lessons/t1/s06-what-a-slicer-does) شروع کن. برای انتخاب اسلایسر هم [کدام اسلایسر](/blog/which-slicer) را بخوان.

---
Source: https://yaadestan.com/blog/gcode-explained (یادستان, Yaadestan)
